Khi ngoảnh đầu nhìn lại từ cuối chương trước, và xem xét cấu trúc của những gì đã viết, tôi thấy cần thiết phải lấp đầy trang này cùng ba trang tiếp theo bằng một lượng kha khá những nội dung tạp nham, nhằm giữ vững sự cân bằng chuẩn xác giữa khôn ngoan và ngu ngốc, bởi nếu thiếu đi điều đó, một cuốn sách sẽ chẳng thể trụ lại được dù chỉ một năm: và không phải cứ là một sự lạc đề lê thê tẻ nhạt (thứ mà nếu không gọi là lạc đề, người ta cứ việc tiếp tục đi trên đường cái quan mà chẳng mảy may bận tâm) là có thể giải quyết được việc này——không đâu; nếu đã là lạc đề, thì đó phải là một sự lạc đề thật hào hứng, và phải trên một chủ đề cũng đầy hào hứng, nơi mà cả ngựa lẫn người cưỡi đều chẳng thể bị bắt giữ, ngoại trừ bằng cách bật ngược trở lại.
Khó khăn duy nhất nằm ở chỗ làm sao huy động được những nguồn lực phù hợp với tính chất của công việc này: TRÍ TƯỞNG TƯỢNG thì thất thường——TRÍ KHÔN thì không thể cưỡng cầu——và SỰ HÀI HƯỚC (cái ả tinh quái tốt bụng là thế) sẽ chẳng bao giờ chịu xuất hiện chỉ vì ta cất tiếng gọi, dù cho có đặt cả một đế chế dưới chân ả đi chăng nữa.
——Cách tốt nhất cho một người, là hãy cầu nguyện——
Chỉ là, nếu việc cầu nguyện làm người ta nhớ đến những khiếm khuyết và nhược điểm của bản thân, cả về tâm hồn lẫn thể xác——thì vì mục đích ấy, người ta sẽ thấy mình tệ hơn sau khi cầu nguyện thay vì trước đó——còn với những mục đích khác, thì lại tốt hơn.
Về phần mình, chẳng có phương cách nào, dù là về đạo đức hay máy móc, dưới gầm trời này mà tôi chưa từng thử áp dụng cho chính bản thân trong trường hợp này: đôi khi bằng cách tự đối thoại trực tiếp với chính tâm hồn mình, và tranh luận đi tranh luận lại với nó về giới hạn những năng lực của chính nó——
——Tôi chưa bao giờ có thể mở rộng chúng thêm dù chỉ một phân——
Rồi đến việc thay đổi hệ thống của tôi, và thử xem điều gì có thể thực hiện được với cơ thể, bằng sự tiết độ, tỉnh táo và thanh khiết: Những thứ này, tôi tự nhủ, tự bản thân chúng đã tốt đẹp——chúng tốt đẹp một cách tuyệt đối;—chúng tốt đẹp một cách tương đối;—chúng tốt cho sức khỏe——chúng tốt cho hạnh phúc ở thế gian này——chúng tốt cho hạnh phúc ở thế giới bên kia——
Tóm lại, chúng tốt cho mọi thứ trừ cái thứ đang cần; và ở đó, chúng chẳng có tác dụng gì, ngoài việc để mặc tâm hồn y nguyên như khi thượng đế tạo ra nó: còn về các đức tính thần học là đức tin và hy vọng, chúng mang lại cho tâm hồn sự can đảm; nhưng rồi cái đức tính nhu mì yếu đuối kia (như cha tôi vẫn thường gọi) lại lấy đi mất hoàn toàn, thế là bạn lại quay về đúng vạch xuất phát.
Giờ đây, trong mọi trường hợp thông thường và phổ biến, không có gì tôi thấy hiệu quả bằng cách này——
——Chắc chắn rồi, nếu logic còn chút giá trị, và nếu tôi không bị lòng tự ái làm cho mù quáng, thì hẳn phải có chút thiên tài đích thực nào đó trong tôi, chỉ dựa trên triệu chứng này: rằng tôi không biết ghen tị là gì: vì chưa bao giờ tôi nghĩ ra được một phát minh hay mưu mẹo nào giúp ích cho việc viết lách mà không lập tức công khai nó; với mong muốn rằng cả nhân loại nên viết hay được như chính tôi vậy.
——Điều mà chắc chắn họ sẽ làm được, khi họ suy nghĩ ít ỏi như tôi vậy.
