Tôi không giỏi thưởng trà, không thông kinh trà, lại càng không hiểu gì về đạo trà, chưa từng có kinh nghiệm hai nách sinh gió mát. Thế nhưng, mấy chục năm nay, tôi đã uống không ít trà, từ Song Huân của Bắc Bình, Đại Diệp của Thiên Tân, Long Tỉnh của Tây Hồ, Qua Phiến của Lục An, Đà trà của Tứ Xuyên, Phổ Nhĩ của Vân Nam, Quân Sơn trà của hồ Động Đình, Nhai trà của núi Vũ Di, cho đến cả cọng trà không bước nổi vào chốn đài các hay trà vụn chất lượng thấp "trời đầy sao sạch theo ấm", đều đã từng thử qua.

Trà là thức uống của người Trung Quốc chúng tôi, khô miệng giải khát, chỉ chuộng mỗi trà. Chữ trà, hình gần giống chữ đồ, âm gần giống chữ mộc trà, nguồn gốc rất xưa, lưu truyền hải ngoại, phàm là nơi nào có người Trung Quốc thì nơi đó có trà. Người không phân sang hèn, ai cũng có phần, kẻ trên nhấm nháp giống nổi tiếng, kẻ dưới uống ừng ực nước trà, thậm chí bên lề đường bờ ruộng còn có người dâng trà miễn phí. Người phương Bắc dậy sớm, trên đường gặp nhau, thường hỏi thăm "Uống trà chưa?". Trà là một trong bảy việc mở cửa, chính là nhu yếu phẩm của cuộc đời.

Thuở bé, trong nhà có một ấm trà lớn, đặt trong một chiếc hòm mây có lót bông, giữ ấm khá tốt, muốn uống trà thì tự rót lấy. Chúng tôi dùng bát đậu xanh, loại bát này loại lớn là bát cơm, loại nhỏ là bát trà, có màu đậu xanh, thô ráp bền bỉ, đương nhiên không thể so với đồ sứ nhà Tống, không thể so với đồ sứ Giang Tây, không thể so với đồ sứ ngoại, nhưng lại mang một phong mạo phác thảo đôn hậu, nay loại bát này sớm đã tuyệt tích, tôi vô cùng hoài niệm. Loại bát này có làm vỡ cũng chẳng đáng mấy đồng tiền, trên gáy cũng không đến mức ăn bát tát.

Bát có nắp nhỏ bằng sứ trắng đế bạc là đồ chuyên dụng của ông bà, chúng tôi nhìn vào không hề hâm mộ. Nhìn cái chén nhỏ xíu ấy kìa, uống hai ngụm là cạn sạch, hãm hai ba bận là phải đổi lá trà, phiền phức biết bao. Ngày nay bát có nắp rất hiếm thấy, trừ phi là đến Cố cung bác vật viện yết kiến Viện trưởng Tưởng, trong phòng khách lớn của ông ấy luôn dọn trà bát có nắp để thiết khách. Không thì cũng thường thấy bát có nắp trong phim truyền hình, nhưng vẻ mặt thảm hại của diễn viên tay cầm nắp tay cầm chén rụt cổ lại húp trà thật khiến người ta phì cười, bởi vì cậu ta không biết uống trà bát có nắp thì phải uống theo cách nào. Ngày thường cậu ta uống trà có lẽ vẫn luôn dùng cốc thủy tinh, cốc giữ ấm các loại. Ngày nay, bát có nắp mà chúng ta thấy ở chốn này, phần lớn là kiểu dáng "Vạn thọ vô cương" do địa phương chế tạo trong những năm gần đây, sứ dày hơn một chút; bát có nắp do Nhật Bản chế tạo, kiểu dáng hơi khác một chút, tổng cảm thấy có chút kỳ lạ.

Gần đây có người về đại nhân, nhân tiện thăm nom chốn cũ của tôi, mang theo một chiếc bát có nắp bằng sứ mà tôi từng dùng hằng ngày từ hơn ba mươi năm trước, vốn là mười hai bộ, nay chỉ còn lại mỗi bộ này, vành bát còn có một vết mẻ nhỏ, ngắm nghía vật cũ này, gợi lại tâm tình ngày xưa, không khỏi chạnh lòng. Bát có nắp rốt cuộc vẫn là bộ dụng cụ uống trà tốt nhất.

Lá trà chủng loại muôn màu, mỗi loại có sở trường riêng. Có người bạn đến từ Huy Châu, từng học chung ở Thanh Hoa, Huy Châu là thắng địa sản xuất trà, thế nhưng khi cậu ta nhìn thấy tôi dùng một nhúm lá trà cho vào ấm để hãm, liền tỏ ra kinh ngạc, bởi vì cậu ta chỉ biết lá trà được sấy khô đóng gói buộc lên thuyền xuôi theo dòng sông chở đến Thượng Hải, Hàng Châu để bán, phần trà cọng còn sót lại mới là vật để người nhà uống. Đúng như câu người Bắc nói "Người bán chiếu ngủ bãi mát".

Tôi ngày thường uống trà, không phải hương phiến thì là Long Tỉnh, từng nhiều lần đến Đại Sách Lan Đông Hồng Khải hoặc Tây Hồng Khải để mua trà, đứng trước quầy hàng, tiểu đồ mang ghế ra mời ngồi, nhìn nhân viên cân trà, chia thành mấy gói nhỏ, gói vuông vức có góc có cạnh, kỹ nghệ đó chỉ có nhân viên hiệu thuốc mới có thể sánh kịp. Lá trà đã ướp hoa nhài, lúc sắp bán lại bốc thêm một nhúm hoa nhài tươi đặt lên bề mặt, cho nên gọi là Song Huân. Thế là trong tiệm trà thường xuyên ngập tràn hương trà hương hoa, ngào ngạt thơm ngát.

Bậc trưởng bối trong họ tên Ngọc Quý, người kỳ nhân, tinh thông ăn uống, thường ngày dùng một nửa hương phiến pha lẫn một nửa Long Tỉnh để hãm, vừa có sự nồng nàn của hương phiến, lại kiêm cả vị đắng thanh của Long Tỉnh. Nhà chúng tôi bắt chước làm theo, không ai là không khen ngon. Trà lấy theo tên người, liền gọi thẳng loại trà này là "Ngọc Quý", bí truyền trong nhà, người ngoài không thể nào biết được.

Thật ra, trà thanh mới là phong nhã nhất. Trước kháng chiến, từng đến thăm Tri Thường lão nhân ở Khổ Trà Am, chủ khách đối mặt luôn có một vạc trà thanh, nhạt nhạt, chát chát, xanh xanh. Tôi từng nhiều lần hầu hạ tiên quân du ngoạn Tây Tử hồ, chưa từng quên thưởng thức Long Tỉnh ở địa phương, không cần phải trèo lên Nam Cao phong Phong Hoàng lĩnh, ở ngay gần Phổ Hồ thu nguyệt là có sẵn trà Long Tỉnh thượng hạng, nước sôi rót trực tiếp, hương vị tuyệt hảo. Sau trà ăn thêm một bát bột củ sen, tứ mỹ đủ cả. Đúng là "Xuyên tụ nhi lai, hạ nhật thanh phong đông nhật nhật; quyển liêm tương kiến, tiền sơn minh nguyệt hậu sơn sơn." (Lời của Lạc Thành Nhương).

Có bạn từ Lục An đến, tặng tôi một ít Qua Phiến, lá lớn mà xanh, uống vào có hương vị hoang dã sộc thẳng vào mũi. Trong đó loại Tây chấn trà, thực sự có hương vị dưa hấu. Tôi từng đi qua Động Đình, thuyền thả neo dưới lầu Nhạc Dương, mua được một hộp Quân Sơn trà. Nước sôi hãm vào, mỗi phiến lá trà đều như hình kim đứng thẳng nổi bồng bềnh, một lúc lâu sau mới duỗi ra chìm xuống, hương vị thanh tao không tầm thường.

Mới đến Đài Loan, cơm rau đạm bạc, rất muốn dốc hết túi tiền của mình vào khoản uống trà để thỉnh thoảng tạo ra sự thụ hưởng xa hoa. Một hôm đi ngang qua một tiệm trà nọ, đòi mua Long Tỉnh thượng hạng, chủ tiệm nhìn tôi từ trên xuống dưới, lấy loại trà tám đồng một cân ra để ứng phó, tôi chê rẻ, bèn đổi mang loại mười hai đồng ra dâng, tôi vẫn chê, chủ tiệm bỗng nổi giận biến sắc, lớn giọng nói: "Mua đồ, nhìn phẩm chất, không thể chỉ dựa vào giá cả để định cao thấp. Nâng cao giá cả, là tự lừa mình dối người thôi! Tiên sinh sao lại không xét kỹ?". Tôi yêu cái tính cương trực này của ông ấy. Bây giờ tiệm trà này khách đến nườm nượp, đã trở thành bậc kiệt xuất trong ngành.

Từ đó về sau tôi uống trà, chỉ bàn phẩm vị, không hỏi giá cả.

Trà thắng ở độ đậm đà thì không gì qua được trà công phu. "Triều Gia phong nguyệt ký" nói trà công phu phải dùng than nhỏ lửa vừa mới sôi kết hợp cả ấm lẫn chén tưới xối lên, rót ra nhấm nháp thật kỹ, hương vị thơm nồng, so với việc nhai hoa mai còn thanh khiết tuyệt đỉnh hơn. Tôi chưa từng nhai hoa mai, nhưng khi tôi lưu trú ở Thanh Đảo có một người bạn Trừng Hải, Triều Châu, mỗi lần tụ họp uống đến say mèm, liền cùng nhau đến thăm một đại thương bang nhóm Triều Châu tại cửa tiệm của ông ta. Phía sau cửa tiệm có phòng mật, dụng cụ hút thuốc, dụng cụ pha trà đều vô cùng tinh xảo, ấm nhỏ chén nhỏ giống như đồ chơi. Lại có thêm tiểu đồng xinh đẹp hầu hạ đun trà, châm thuốc, cho nên thường xuyên được ăn no nê trà công phu, những thứ như Thiết Quan Âm, Đại Hồng Bào, ăn xong còn mang theo mấy tráp về nhà. Không biết có phải là cố tình làm ra vẻ không, bảo rằng lửa lò và dụng cụ pha trà cách nhau bảy bước làm chuẩn, nhiệt độ của nước sôi mới đạt tiêu chuẩn. Nâng chén nhỏ lên uống, nếu uống xong mà cứ thế đặt trả chén vào đĩa thì chủ nhà không vui, phải nâng chén đưa lên mũi hít hà mạnh hai cái.

Trà này có công dụng giải rượu tốt nhất, giống như nhai quả ô li, cuống lưỡi hơi chát, qua mấy tuần trà, có cảm giác như càng uống càng khát, muốn dừng mà không được. Uống trà công phu, phải có công phu, nhấm nháp thật kỹ, phải có thiết bị, phải có người hầu hạ, xã hội hỗn độn ngày nay thì ai có ngần ấy công phu? Lò lửa nhỏ đất đỏ biết tìm nơi đâu? Người hầu hạ nước trà lại càng khỏi phải bàn.

Trà Phổ Nhĩ, đen sì một cục, nghe nói cũng có loại màu xanh, pha nấu ra đen thui lui, người Quảng Đông rất thích. Ở Bắc Bình, tôi chỉ thấy người ta ăn thịt nướng ở Chính Dương Lầu, ăn đến trơn miệng bụng phềnh phang không nhúc nhích nổi, mới cao giọng gọi tiểu nhị pha trà Phổ Nhĩ. Đà trà của Tứ Xuyên cũng không tệ, chỉ là loại trà quán thông thường bán ra không phải loại thượng phẩm. Ô Long của Đài Loan, tên tuổi chấn động trong ngoài nước, sản xuất đại trà, loại ngon không dễ gì có được. Nơi nơi treo biển Đổng Đỉnh, trên thực tế đâu ra lắm Đổng Đỉnh thế?

Uống trà, uống trà ngon, chuyện cũ như khói bay. Nhắc đến nghệ thuật uống trà, bây giờ hình như không thể bàn đến nữa, không nhắc thì hơn.