——Bình phẩm và phân tích bộ tranh "Hồng Lâu Mộng" của Tôn Ôn
Tháng 9 năm 2004, Nhà xuất bản Tác Gia đã ấn hành bộ tranh liên hoàn vẽ "Hồng Lâu Mộng" của họa sĩ Tôn Ôn thời Thanh, lấy tên là "Toàn bản Hồng Lâu Mộng do Tôn Ôn thời Thanh vẽ". Đây là một tập tranh có giá trị thẩm mỹ vô cùng to lớn.
Theo khảo cứu của ông Lưu Quảng Đường, đương kim Giám đốc Bảo tàng Lữ Thuận — nơi lưu giữ bộ tranh này — dựa trên các lạc khoản đề trên tranh, Tôn Ôn là người Phong Nhuận, tự Nhuận Trai, hiệu Canh Dương cư sĩ, hiệu thư trai là Bạch Vân Sơn Quán, Thấm Hương Ngâm Quán. Ông sinh năm Gia Khánh thứ hai mươi ba (năm 1818), đã trải qua nhiều triều đại như Gia Khánh, Đạo Quang, Hàm Phong, Đồng Trị, Quang Tự. Năm mất chưa rõ, có lẽ mãi đến sau khi Tuyên Thống bị ép thoái vị, Trung Hoa Dân Quốc thành lập ông mới tạ thế. Ông bắt đầu nung nấu ý định và bắt tay vào vẽ bộ tranh này vào khoảng năm Đồng Trị thứ sáu (năm 1867), mãi đến năm Quang Tự thứ hai mươi chín (năm 1903) mới cơ bản hoàn thành, trước sau kéo dài tới ba mươi sáu năm. Trong đó, phần lớn các bức tranh được hoàn thành trong bảy năm từ năm 1884 đến năm 1891. Nghĩa là, vị họa sư này gần như từ năm năm mươi tuổi cho đến năm tám mươi lăm tuổi đã dốc trọn sinh mệnh vào việc sáng tác bộ tranh này, tâm huyết bỏ ra nhiều gấp ba, bốn lần so với việc Tào Tuyết Cần "mười năm nghiền ngẫm, năm lần sửa chữa" để sáng tác "Hồng Lâu Mộng".
Cụ Chu Nhữ Xương đã đề 238 bài thơ cho tập tranh xuất bản lần này. Trong bài "Đề họa thi hậu ký", cụ đã phát biểu vắn tắt mấy quan điểm mà tôi cho là hết sức quan trọng: Một là, chỉ ra rằng một bộ tranh "Hồng Lâu Mộng" có quy mô đồ sộ, kích thước bề thế, tô vẽ màu sắc tỉ mỉ công phu như thế này, quả thực khiến những bức tranh "Hồng Lâu Mộng" vẽ theo lối phác nét đơn tuyến làm tranh minh họa "tú tượng" in trong các cuốn sách lưu hành phố phường trước đây của Cải Kỳ khó lòng theo kịp; Hai là, ngày trước vùng Phong Nhuận có rất nhiều xưởng vẽ, cao thủ họa sư xuất hiện lớp lớp, trong đó bốn họ Đinh, Tào, Trịnh, Diệp là nổi danh nhất; Ba là, tuy hiện nay Tôn Ôn chưa tìm thấy tư liệu liên quan, nhưng năm xưa tổ tiên của Tào Tuyết Cần là Tào Thuyên từng lập xưởng vẽ Hội Tố Trai ở Phong Nhuận, sau đó mới từ Phong Nhuận dời ra ngoài cửa ải Thiết Lĩnh; tự và hiệu của Tôn Ôn đều chứng minh ông là người bản địa Phong Nhuận (Canh Dương là tên gọi khác của Phong Nhuận), tên thư trai của ông là Bạch Vân Sơn Quán, rõ ràng lấy ý từ Bạch Vân Lĩnh ở Phong Nhuận — nơi vốn là xưởng nấu rượu của tiền nhân họ Tào, lại còn đặt tên thư trai là Thấm Hương Ngâm Quán, "Thấm Hương" rõ ràng phỏng theo "Thấm Phương" trong "Hồng Lâu Mộng" mà thành, những manh mối này cho thấy Tôn Ôn có mối quan hệ mật thiết với họ Tào, hoặc là thân thích ruột thịt, hoặc là bạn thâm giao nhiều đời, điều này rất đáng lưu tâm; Bốn là, quan sát kỹ bộ tranh này, có thể phát hiện tuy dựa vào tình tiết một trăm hai mươi hồi của bản "Trình Giáp bổn" để vẽ, nhưng Tôn Ôn vẽ đến sau hồi tám mươi thì hứng thú giảm sút hẳn, trừ một vài bức ít ỏi, bốn mươi hồi sau đều là nét bút của một họa sư khác cùng họ Tôn, tên Doãn Mưu, tự Tiểu Châu; khi ấy chưa có nhà bình luận nào chỉ ra bốn mươi hồi sau không phải bút tích của Tào Tuyết Cần mà do Cao Ngạc viết tiếp, cớ sao ông lại nảy sinh cảm giác như vậy? Năm là, chỉ ra họa phong của Tôn Ôn mang phong vị tranh cung đình, mà ông bác họ của Tào Tuyết Cần là Tào Tuyên (sau đổi tên thành Tào Thuyên) lại chính là quan giám sát vẽ bức tranh Nam tuần của vua Khang Hi, gợi cho người ta liên tưởng đến sự kế thừa truyền thống; Sáu là, chỉ ra Tôn Ôn tuyệt đối không vẽ "tú tượng" một cách rập khuôn cứng nhắc, mà căn cứ vào sự thấu hiểu và cảm xúc của bản thân đối với câu chữ, một hồi có thể vẽ thành hai bức thậm chí nhiều hơn, lại thường gộp hai hồi nào đó làm một bức để xử lý, trong một bức tranh lại có thể có nhiều "cảnh điểm" liên kết tiếp nối nhau, mang lại cho người xem cảm giác "diễn tiến", "quá trình"; Bảy là, từ hồi một trăm lẻ ba đến hồi một trăm lẻ tám liên quan đến các nội dung tịch thu gia sản, sa sút suy bại, phục chức v.v. lại không vẽ, điều này gợi mở nhiều suy ngẫm; Tám là, khi vẽ Ninh quốc phủ có hai lần xuất hiện "Tùng Lục Đường", cái tên này không thấy có trong văn bản "Hồng Lâu Mộng" hiện tồn, liệu họa gia có dựa vào một bản thảo khác chăng?
Bản in bộ tranh của Tôn Ôn ra mắt độc giả đại chúng giúp người đọc thông thường cũng có cơ hội thưởng lãm, Nhà xuất bản Tác Gia thực sự đã làm được một việc rất tốt. Vào những năm Tôn Ôn vẽ tranh, dường như chưa có tên gọi thể loại "truyện tranh liên hoàn", nhưng việc vẽ liên tục các hoạt động của một hoặc nhiều nhân vật trong cùng một bức hoặc một bộ tranh, tạo nên hiệu ứng tình tiết phát triển móc nối tuần hoàn, thì ở nước ta có thể nói là đã có từ xưa. Các bức bích họa Đôn Hoàng của những họa gia khuyết danh, hay bức "Hàn Hy Tái dạ yến đồ" của Cố Hoành Trung thời Nam Đường thời Ngũ đại đều là những ví dụ điển hình. Hiệu ứng liên hoàn trong bộ tranh của Tôn Ôn không chỉ thể hiện giữa các bức với nhau, mà thường xuyên được thể hiện ngay trong nội bộ một bức tranh. Hơn nữa, bố cục vô cùng tinh tế, giữa các mắt xích dùng tường rào, cửa bức bàn, bình phong, cây cối, cầu ván, núi đá để ngăn cách tự nhiên, mỗi "khung hình" đều cố gắng thể hiện được cảm giác động thái. Ví dụ như ở hồi thứ hai vẽ ba tình tiết tuy liên tiếp nhưng lại có độ tương phản rất lớn: "Chùa Hồ Lô bốc cháy thiêu rụi nhà họ Chân, Sĩ Ẩn nghe hát gặp đạo sĩ thọt chân, Nha hoàn lớn mua chỉ thêu gặp mối kỳ duyên", Tôn Ôn đã xử lý vô cùng khéo léo. Mặt tranh không những không có cảm giác gượng ép chồng chất mà còn sinh động, khoáng đạt, vượt xa khuôn sáo "nhìn hình đoán chữ" của loại tranh "tú tượng" thông thường, là một tác phẩm mỹ thuật hết sức xuất sắc. Thưởng lãm kỹ tập tranh này, người ta có thể hiểu sâu hơn về tình tiết của "Hồng Lâu Mộng", cảm nhận dư vị của những nỗi buồn vui tan hợp, nhận được niềm vui thích thị giác và sự tưới mát cho tâm hồn. Việc xuất bản tập tranh này chắc chắn đã tiếp thêm sức mạnh mới cho việc hoằng dương và phổ biến "Hồng Lâu Mộng".
Thế nhưng điều tôi muốn nhấn mạnh lúc này là: Bộ tranh này của Tôn Ôn thực sự mang giá trị nghiên cứu học thuật sâu sắc.
Theo lời giới thiệu của ông Lưu Quảng Đường, bộ tranh của Tôn Ôn được đóng theo thể thôi bồng (mở gập theo chiều dọc), gồm 24 tập, trong đó có một tập để trắng, 23 tập còn lại mỗi tập có 10 trang tranh, tổng cộng 230 trang, vẽ trên lụa. Phần lòng tranh cao 43,3 cm, rộng 76,5 cm, viền lụa hoa màu xanh nhạt, bìa gỗ bọc lụa rắc vàng màu be. Tập tranh không có đề tiêu, không có lời bạt. Tháng 7 năm 1959, Ủy ban Quản lý Di tích Văn hóa Thượng Hải đã bàn giao cho Bảo tàng Lữ Thuận lưu giữ, hành trình lưu truyền trước đó không rõ. Bản thân Tôn Ôn không hề gọi tác phẩm mình vẽ là "Toàn bản Hồng Lâu Mộng", việc Nhà xuất bản Tác Gia hiện nay lấy tên này làm tựa sách xem ra có phần thiếu cân nhắc. Trước hết, trong tình trạng toàn bộ bộ tranh không có đề danh, thì ở trang đầu tiên của tập thứ nhất lại dán một mảnh nhãn giấy, trên đó viết chữ khải rõ ràng là "Thạch Đầu Ký Đại Quan Viên toàn cảnh". Có thể thấy, tuy Tôn Ôn dựa vào bản Trình Cao một trăm hai mươi hồi của "Hồng Lâu Mộng" để vẽ, nhưng ông lại thiên về việc gọi cuốn sách này là "Thạch Đầu Ký" hơn. Bản in này của Nhà xuất bản Tác Gia nếu đặt tên là "Tôn Ôn · Thạch Đầu Ký sáo họa" thì có lẽ thỏa đáng hơn.
Vì sao Tôn Ôn lại nhấn mạnh cái tên "Thạch Đầu Ký"? Vào thời điểm ông bắt đầu vẽ bộ tranh này, những cách gọi như "Hồng Lâu Mộng", "Kim Ngọc Duyên" đang thịnh hành khắp nơi, các bản cổ "Thạch Đầu Ký" như Giáp Tuất bổn, Canh Thìn bổn còn chưa được công bố rộng rãi ngoài xã hội. Đây là điều rất đáng để truy tìm manh mối.
Ngoài ra, bộ tranh này tuy đồ sộ tới 230 bức, nhưng rõ ràng thiếu mất sáu hồi trong bốn mươi hồi sau, tức là không trọn vẹn. Bất luận bốn mươi hồi sau là nguyên tác hay tác phẩm viết tiếp, một bộ tranh như vậy đều khó mà gọi là "Toàn bản Hồng Lâu Mộng". Ông Lưu Quảng Đường giới thiệu rằng, 10 trang vẽ ứng với sáu hồi bị thiếu thực chất là một tập tranh để trắng, quy cách hình thức, chất liệu bồi biểu cũng như số trang trong tập đều hoàn toàn giống hệt 23 tập kia, điểm khác biệt duy nhất là "lòng tranh" không phải bằng lụa, mà dùng giấy trắng có màu sắc tương cận với lòng tranh bằng lụa để thay thế. Ông nhận định rằng: "Mười trang tranh bị thiếu chẳng qua có hai khả năng: một là chưa từng vẽ, hai là đã vẽ nhưng sau đó vì lý do nào đó mà bị thất lạc", phán đoán của ông là "khả năng thứ hai lớn hơn". Nhưng sau khi nghiền ngẫm, tôi lại đồng tình với quan điểm của cụ Chu Nhữ Xương, đó là tác giả cố ý không vẽ. Nhìn từ độ bảo tồn nguyên vẹn của bộ tranh này, trông nó không giống như đã qua tay nhiều người. Trên tranh ngoài chữ ký hoặc con dấu của chính họa gia thì không hề có bất kỳ dấu vết nào chứng tỏ người khác từng giám thưởng, sưu tầm, chuyển nhượng hay mua bán. Thử nghĩ xem, nếu có kẻ sau khi thưởng thức bộ tranh này mà nảy lòng tham muốn chiếm đoạt hoặc lấy cắp một tập trong đó, cớ sao hắn lại bỏ qua biết bao khung cảnh tươi đẹp ấm áp, mà lại đi nhắm đúng tập tranh mang những cảnh tang thương bại lạc như "Quân Cẩm Y khám xét Ninh quốc phủ"? Lùi một vạn bước mà nói, cho dù hắn có chứng quái đản như thế, chỉ muốn riêng tập đó, thì hắn cứ việc lấy trọn cả tập đi là xong, cớ sao phải nhọc công bóc riêng từng bức tranh lụa ra rồi dán giấy trắng thay vào, lại còn không để lộ một chút tì vết nào? Rõ ràng là bản thân người vẽ không nỡ hạ bút vẽ những cảnh tượng như thế, trong tâm lý của ông có chướng ngại khi phải vẽ nội dung mấy hồi ấy.
Điều này lại càng đáng để tìm hiểu sâu hơn. Tôn Ôn này rốt cuộc là người thế nào? Trong sách, nhà họ Giả bị tịch thu gia sản, cớ sao ông lại không nỡ vẽ?
Vẽ một bộ tranh như thế này, theo lẽ thường, có thể có những mục đích sau: Một là có người đặt hàng; Hai là trong trường hợp không ai đặt hàng thì tự mình vẽ ra để bán ra thị trường; Ba là vẽ với mục đích không phải để bán. Với tư cách là tác phẩm không bán, lại có thể có hai trường hợp: một là vẽ cho tri âm; hai là thuần túy vẽ cho bản thân (bao gồm cả dòng họ, xem như kỷ niệm vĩnh viễn).
Chúng ta thử phân tích xem: Nếu bức tranh này của Tôn Ôn là do có người đặt mua, thế thì ông tuyệt đối không thể mất nhiều thời gian đến vậy để vẽ. Đặc biệt là trong những năm tháng ông vẽ tranh này, đất nước lâm nguy, xã hội loạn lạc, sự đời chớp mắt bể dâu, kiếp người hợp ít tan nhiều, vị khách hàng nào có thể bỏ ra ba mươi tám năm đằng đẵng chỉ để đợi ông hoàn thành bức vẽ rồi trả tiền đem về sưu tầm chứ? Nếu Tôn Ôn quả thực là họa sư của xưởng vẽ vùng Phong Nhuận, thậm chí bản thân cũng là chủ một xưởng vẽ, thì ông buộc phải dựa vào việc bán tranh để duy trì kế sinh nhai và công việc làm ăn. Cho dù trong hoàn cảnh không có ai đặt hàng mà vẽ "Hồng Lâu Mộng", bất kể là tranh đơn bức hay tranh liên hoàn, ông cũng chỉ có thể vẽ thật nhanh để bán ra thị trường, làm sao có thể cặm cụi vẽ suốt gần bốn mươi năm ròng rã được?
Bộ tranh do Tôn Ôn thực hiện rõ ràng là tác phẩm không phải để bán. Nếu ông mưu sinh bằng nghề vẽ, thì những bức tranh ông đem bán ắt phải là những tác phẩm khác. Bộ tranh này không được sáng tác vì mục đích kiếm sống. Vậy ông vẽ cho tri âm chăng? Nếu ông từng đưa cho tri âm thưởng lãm, hoặc vẽ xong đem tặng tri âm, thì theo phong tục thời bấy giờ, tri âm chắc chắn sẽ để lại chút dấu vết trên mặt tranh, hoặc là lời tự bạt, hoặc là đề thơ, hoặc đóng dấu triện, thậm chí trực tiếp viết tên họ, nhã hiệu của mình lên đó, tựa như bức "Hòe Đình Đồ" của Tào Dần — ông nội Tào Tuyết Cần, trên đó có biết bao lời đề tựa xướng họa phong phú dường nào. Thế nhưng bộ tranh mà chúng ta thấy hiện nay lại thanh khiết tinh tươm như một thiếu nữ khuê các, có thể suy đoán rằng trước khi được Ủy ban Quản lý Di tích Văn hóa Thượng Hải thu mua hoặc trưng tập, nó vẫn luôn ở trong tình trạng "giấu kín chốn khuê sâu chưa ai tường". Rất có thể đây là bộ tranh riêng của gia tộc họ Tôn, mãi đến thập niên 50 của thế kỷ trước, dưới bối cảnh xã hội biến đổi to lớn, nó mới từ tư nhân chuyển sang công quyền.
Thế nên chúng ta chỉ có thể đi đến một kết luận: Bộ tranh này của Tôn Ôn là do ông vẽ cho chính mình. Đương nhiên, nếu ông chỉ đơn thuần là một người say mê "Thạch Đầu Ký" cuồng nhiệt, thì cũng có thể kiên trì sáng tác một tác phẩm như thế dưới "sương trước trăng thanh" giữa những năm tháng biến động kia. Nhưng giờ đây ngắm kỹ từng bức tranh của ông, chúng ta lại có lý do để tiếp tục truy nguyên thế này: Có thể ông có một tầng quan hệ bí ẩn, tế nhị hơn với tác giả của tác phẩm vĩ đại này. Đây là một bộ tranh mang động cơ sáng tác ẩn mật, đối với điều này chúng ta không nên từ bỏ việc tìm hiểu cần thiết.
Chúng ta đều biết bà cố nội của Tào Tuyết Cần, tức mẹ của ông nội Tào Dần, từng làm bảo mẫu thời thơ ấu cho Hoàng đế Khang Hi. Xin chú ý, bảo mẫu ở đây là người dạy dỗ chứ không đơn thuần là nhũ mẫu bú mớm, nghĩa là không chỉ cho vị Hoàng đế tương lai bú sữa, hầu hạ ăn ở sinh hoạt thông thường, mà nhiệm vụ chủ yếu là dạy ngài hiểu biết đạo lý làm người, dạy ngài cách chú ý lễ tiết, cách đối nhân xử thế, cách giữ lòng trung hậu thành tín v.v. Nói theo ngôn ngữ ngày nay, chính là tiến hành giáo dục tố chất một cách có hệ thống cho vị Hoàng đế tương lai. Ảnh hưởng đó đương nhiên vô cùng to lớn. Sau khi Khang Hi lên ngôi Hoàng đế, vì thế cũng hết mực chăm lo nâng đỡ gia đình người bảo mẫu này. Khi chồng của bảo mẫu là Tào Tỉ qua đời tại chức Chức tạo, chẳng bao lâu sau Khang Hi đã để con trai của bảo mẫu là Tào Dần tiếp tục đảm nhiệm chức vụ béo bở này. Sau khi Tào Dần chết, ngài lại bổ nhiệm cháu nội của bảo mẫu là Tào Ngung tiếp tục làm Chức tạo. Tào Ngung mất, người bảo mẫu vẫn còn sống, Khang Hi lại phá lệ cho một người cháu gọi bảo mẫu bằng cô là Tào Phu qua làm con nuôi dưới danh nghĩa Tào Dần, để tiếp tục làm Chức tạo! Thời Tào Dần còn sống, khi Khang Hi đi tuần phương Nam đã ngự tại phủ Chức tạo, gặp lại người bảo mẫu này, long nhan "vui vẻ rõ rệt". Bảo mẫu quỳ lạy xong, ngài liền bước tới đỡ bà dậy, nói với những người xung quanh rằng: "Đây là người già trong nhà ta đó!" Lại còn vung bút viết hoa ba chữ "Huyên Thụy Đường". Hồi thứ ba của "Hồng Lâu Mộng" viết về cảnh Lâm Đại Ngọc ở chính đường Vinh quốc phủ nhìn thấy bức đại biển ngự bút "Vinh Hi Đường", chính là lấy tư liệu từ chi tiết này. Vị bảo mẫu được Hoàng đế Khang Hi phong làm Nhất phẩm Thái phu nhân đó, mang họ Tôn.
Liệu Tôn Ôn có thể là hậu duệ của gia tộc họ Tôn này chăng? Nếu đúng như vậy, trước hết ông sẽ dành cho Tào Dần một thứ tình cảm vô cùng đặc biệt.
Chúng ta đều biết, chính vì Tào Tuyết Cần là cháu nội của Tào Dần, nên khi viết "Thạch Đầu Ký" ở hồi thứ năm mươi hai để biểu đạt thời gian, ông đã dùng cách đặt câu: "Chợt nghe chuông đồng hồ tự kêu đã điểm bốn tiếng". Lời phê của Chi Nghiên Trai đã chỉ rõ: "Xét thấy 'bốn tiếng' là vào đầu khắc giờ Dần chính, dùng chữ Dần theo phép này là để tránh húy vậy". Tôn Ôn khi vẽ "Thạch Đầu Ký", tuy xử lý trang phục mũ mão của nhân vật theo kiểu thời Minh, nhưng nhà cửa viện lạc, đồ đạc bày biện đại thể đều là tả thực đời sống thời Thanh, vì thế ông khó tránh khỏi việc vẽ những chiếc đồng hồ tự kêu của Tây phương trong phòng. Theo quy tắc tính giờ Greenwich truyền từ phương Tây sang, một ngày đêm có 24 giờ, đối chiếu với quy tắc tính giờ theo 12 địa chi truyền thống của Trung Quốc thì cứ mỗi 2 giờ quy đổi thành một canh giờ, như vậy giờ Dần chính là khoảng thời gian từ 3 giờ nửa đêm đến 5 giờ rạng sáng. Khi Tôn Ôn vẽ hồi thứ năm mươi hai "Dũng Tình Văn bệnh bổ tước kim cừu", ông đã thể hiện được cảm giác đêm khuya thanh vắng, nhưng lại không vẽ đồng hồ tự kêu. Thế nhưng trong bộ tranh này của ông, có ít nhất 7 lần xuất hiện đồng hồ tự kêu, trong đó có tới 5 lần kim đồng hồ chỉ vào khoảng từ 3 giờ đến 4 giờ. Mà xét kỹ các tình tiết liên quan trong sách, phần lớn lại không hề diễn ra vào lúc ba, bốn giờ đêm hay ba, bốn giờ chiều. Điều này khiến người ta nghi ngờ rằng, trong tiềm thức khi vẽ tranh của ông cũng như của người hợp tác cùng họ Tôn là Tôn Doãn Mưu (Tiểu Châu), đều tồn tại một khái niệm về chữ "Dần", khiến họ luôn không kìm nén được mà bộc lộ, ngoại hóa nó ra ngoài. Tôn Tiểu Châu rốt cuộc là anh em hay con cháu của Tôn Ôn, hiện tại không thể xác định, nhưng việc họ cùng hợp tác vẽ bộ tranh này trong suốt một thời gian dài như vậy, ít nhất phải là mối quan hệ người trong họ rất thân cận.
Kỳ lạ nhất là bức tranh ở hồi thứ hai mươi lăm: "Triệu di nương vấn kế Mã đạo bà, hí Thải Hà Giả Hoàn năng Bảo Ngọc". Bức tranh này chia làm hai phần tả hữu, trong đó không hề vẽ cảnh Triệu di nương vấn kế, mà bên phải dành phần lớn diện tích để vẽ cảnh tượng sau khi Bảo Ngọc bị làm bỏng. Trong bố cục của khung cảnh này, họa sĩ đã vẽ một chiếc đồng hồ tự kêu to lớn khác thường (cao lớn hơn tất cả các nhân vật trong tranh), hơn nữa lại được đặt riêng biệt trên một chiếc bàn án đồ sộ, ở vị trí gần như chính giữa bức tranh, vô cùng bắt mắt, thậm chí có phần giống như một bài vị thần thánh. Trên mặt chiếc đồng hồ đó hiển thị rất rõ ràng kim ngắn chỉ số 3, kim dài chỉ số 12. Tình tiết Giả Hoàn làm bỏng Bảo Ngọc trong sách nói rõ là sau khi hắn tan học trở về thượng phòng, Vương phu nhân bảo hắn chép kinh văn, hắn "sai người thắp đèn, làm bộ làm tịch chép bài", điều này không thể nào là vào lúc 3 giờ chiều (giờ Thân), càng không thể vào lúc 3 giờ đêm (giờ Dần), mà rất dễ nhận ra là vào khoảng 17 giờ, tức đầu giờ Dậu. Do đó, việc Tôn Ôn vẽ một chiếc đồng hồ lớn gây chấn động thị giác như vậy, lại cố ý phạm phải một "sai sót sơ đẳng" là "tranh không khớp với sách", thì chỉ có thể giải thích theo một hướng khác. Tôi suy đoán rằng, ông cố ý muốn vẽ ra chữ "Dần". 4 giờ là giờ Dần chính, ông không vẽ, cũng mang ý kính trọng tổ tiên mà kiêng húy, nhưng 3 giờ thì vừa bước vào đầu giờ Dần sơ, ông chỉ điểm qua cho tới nơi tới chốn mà thôi. Nếu ông là hậu nhân của chi họ Tôn — dòng họ của mẹ Tào Dần, biết Tào Tuyết Cần là họ hàng biểu thân rất gần gũi với mình, thì khi vẽ bộ tranh này, ông nhất định sẽ mang động cơ tâm lý và tình cảm kín đáo hơn hẳn các họa gia khác. Mà Tào Dần lại chính là điểm nối vĩ đại nhất giữa hai họ Tôn và họ Tào, ông không thể không tưởng nhớ với mối thâm tình tha thiết, và cũng không thể không nhân dịp vẽ bộ tranh riêng của gia tộc này mà bộc lộ để giãi bày tấc lòng thành.
