Con người không ai là không lười.

Sáng sớm tinh mơ, nhất là trong mùa đông giá rét, chăn ấm nệm êm, muốn vươn mình dậy ngay thật chẳng dễ gì. Gáy có gáy gáy, mặc kệ nó gáy. Đồng hồ báo thức kêu, sao không thử bấm một cái nút, nằm ỳ thêm mấy phút trên giường. Bạch Cư Duyên đại khái chính là một kẻ quen ngủ nướng, ông chẳng ngại ngần thừa nhận "Ngày cao ngủ đủ hãy còn biếng, gác nhỏ chăn chồng chẳng sợ hàn". Ông không chỉ lười mà còn ham ăn, mặt dày mày mạnh nói rằng: "Biếng ham còn tự thẹn, vui sướng lại ai hay?". Bạch Cư Duyên sống đến bảy mươi lăm tuổi, thế mà viết được hai nghìn bảy trăm chín mươi bài thơ, buổi sáng ngủ nướng một chút thì chúng ta còn nói gì được nữa?

Chữ lười có bộ nữ ở đầu, người tạo chữ thuở ban đầu có vẻ như mang thành kiến đối với phụ nữ. Kỳ thực cần và lười vốn chẳng liên quan gì đến giới tính. Trong các nhân vật lịch sử, kẻ lười nhác thành tính thì Kế Khang phải tính là một người. Ông tự thừa nhận: "Không học kinh điển, tính lại lười nhác, gân nhác thịt nhão, đầu mặt thường mười lăm ngày không rửa, nếu không ngứa ngáy khó chịu lắm thì không chịu rửa đâu. Mỗi lần thường buồn tiểu mà nhịn không chịu dậy, khiến bàng quang hơi chuyển mới chịu đứng lên thôi." Đồng thời, ông cũng là kẻ "nằm thích dậy muộn", hơn nữa lại còn "tính hay có rận, gãi mãi không thôi". Ông có thể thời gian dài không gội đầu, không rửa mặt, không tắm giặt đến mức khắp người sinh rận! Cùng với Vương Mãnh ngồi bàn chuyện trong lúc bắt rận đều là danh sĩ một thời. Bạch Cư Duyên "trải năm tháng không tắm gội, bụi bẩn đầy da thịt", chẳng phải cũng vì lười hay sao? Tô Đông Khả hình như cũng khá lôi thôi, ông có câu thơ "Già rồi trăm việc lười, thân dơ hãy nhớ tắm", lười đến mức trên người đóng bã bẩn mới nghĩ đến chuyện tắm gội. Phụ nữ dường như không đến mức này, vẫn chưa thấy ai vì lười mà lớn tiếng không giấu giếm đem ra làm gương cho mình. Lo liệu việc bếp núc xưa nay vẫn là phụ nữ, may vá giặt giũ xưa nay cũng là phụ nữ. "Dậy sớm ba sáng, dậy muộn ba hoang" là câu nói tự răn mình của phụ nữ lưu hành trước kia, cái gọi là ba sáng, ba hoang là chỉ trên đầu, trên mặt, trên chân. Phụ nữ ngày trước, sớm tối miệt mài, không ai là không lo thiếu ngủ, trên dưới đều phải phục vụ chu đáo, lại còn phải tóm lấy đuôi gà trống mà dậy để chăm chút cho "phụ dung" của chính mình. Tóc phải chải, mặt phải rửa, chân phải bó. Cho nên hoa quỳnh chưa lên mà hoa bỉ ngạn đã nở rộ được gọi riêng là "cô nàng siêng năng", đàn bà lười thì không có phần thưởng thức, đại khái cô ta chỉ có thể ngắm hoa quỳnh. Đến nay thì tình hình đương nhiên khác xưa, chúng ta phóng mắt quan sát, cái gọi là tân phụ nữ tiến bộ, ai mà chẳng hùng dũng oai nghiêm, vừa lo việc nước vừa đảm việc nhà, gom cả việc gia đình và nghề nghiệp làm một? Trên đời nếu thực sự có cái gọi là đàn bà lười, ta nghĩ số lượng của họ chắc chắn không nhiều hơn những kẻ đại trượng phu ăn hại lười nhác. Bắc Kinh trước kia có một bài vè lưu hành: "Đầu không chải, mặt không rửa, vác bô lên múc gạo" là một lối châm biếm cường điệu. Chữ lười có bộ nữ, quả thực hơi bị oan uổng.

Phàm là những kẻ tự an ủi trong sự lười, phần lớn đều có một bộ suy nghĩ riêng của họ. Việc có thể đẩy cho người khác làm, hà tất phải tự mình làm? Việc có thể kéo dài đến ngày mai làm, hà tất phải làm ngày hôm nay? Một đẩy một kéo, cái sự lười đã thể hiện trọn vẹn. Tự cho rằng thỉnh thoảng lười biếng một chút cũng chẳng hại gì. Hơn nữa thế sự vô thường, thường là có biến thì sẽ thông, trong lúc đẩy qua kéo lại, tình thế đã có sự thay đổi, có thể một số vấn đề hóc búa sẽ tự động được giải quyết. "Chẳng cần tính toán nhọc lòng, muôn việc xưa nay đều có số mệnh!" Dường như có đôi khi bánh ngọt từ trên trời rơi xuống thật. Kiểu tính toán này chỉ có một cửa thua, bởi vì nhân đời vô thường, như tia lửa đá ngọn đèn trong gió, sau hôm nay còn có ngày mai, sau ngày mai lại có ngày mai nữa, thế nhưng chẳng ai biết mình còn có ngày mai nữa hay không. Cho dù mệnh chưa đến mức tuyệt diệt, ngày mai vẫn có việc của ngày mai, việc chồng chất ngày càng nhiều, càng nhiều lại càng lười làm. "Rận lắm không ngứa, nợ nhiều không lo", đó chỉ là lời tự cười trừ cho qua chuyện! Người lười làm việc, kéo la cà lết, đến cuối cùng không có kẻ nào là không bỏ sót trước quên sau lộn xộn cuống cuồng. Bạn lười, người khác cũng lười, đẩy đi đẩy lại, đẩy tới đẩy lui, kết quả chỉ có hỏng việc.

Lười không phải là không thể chữa, nhưng phải ra tay từ sớm, hơn nữa phải bắt đầu từ những việc nhỏ nhặt. Việc này cần sự nhúng tay giúp một tay của bậc cha mẹ. Có một nhà nọ ba đứa trẻ đều ham ngủ nướng, gặp ngày nghỉ lễ còn hiên ngang ngủ nướng thỏa thích, đến giờ mẹ liền cầm chiếc sào phơi quần áo quét ngang qua ba chiếc giường nhỏ, ba đứa trẻ giống như cá chép lật mình tung người ngồi dậy. Từ đó chúng dưỡng thành thói quen dậy sớm, cho đến khi trưởng thành. Trong phòng cha có mấy tờ báo, hoan nghênh đọc xem, nhưng ông có một tật xấu kỳ quái, bất luận là ai xem báo xong đều phải gấp gáp xếp gọn gàng đặt lại chỗ cũ, nếu không ông sẽ gầm thét quát tháo. Thế là ba đứa trẻ suy rộng ra, không những xem báo xong là lập tức trả về chỗ cũ, đối với các đồ dùng sinh hoạt hằng ngày khác trong nhà cũng không dám tùy tiện vứt bừa bãi. Việc nhỏ không lười, việc lớn tự khắc cũng dễ dàng siêng năng.

Bản thân tôi là một người tương đối lười, thường đi con đường có sức kháng cự nhỏ nhất, uổng phí không ít thời gian. "Trên kệ không phải không có sách, mắt lười chẳng muốn đọc" (câu của Bạch Cư Duyên). Cho đến khi biết đường chăm chỉ thì chỉ đành kinh ngạc vì năm tháng đã muộn màng mà thôi. Sư Phích Đặc thế kỷ mười tám ở Anh, cùng đầy tớ đi xa, đường sá lầy lội, sáng hôm sau gọi đầy tớ tới lau chùi đôi ủng da của ông, đầy tớ có vẻ khó xử, ông nói: "Hôm nay lau chùi sạch sẽ, ngày mai vẫn sẽ bị bùn bẩn." Sư Phích Đặc nói: "Được, vậy hôm nay cậu đừng ăn sáng nữa. Hôm nay ăn rồi, ngày mai vẫn phải ăn." Thiền sư Bách Trượng nhà Đường, lấy câu "Một ngày không làm, một ngày không ăn" để tự răn mình, ngày nào cũng phải lao động làm việc đồng áng, đến già không nghỉ. Có một hôm các đệ tử của ông nhìn không nổi, cố ý giấu đi nông cụ của ông, khiến ông không thể làm việc, ông bèn nhịn đói thật sự suốt một ngày không ăn uống. Người đắc đạo ngoài vòng danh lợi đều biết khắc khổ tự kỷ. Họa sĩ đời Thanh Thạch Khê hòa thượng trên bức tranh "Khê sơn vô tận đồ" của ông đã đề một đoạn văn như thế này, đặc biệt khiến người ta phải cảnh giác.

Phàm là trời đất sinh ra con người, nên thanh bạch siêng năng tự giữ mình, không thể lười biếng. Nếu vướng phải chữ lười, chính là kẻ lười nhác, suốt đời vô dụng... Kẻ đầu trọc ở trọ tại Ngưu Thủ Sơn phòng ngày đêm tụng niệm, hơi dư ra một khắc, nhất định lên núi ngắm cảnh đẹp, hễ có được điều gì, liền tiện tay vẽ mấy bức sơn thủy hoặc viết một đoạn chữ, tóm lại không bỏ phí thời gian nhàn rỗi. Cái gọi là tĩnh sinh động, động ắt sẽ làm nên một sự nghiệp. Cốt dạy cho một con người đứng giữa trời đất không thẹn với lòng. Nếu lơ đễnh không biết, lười biếng mà không hay, thì khác gì cỏ cây!

Một nhành cỏ trinh nữ nhỏ bé, huống chi còn không phải hoàn toàn "lơ đễnh không biết, lười biếng mà không hay!" Nếu là con người mà không bằng cỏ nhỏ, thẹn! Thẹn! Thẹn!