Thứ gọi là tranh thuốc lá, theo cách gọi thời thơ ấu của tôi, phải gọi là ảnh tây. Đập ảnh tây và tung xương cừu là hai trò chơi mà lứa chúng tôi thời đó yêu thích nhất. Nơi lý tưởng nhất để chơi hai trò này là bên phiến đá lên ngựa trước cổng các khu tứ hợp viện trong ngõ hẻm. Bề mặt hình chữ nhật của phiến đá lên ngựa từ lâu đã được đế ủng của người xưa mài cho phẳng phiu nhẵn nhụi, đặc biệt thích hợp làm bàn chơi trò chơi. Cách chơi tung xương cừu là tay trái trước tiên ném bốn chiếc xương cừu đã nhuộm đỏ các mặt bên xuống mặt đá, sau đó tay phải tung túi cát lên (may bằng vải vụn, bên trong nhồi cát), nhân lúc túi cát chưa rơi xuống, phải nhanh chóng chỉnh lại những chiếc xương cừu vừa ném xuống sao cho mặt ngửa lên giống nhau, rồi đón lấy túi cát, lại tung lên, rồi lại lật toàn bộ xương cừu sang một mặt khác, cứ như vậy bốn lần. Nếu lật thành công tất cả các mặt của xương cừu, thì sau khi tung túi cát lên lần nữa, phải chộp gọn toàn bộ xương cừu vào tay. Hễ thất bại ở một công đoạn nào đó thì đổi cho người khác làm. Ai hoàn thành toàn bộ quá trình thuận lợi nhất thì người đó thắng. Hồi ấy tôi chơi tung xương cừu với đám bạn nhỏ, thắng thì người ta đưa ảnh tây cho tôi, thua thì tôi đưa cho người ta. Nhưng bản thân ảnh tây cũng có thể chơi riêng lẻ, hơn nữa đám con trai chúng tôi lại càng thích chơi ảnh tây hơn. Cách chơi ảnh tây lại có hai kiểu, kiểu đã nhất chính là đập ảnh tây: mỗi bên bỏ ra số lượng ảnh tây bằng nhau, gom thành một xấp rồi đặt lên mặt đá, oẳn tù tì ai thắng thì được đi trước, dùng lòng bàn tay phải đập mạnh xuống cạnh xấp ảnh tây, dùng luồng gió làm lật ảnh tây. Nếu có tấm nào bị lật ngửa hoặc rơi ra thì được đập tiếp, hễ tấm nào bị lật thì thuộc về người đập; nếu sau khi đập mà ảnh tây không hề suy suyển thì đổi cho người khác đập; đập hết rồi lại góp vào chơi tiếp. Hồi đó khi về nhà ăn cơm tối, hai bàn tay tôi lúc nào cũng đen nhẻm, lòng bàn tay phải thường đỏ ửng sưng tấy vì đập ảnh tây. Dù mẹ luôn quát mắng bắt đi rửa tay, nhưng chuyện không nhịn được mà vồ lấy chiếc màn thầu trắng ngấu nghiến nuốt vội vẫn cứ thường xuyên xảy ra.
Một cách chơi ảnh tây khác thì tương đối nhã nhặn hơn, giống hệt như đánh bài, anh ra một tấm, tôi ra một tấm, so lớn nhỏ. Chủng loại ảnh tây rất nhiều, chơi so lớn nhỏ thì dễ xử nhất là nhân vật trong "Thủy Hử", các sao Thiên Cương đều lớn hơn sao Địa Sát, hơn nữa một trăm linh tám vị tướng đều có thứ tự ghế ngồi, ai thắng ai rất dễ phân định. Mỗi lượt mỗi người ra một tấm, bên nhỏ thuộc về bên thắng, nhưng tấm bài mà bên thắng đã dùng thì phải để sang một bên, không được dùng lại. Khó xử nhất là nhân vật trong "Hồng Lâu Mộng", rốt cuộc ai lớn hơn ai? Đừng nói trẻ con không rõ, ngay cả người lớn cũng chưa chắc đã đưa ra được phán đoán chuẩn xác.
Tại sao lại gọi là ảnh tây? Thời đó chưa có WTO, nhưng các công ty thuốc lá nước ngoài đã nhắm chuẩn vào người hút thuốc Trung Quốc, thủ đoạn của họ hệt như McDonald's nhắm vào thực khách Trung Quốc ngày nay, không chỉ ra công trên người lớn mà còn tính toán cả trên đầu trẻ con. Bây giờ bạn thử vào McDonald's mà xem, thường có cảnh phụ huynh đi mua sắm thay trẻ nhỏ, không phải vì muốn ăn bánh mì kẹp thịt hay khoai tây chiên gì đó, mà là để tích đủ phần nhận búp bê nhỏ nhằm gom trọn một bộ; năm xưa những mảnh tranh nhỏ tặng kèm theo bao thuốc lá, người lớn hút thuốc chưa chắc đã có mấy ai để tâm, nhưng con nít lại coi như của quý. Hồi đó tôi từng quấn lấy cha đòi mua đi mua lại thuốc lá hiệu Hải Đạo, trong bao thuốc lá ngoại ấy có kèm mảnh tranh "Hồng Lâu Mộng". Để gom đủ trọn bộ một trăm hai mươi tấm, bạn thử tính xem phải mua bao nhiêu bao thuốc lá Hải Đạo? Không thể tính nổi đâu, bởi vì rất có thể mua liền năm bao đều là Tập Nhân, mà mua cả trăm bao cũng vẫn chẳng thấy bóng dáng một Giả Bảo Ngọc nào!
Thuốc lá nội địa thời bấy giờ cũng có tặng kèm tranh nhỏ, nhưng dường như không phổ biến bằng thuốc lá ngoại, có lẽ vì cứ hễ là thuốc ngoại thì ắt có tranh nhỏ kèm theo, cho nên người ta gọi chung những mảnh tranh nhỏ trong bao thuốc lá là ảnh tây, âu cũng là điều thuận lý thành chương.
Đám con trai chơi ảnh tây với tôi dạo ấy phần lớn đều không hiểu, không thích "Hồng Lâu Mộng", cho nên rất sẵn lòng thua ảnh tây "Hồng Lâu Mộng" cho tôi, thậm chí cho không tôi. Nhưng cũng có những bạn nữ chơi ảnh tây cùng tôi, họ khá thích ảnh tây "Hồng Lâu Mộng", cũng nói ra được vài đạo lý ai lớn ai nhỏ, ví như Thu Văn gặp Tích Xuân thì chắc chắn thua, vì đó là sự khác biệt giữa nha hoàn và tiểu thư; Giả Trân gặp Tích Xuân thì thắng, vì ông ta là anh trai cô; nhưng U thị gặp Lý Hoàn, hoặc Liễu Tương Liên gặp Tưởng Ngọc Hàm thì ai nên thua ai nên thắng đây? May thay trên mỗi tấm của bộ ảnh tây này đều có đánh số, thế là tính theo số thứ tự, số đứng trước thắng số đứng sau, cũng coi như một loại quy tắc. Nhưng nhân vật mang số một trăm hai mươi lại là Cảnh Huyễn tiên cô, theo như trong sách miêu tả thì bà ấy ắt phải cực kỳ lớn, tổ tông đã khuất của Giả phủ đều phải đến nịnh bợ cầu xin bà phù hộ cho con cháu đời sau cơ mà. Thế nhưng hồi đó chúng tôi chơi ảnh tây, ghét nhất chính là vị tiên cô khiến chúng tôi thấy khó hiểu này, bà ta đã định sẵn là cứ phải thua hết lần này đến lần khác.
Nhớ lại năm xưa, tôi trước sau vẫn chưa gom đủ trọn bộ ảnh tây "Hồng Lâu Mộng", dĩ nhiên có những nhân vật tôi lại có một lúc vài tấm, thậm chí mười mấy tấm, chẳng hạn như tôi nhớ trong tay mình luôn có vài tấm Hồ thị, mà vị Hồ thị này rốt cuộc là nhân vật như thế nào? Phải mãi đến khi trưởng thành tôi mới đại khái hiểu ra.
Vuốt ve lật giở trọn bộ ảnh tây "Hồng Lâu Mộng" mua được từ hội chùa Xưởng Điện — do Trung Quốc Thư Điếm in lại dựa theo bản cũ, hơn nữa còn được gọi một cách rất khoa học là tranh thuốc lá — tôi dần thoát khỏi những ký ức tuổi thơ, bước vào cảnh giới thưởng ngoạn.
Bộ tranh thuốc lá "Hồng Lâu Mộng" một trăm hai mươi bức này, có một bức vẽ Thông Linh Bảo Ngọc và Giáng Châu tiên thảo, ngoài ra Cảnh Huyễn tiên cô một bức, đạo nhân thọt chân cùng hòa thượng điên chung một bức, Quỷ Họa tướng quân (nhân vật trong thơ ca do Giả Bảo Ngọc, Giả Hoàn sáng tác) một bức, bốn bức kể trên vẽ đều không phải là nhân vật hiện thực trong sách; trong các bức còn lại, có bốn trường hợp hai người gộp chung một bức là Giả Xá - Giả Liễn, Giả Đại Nho - Giả Thụy, Hình đại cữu - Vương Nhân, Giả Hoàn - Triệu Quốc Thôn, lại thêm một bức vẽ chung ba vị môn khách của Giả phủ là Chiêm Quang, Trình Nhật Hưng, Đơn Bính Nhân vào một chỗ. Tính ra như vậy, các nhân vật hiện thực xuất hiện trên tranh thuốc lá tổng cộng có một trăm hai mươi hai người, thật là đồ sộ. Một bộ chân dung nhân vật "Hồng Lâu Mộng" như thế này đã đóng vai trò rất lớn trong việc phổ cập "Hồng Lâu Mộng". Dĩ nhiên, người vẽ tranh không hề có nghiên cứu gì về các phiên bản "Hồng Lâu Mộng", thứ họ căn cứ vào là bản phổ thông một trăm hai mươi hồi thông hành, cho nên trong số nhân vật xuất hiện có những người không hề thấy dưới ngòi bút Tào Tuyết Cần, mà hoàn toàn do Cao Ngạc tưởng tượng ra như "người hầu trung thành" Bao Dũng, lại còn có vị Hồ thị được nhắc đến ở trên — người vợ kế mà Giả Dung lấy sau khi Tần Khả Khanh qua đời. Thật ra dưới ngòi bút Tào Tuyết Cần không hề có Hồ thị, trái lại ở hồi thứ năm mươi tám có viết về một vị Hứa thị theo Giả mẫu, Hình phu nhân, Vương phu nhân, U thị vào triều đưa tang Lão Thái phi, vị Hứa thị này mới là vợ kế của Giả Dung. Mục đích của tranh thuốc lá là để quảng cáo bán thuốc, cho nên danh sách nhân vật "Hồng Lâu Mộng" này buộc phải đông như nêm cối để nâng độ khó gom đủ bộ lên, vì thế có không ít nhân vật trong sách chỉ xuất hiện một hai lần, thậm chí chỉ được nhắc tên cũng được đưa lên tranh, như Hỷ Loan, Chu di nương, Phó Thu Phương... Thế nhưng việc vẽ Giả Hoàn cùng em trai của mẹ đẻ hắn (đáng lẽ là Triệu Quốc Cơ, không rõ tranh thuốc lá in thành Triệu Quốc Thôn là dựa vào đâu) vào chung một bức, lại không phải để góp cho đủ số lượng bức vẽ, mà là có hàm ý khác. Chúng ta đều biết khi Thám Xuân quản lý việc nhà thì Triệu Quốc Cơ chết, xét theo huyết thống thì đây là cậu ruột của nàng và Giả Hoàn, nhưng nàng kiên quyết không nhận, chỉ đối xử như nô tài nuôi trong nhà, kết quả là Triệu di nương đã làm ầm ĩ một trận với nàng. Ý thức về sự quy thuộc bản thân của con người trong xã hội thời đó đã bị bóp méo đến mức độ ấy, ngẫm kỹ lại cũng đủ thấy kinh tâm động phách.
Tác giả của tranh thuốc lá không đề tên, nhưng vẽ rất đẹp. Bộ tranh này không chỉ giúp mọi người quen thuộc với "Hồng Lâu Mộng", mà những nhân vật phần lớn mang trang phục thời Minh, cùng bối cảnh vườn tược xuất hiện trên tranh, và cả những bài vịnh tranh tuy không quá cao siêu nhưng niêm luật bằng trắc đại thể trôi chảy ở mặt sau mỗi bức, đều có thể đóng vai trò hun đúc, ngấm ngầm bồi đắp văn hóa cổ điển Trung Quốc cho người thưởng lãm. Tác giả tranh thuốc lá khi xử lý từng nhân vật dẫu dùng nhiều khuôn mẫu sáo mòn, như Bảo Thoa ắt phải bắt bướm, Tương Vân ắt phải say nằm, Tình Văn ắt phải vá áo lông công, Linh Quan ắt phải vạch chữ Tương... nhưng dáng vẻ phiêu dật, đường nét nếp áo thể hiện rõ ràng, phối màu tươi sáng mà không chói mắt, tuyệt đối không phải là thứ làm ẩu làm bừa. Ở một vài nhân vật cá biệt, cách xử lý còn rất giàu tính sáng tạo. Như Hình phu nhân, vẽ bà ngồi nghiêng trên nệm sưởi, mình khoác áo ngủ màu đỏ, tay cầm một mảnh giấy, dường như đang trù tính việc đính kèm mảnh giấy ngắn vào chiếc túi thêu cảnh xuân nhặt được từ chỗ Ngốc đại tỷ để giao cho Vương phu nhân, khiến Vương phu nhân vừa khó xử lại vừa bẽ mặt, khung hình có tính động, đậm chất kịch tính. Ngoài ra, bức thứ ba mươi hai vẽ Phó Thu Phương, đây là một nhân vật khiến các nhà "Hồng học" qua các thời kỳ bàn luận không ngớt. Dưới ngòi bút Tào Tuyết Cần trong tám mươi hồi đầu, nàng chỉ được viết gián tiếp ở hồi thứ ba mươi lăm, nói nàng là em gái của Phó Thí (rõ ràng đồng âm với "phụ thế" - xu nịnh kẻ có thế lực), một môn sinh của Giả Chính. Phó Thí vì muốn dùng nàng để trèo cao vào chốn hào môn quý tộc mà liên tục bị từ chối, đã làm lỡ dở đời nàng đến tận tuổi hai mươi ba — cái tuổi không hề tầm thường ở thời đại ấy, nhưng Tào Tuyết Cần lại hạ bút từ góc nhìn của Giả Bảo Ngọc như thế này: "Chỉ vì Bảo Ngọc nghe thấy... Phó Thu Phương cũng là bậc quỳnh khuê tú ngọc, thường nghe người ta truyền rằng tài mạo vẹn toàn, dẫu chưa từng tận mắt chứng kiến, nhưng lòng tơ tưởng mến mộ từ xa hết sức chân thành kính trọng..." Tô đậm vẽ sâu như thế, liệu có phải mang ý tứ "rắn bò trong cỏ, tro vùi giấu ngòi, mạch ngầm nghìn dặm"? Liệu trong phần văn tự sau tám mươi hồi đã thất lạc của Tào Tuyết Cần, có còn sự xuất hiện của Phó Thu Phương nữa hay không? Phó Thu Phương trên tranh thuốc lá mặc một chiếc áo bối tử màu quả mơ, đứng soi gương vuốt tóc ngắm dung nhan, mang đậm thần thái "như hoa mỹ quyến, tự thủy lưu niên... trong chốn u khuê tự thương mình", vô cùng có ý vị, là một bức tranh thiếu nữ cổ điển rất đẹp.
Các thương nhân ngoại quốc năm xưa khi quảng bá hàng hóa của họ thường sử dụng thủ đoạn là bản địa hóa các biểu tượng. Những mảnh tranh nhỏ tặng kèm thuốc lá ngoại không vẽ những câu chuyện kịch của Shakespeare hay thế giới khốn cùng dưới ngòi bút của Victor Hugo, mà trái lại nhất định phải là văn hóa cổ điển Trung Quốc. Ngoài chân dung nhân vật trong tứ đại danh tác cổ điển, tôi nhớ còn có các vị thần trong bảng Phong Thần, mặt nạ kinh kịch, chuyện Bạch Xà gì đó. Chiêu này thực sự rất hiệu nghiệm, hệt như ngày trước phim do người phương Tây quay đem sang Trung Quốc chiếu, tựa phim thường sẽ là "Hồn đoạn Lam Kiều", "Uyên mộng trùng ôn", "Khanh hà bạc mệnh", "Hoa tâm điệp mộng lục", "Xuân khuê mộng lý nhân"... Mãi cho đến tận ngày nay, khi một số nhà sản xuất hàng nội địa đang đua nhau Âu Mỹ hóa thương hiệu doanh nghiệp của mình, thì một vài nhà sản xuất nước ngoài lại cố tìm cho bằng được những chữ mang phong vị Trung Quốc để phiên âm tên công ty hay sản phẩm của họ, như Squibb, Mercedes-Benz... Những thứ đáng để nghiên cứu bên trong chuyện này thật ra rất nhiều.
Trẻ con bây giờ sẽ không còn chơi tung xương cừu, đập ảnh tây nữa, nhưng thứ bị vứt bỏ chỉ nên là phương thức hành vi đó, chứ không nên là phong tục văn hóa chứa đựng trong những phương thức hành vi ấy. Là một di tích phong tục văn hóa đã bước vào phạm trù cổ điển, những thứ như tranh thuốc lá "Hồng Lâu Mộng" đáng được người thời nay — bao gồm cả trẻ nhỏ — trân trọng từ tận đáy lòng. Ở hội chùa Xưởng Điện, tôi từng thấy không ít người lớn lẫn trẻ con cũng nhiệt tình tìm mua những bức tranh thuốc lá in lại theo bản cũ giống như tôi, lại còn có một thiếu niên hỏi người bán hàng: "Chỗ nào có thể mua được những bức tranh thuốc lá cũ thật năm xưa ạ?" Bất kể cậu bé ấy hỏi vì thực lòng thưởng thức hay dự định sưu tầm để chờ tăng giá, tôi nghe xong trong lòng thực sự cảm thấy ấm áp vô cùng.
