Trên đường trở về làng, chú tôi lặng thinh suốt một tiếng đồng hồ, miệng ngậm tăm hậm hực huýt sáo bài “Sao chúng ta phải tranh giành sự giàu sang,” v.v., nét mặt cau có thành một vẻ giận dữ đáng sợ. Cuối cùng, bước chân chú rảo nhanh đến mức tôi bị bỏ lại một đoạn khá xa; rồi chú đứng chờ tôi, và khi tôi vừa bắt kịp, liền cằn nhằn quát lớn, “Nhanh tay lên, đồ khốn! Bộ tao cứ phải dừng lại đợi mày từng phút chắc, quân lười nhác.” Nói đoạn, chú tóm lấy tay tôi, kéo đi xềnh xệch, cho đến khi bản tính tốt bụng (vốn có thừa ở chú) cùng những suy nghĩ thấu đáo xoa dịu cơn giận, chú bảo, “Thôi nào con trai, đừng ủ rột — mụ thầy giáo già khốn kiếp ấy xuống địa ngục rồi, đó cũng là một sự an ủi; con sẽ đi biển với ta, chàng trai ạ. Lòng nhẹ tênh và chiếc quần rách vượt qua thế giới, hỡi những chàng trai dũng cảm, như lời bài hát vẫn ca — hử!” Dù lời đề nghị này chẳng hề hợp với ý thích của tôi, tôi vẫn sợ bộc lộ sự chán ghét, kẻo lại làm mất lòng người thân duy nhất còn lại trên đời; và vì quá là một hải hồ, chú chẳng bao giờ mộng tưởng rằng tôi lại có thể phản đối dự định của mình, thế nên chú chẳng thèm bận tâm hỏi ý kiến hay xin sự đồng thuận của tôi. Nhưng quyết định này nhanh chóng bị gác lại nhờ sáng kiến của trợ giảng, người đã quả quyết với ông Bowling rằng sẽ thật là tiếc đứt ruột nếu vùi dập tài năng của tôi — thứ chắc chắn sẽ mang lại vinh hiển cho tôi trên cạn một ngày nào đó, miễn là được mài giũa đàng hoàng. Nghe vậy, người thủy thủ hào phóng ấy bèn quyết định (dù gia cảnh chẳng dư dả gì) cho tôi ăn học đại học; và theo đó, chú lo liệu tiền ăn ở cùng các chi phí khác của tôi tại một thị trấn cách đó không mấy dặm, nổi tiếng với các trường đại học, nơi chúng tôi nhanh chóng lên đường tới đó. Nhưng trước ngày chúng tôi khởi hành, viên thầy giáo — người không còn phải nơm nớp sợ ông nội tôi nữa — liền vứt bỏ mọi phép lịch sự và sự kiềm chế, không chỉ lăng mạ tôi bằng những lời lẽ thô tục nhất mà lòng căm hùn của hắn có thể nghĩ ra, gọi tôi là một đứa trẻ hư hỏng, đồi bại, đần độn, nghèo mạt rượi mà hắn đã rủ lòng thương bố thí chữ nghĩa; mà còn nguyền rủa một cách cay độc nhất hương hồn vị thẩm phán (nhân tiện chính ngài là người đã mang lại cho hắn chỗ làm đó), bóng gió xa xôi rằng linh hồn của cụ ông đã đọa đày đời đời kiếp kiếp vì tội bất công đã quên không trả tiền học cho tôi.

Thái độ tàn bạo này, cộng với những cay đắng mà tôi từng gánh chịu trước đây, khiến tôi nghĩ rằng đã đến lúc phải trả thù tên sư phụ hống hách này. Sau khi bàn bạc với các chiến hữu, tôi thấy ai nấy đều kiên quyết giữ lời hứa sát cánh cùng tôi; và kế hoạch của chúng tôi như sau: Vào buổi chiều trước ngày chúng tôi lên đường nhập học đại học, tôi quyết định chớp thời cơ viên trợ giảng ra ngoài đi tiểu (việc này hắn vẫn thường làm đều đặn vào lúc bốn giờ), liền chốt chặt cửa lớn lại để hắn không thể đến cứu viện cho bề trên. Làm xong xuôi, cuộc tấn công sẽ bắt đầu bằng việc tôi bước thẳng đến trước mặt thầy giáo và nhổ nước bọt vào mặt hắn. Tôi sẽ được trợ giúp bởi hai gã nam sinh vạm vỡ nhất trường, những kẻ hoàn toàn tận tụy với tôi; nhiệm vụ của chúng là cùng tôi kéo tên bạo chúa lên một chiếc ghế dài, đè ngửa hắn ra, và lột quần đánh cho hắn một trận nhừ tử bằng chính ngọn roi gân của hắn, thứ mà chúng tôi dự định sẽ giật lấy trong lúc giằng co; nhưng nếu thấy sức ba đứa không kham nổi, chúng tôi sẽ gọi đến sự tiếp ứng của các bạn học khác, những người luôn sẵn sàng xông lên yểm trợ hoặc cản phá bất cứ hành động nào nhằm giải cứu cho thầy giáo. Một trong những trợ thủ đắc lực của tôi tên là Jeremy Gawky, con trai và là người thừa kế của một gia đình giàu có trong vùng; và người kia tên là Hugh Strap, con út trong một dòng tộc đã nối đời làm thợ giày cho làng từ bao đời nay. Tôi từng có ơn cứu mạng Gawky khi nhảy xuống sông kéo hắn lên bờ lúc hắn suýt chết đuối. Tôi cũng từng nhiều lần giải cứu hắn khỏi nanh vuốt của những kẻ bị sự kiêu căng không thể chịu đựng nổi của hắn chọc giận đến mức hắn chẳng thể tự chống đỡ; và không ít lần cứu vờn cho danh dự lẫn cái mông của hắn bằng cách làm hộ bài tập ở trường; thế nên chẳng có gì lạ khi hắn lại dành cho tôi và lợi ích của tôi một tình cảm đặc biệt. Sự gắn bó của Strap xuất phát từ sự tự nguyện, vô tư, điều mà cậu ta đã thể hiện qua nhiều dịp vì tôi, khi cậu từng làm cho tôi đúng cái ơn mà tôi từng dành cho Gawky bằng cách liều mình cứu mạng tôi; và cậu ta cũng thường xuyên nhận vơ những lỗi lầm do tôi gây ra — chịu đựng những trận đòn nhừ tử cốt sao để tôi không phải gánh chịu sức nặng của hình phạt. Hai dũng tướng này càng sẵn sàng dấn thân vào canh bạc này hơn vì họ cũng dự định rời trường vào ngày mai giống như tôi; người thứ nhất được cha lệnh phải trở về quê, còn người kia thì đi làm thợ học việc cho một thợ hớt tóc ở một thị trấn chợ không xa lắm.

Trong khi đó, chú tôi, khi được nghe kể về cách đối xử của thầy giáo với tôi, đã vô cùng phẫn nộ trước sự hống hách của hắn và thề thốt trả thù quyết liệt đến mức tôi không thể kìm lòng được mà đem toàn bộ kế hoạch đã vạch ra kể cho chú nghe. Chú chăm chú lắng nghe với vẻ rất đỗi hài lòng, cứ sau mỗi câu lại phì ra một búng nước bọt hòa lẫn thuốc lào — thứ mà chú vẫn thường nhai một bọc lớn trong miệng. Cuối cùng, kéo xốc lại quần, chú thét lên, “Không, không, mẹ khiếp! Thế thì không ổn đâu; dẫu sao thì đây cũng là một phen gan góc đấy, con trai ạ, ta phải thừa nhận đấy; nhưng này, này, thế mấy đứa định tẩu thoát bằng cách nào — kẻ thù không đuổi theo chắc, con trai? — ừ, ừ, tao dám cá là hắn sẽ đuổi, rồi hô hào cả làng nước lên cho mà xem; chà! Chúa phù hộ cho mày, buồm nhiều hơn dằn, Rory ạ. Cứ để đấy cho ta — phó mặc hết cho ta. Ta sẽ giương buồm trước cho hắn thấy. Nếu mấy đứa bạn đồng hành của mày đều là những gã hảo hán, không chùn bước, thì mày cứ chờ mà xem, cứ chờ mà xem; mẹ kiếp, ta sẽ chơi cho hắn một vố theo kiểu hải hồ, lôi hắn đến mạn tàu và quất cho một trận roi đuôi mèo; ta sẽ cho hắn gấp đôi số roi tiêu chuẩn, con trai ạ, chắc chắn thế — rồi cứ để hắn bị trói giật cánh ráy mà ngẫm nghĩ sự đời.” Chúng tôi vô cùng tự hào về người đồng minh của mình, người lập tức xắn tay áo vào việc và chuẩn bị công cụ trả thù với sự khéo léo cùng tốc độ tuyệt vời; sau đó, chú ra lệnh đóng gói hành lý gửi đi trước ngày chúng tôi hành động một ngày, đồng thời chuẩn bị sẵn ngựa để có thể leo lên phi ngay khi mọi chuyện kết thúc. Cuối cùng thời khắc ấy cũng đến, người trợ thủ của chúng tôi chớp lấy thời cơ vắng mặt của viên trợ giảng, lao sập vào trong, chốt cửa lại và lập tức túm lấy cổ áo tên sư phụ — kẻ đang tru lên những tiếng “Giết người, cướp của” với giọng vang như chuông đồng. Dù tôi run lẩy bẩy như lá rung trước gió, tôi biết chẳng còn thời gian để chần chừ nữa liền vùng đứng dậy, ra hiệu cho các đồng đội xông vào ứng cứu. Strap không chút do dự tuân lệnh, và khi thấy tôi nhảy chồm lên lưng thầy giáo, liền lao ngay tới túm lấy một chân hắn, giật mạnh hết sức khiến kẻ thù đáng sợ này ngã lăn kềnh xuống đất; lúc bấy giờ Gawky — người từ nãy đến giờ vẫn chôn chân tại chỗ vì run lẩy bẩy — mới vội vã chạy đến hiện trường, sỉ nhục tên bạo chúa đang nằm dưới đất bằng một tiếng hò reo vang dội, khiến toàn bộ học sinh cùng hùa theo hưởng ứng. Tiếng ồn ào đã làm viên trợ giảng giếng động, hắn ta thấy mình bị nhốt ở ngoài, bèn tìm đủ mọi cách khi thì dọa nạt, khi thì nài nỉ để xin vào trong. Chú tôi bảo hắn hãy kiên nhẫn chờ một lát, chú sẽ cho vào ngay; nhưng nếu hắn dám bén mảng bước chân khỏi chỗ đó, thì đừng trách sao tên khốn kiếp bề trên của hắn — kẻ mà chú chỉ định phạt một trận cho nên người vì thói tàn bạo đối với Rory, “mà mày,” chú nói, “cũng chẳng lạ gì” — lại gặp vạ lớn hơn. Lúc này chúng tôi đã lôi được tên tội phạm đến một cái cột, và Bowling dùng một sợi thừng đã chuẩn bị sẵn từ trước để trói quặt hắn lại, sau khi đã trói chặt hai tay và lột trần lưng hắn ra. Trong tư thế lố bịch ấy, hắn đứng chịu trận (làm trò cười không nhỏ cho đám học sinh túm tụm xung quanh, hò reo sung sướng trước cảnh tượng mới mẻ), miệng tru tréo những lời nguyền rủa cay độc nhắm vào viên trung úy đồng thời mắng nhiễu lũ học trò là lũ phản trắc, vô ơn; đúng lúc đó thì viên trợ giảng được thả vào, liền bị chú tôi chào đón bằng giọng điệu này: “Này, ông Syntax, tôi tin ông là một người tử tế, thấy chưa — và tôi cũng nể trọng ông — nhưng dẫu vậy, vì sự an toàn của chính chúng tôi, hiểu chấy chưa, chúng tôi phải trói ông lại một chốc.” Dứt lời, chú lôi ra một đoạn dây thừng, người đàn ông tốt bụng kia vừa nhìn thấy liền giãy nảy lên kịch liệt, thề thốt quả quyết rằng ông ta không đời nào cho phép ai giở thói bạo lực với mình, đồng thời tru tréo buộc tội tôi là kẻ bội bạc, vong ân bội nghĩa. Nhưng khi Bowling phân tích rằng kháng cự cũng bằng thừa, và chú chẳng có ý định dùng bạo lực hay lăng mạ gì ông ta, mà chỉ cốt ngăn chặn việc ông ta hô hào người ta truy đuổi chúng tôi trước khi chúng tôi kịp cao chạy xa bay, thì ông ta đành ngoan ngoãn để cho người ta trói vào bàn làm việc của chính mình, ngồi đó làm nhân chứng cho màn trừng phạt giáng xuống đầu hiệu trưởng của mình. Chú tôi, sau khi mắng nhiễu tên ác ôn độc tài này vì tội tàn nhẫn với tôi, bèn tuyên bố sẽ cho hắn hưởng chút kỷ luật vì sự cứu rỗi của linh hồn hắn, và lập tức thi hành ngay với một sự hăng hái cùng độ khéo léo cao độ. Những phát roi chí mạng giáng xuống tấm mông nhăn nheo của tên sư phụ khiến hắn đau thấu tận mây xanh, gào thét như một con bò điên, nhảy nhót, nguyền rủa và cuồng loạn như một kẻ điên ở nhà thương tâm thần. Khi viên trung úy thấy đã trả thù đủ, chú liền chào tạm biệt hắn bằng những lời thế này: “Thế nào, bạn hiền, chắc cậu sẽ nhớ đến tôi suốt quãng đời còn lại đấy; tôi đã cho cậu một bài học để cậu biết thế nào là roi vọt, và tập có lòng trắc ẩn hơn trong tương lai. Hò dô nào mấy đứa, hò dô nào!”

Nghi lễ vừa dứt, chú tôi liền đề nghị cả bọn rời trường, đưa người đồng chí già Rory ra quán rượu cách làng chừng một dặm để chú thết đãi tất cả một chầu. Lời đề nghị được hưởng ứng nhiệt liệt, chú quay sang ông Syntax và khẩn khoản mời ông cùng đi; nhưng lời mời này bị từ chối thẳng thừng với vẻ đầy khinh miệt, viên thầy giáo bảo ân nhân của tôi rằng chú không phải là người như ông ta tưởng. “Thôi nào, cụ già khó tính,” chú tôi vừa nói vừa bắt tay hắn, “dẫu sao thì cậu vẫn là một gã tốt tính; và nếu có ngày nào tôi được làm thuyền trưởng, tôi thề là cậu sẽ được làm thầy giáo tàu của chúng tôi đấy.” Nói đoạn chú giải tán đám học sinh, khóa cửa lại, rồi bỏ mặc hai vị sư phụ ở lại tự an ủi lẫn nhau; trong khi chúng tôi tiếp tục bước đi trên đường hành trình, theo sau là một đoàn tùy tùng đông đảo mà chú đã thết đãi đàng hoàng đúng như lời hứa.

Chúng tôi chia tay trong đầm đìa nước mắt, tối hôm ấy trọ lại một quán bên đường cách thị trấn nơi tôi sắp đến ở chừng mười dặm, và đến nơi vào ngày hôm sau. Tôi thấy mình chẳng có gì phải phàn nàn về chỗ ở đã được lo liệu chu đáo tại nhà một dược sĩ — người đã kết hôn với một người họ hàng xa của mẹ tôi. Chỉ vài ngày sau, chú tôi lên đường ra khơi, để lại đầy đủ tài chính cần thiết cho sinh hoạt và việc học hành của tôi.