——Nhân dịp kỷ niệm 50 năm tiên sinh Chu Nhữ Xương dấn thân vào nghiên cứu "Hồng học"

Thời niên thiếu, tôi sống ở ngõ Tiền Lương gần khu Đông Tứ Bài Lâu ở Bắc Kinh. Ra khỏi đầu ngõ phía đông qua đường, hồi đó có một hiệu sách. Khoảng năm 1954, khi tôi mười hai tuổi, tôi đã mua một cuốn "Hồng lâu mộng tân chứng" do nhà xuất bản Đường Lệ phát hành từ hiệu sách đó mang về nhà. Hồi ấy, người nhà thường "dung túng" cho tôi mua sách, thế nhưng những cuốn tôi mua về phần lớn là loại phù hợp với lứa tuổi của tôi như "Truyển cổ tích Andersen", "Đồng đội của Timur" (tác phẩm tiêu biểu của nhà văn thiếu nhi nổi tiếng Liên Xô cũ Gaidar). Ở tuổi mười hai mà mua và đọc "Hồng lâu mộng tân chứng", đứng ngoài mà đánh giá khách quan thì quả thực là chuyện kỳ lạ khó tin, hơn nữa cũng chẳng đủ để làm khuôn mẫu. Nhưng tôi thực sự đã mua nó với niềm hứng thú dạt dào. Tôi sinh ra trong một gia đình mà bố mẹ, anh chị đều thích đọc và bàn tán về "Hồng lâu mộng". Bố mẹ có sự cấm đoán nhất định đối với việc đọc sách ngoài giờ học của tôi, chẳng hạn như khi tôi đã tròn mười tám tuổi, họ vẫn không tán thành việc tôi tìm đọc "Kim Bình Mai", dẫu cho đó là bản "thanh lọc". Thế nhưng khi tôi mười một tuổi, họ lại mặc kệ tôi tự lấy "Hồng lâu mộng" từ giá sách của họ xuống để "lật xem lung tung". Khi trông thấy cuốn "Hồng lâu mộng tân chứng" dày cộp ở hiệu sách ngoài đầu ngõ Tiền Lương, thực ra hai chữ "tân chứng" nghĩa là gì tôi còn chẳng hiểu nổi, lúc rút từ trên giá sách xuống ban đầu cũng chỉ thấy bức "Tranh tưởng tượng nhân vật Hồng lâu mộng" đính kèm trước sách rất kỳ lạ, vậy mà lại khác một trời một vực với loại tranh khắc do Cải Kỳ vẽ trong các bản "Tăng bình bổ đồ" có chủ đề "Hộ hoa chủ nhân" và "Đại mỗ sơn dân" vốn có ở nhà tôi. Lật xem thêm một chút, tôi liền thấy những miêu tả trong sách về việc tại sao Giả Xá "không thông", thực ra là do nguyên mẫu của Giả Chính vốn là em trai của nguyên mẫu Giả Xá, được thừa kế sang bên phía nguyên mẫu Giả mẫu trong sách, mới trở thành lão gia của "Vinh Quốc phủ", ông và Giả mẫu vốn không có quan hệ huyết thống, cho nên giữa họ không chỉ lạnh nhạt mà còn thường xuyên căng thẳng... Giả Xá và Giả mẫu căn bản hoàn toàn không có quan hệ thừa kế, vốn là người một nhà ở viện khác phủ khác, thế nên trong sách cứ cố tình viết họ thành một nhà, mới để lộ ra ngổn ngang những "sơ hở", v.v.. Những khảo chứng này khiến tôi như đang đọc tiểu thuyết trinh thám, vì thế trong phút bốc đồng đã mua sách mang về nhà.

Người nhà ban đầu trách tôi "mua sách bừa bãi", cho đến khi nghe tôi huyên náo một hồi nào là "Giả Xá căn bản không phải con trai Giả mẫu", rồi mỗi người cầm lấy lật xem, lúc này mới thôi trách móc tôi. Tôi nhắc đến chuyện cũ này, có vẻ như hơi đáng ngờ là khoe khoang sự thông minh sớm, nhưng tình hình thực tế là sau này trong một thời gian rất dài, tôi vẫn không thể kiên nhẫn đọc hết cuốn sách này, đặc biệt là phần "Sử liệu biên niên". Trong một thời gian rất dài, đối với "Hồng lâu mộng", tôi chỉ duy trì một thứ "tình yêu mộc mạc", cho dù có lật xem một số sách về "Hồng học" thì cũng chỉ là "xem cho vui", thế nào là "Hồng học", điều đó thực sự là mờ mịt mù tịt.

Cuốn "Hồng lâu mộng tân chứng" mua cách đây bốn mươi ba năm, nay vậy mà vẫn có thể tìm thấy trong tủ sách của tôi. Chỉ là phần trước thiếu trang bìa chèn và sáu trang chữ, phần sau cũng thiếu vài trang cùng bìa sau. Đây là do sách lưu trữ của gia đình và cá nhân đã trải qua quá nhiều mưa gió xã hội và sự đổi dời vận mệnh gây nên. Giờ đây đối diện với cuốn "Hồng lâu mộng tân chứng" đầu cụt chân què này, tôi không chỉ cảm thán vô hạn đối với lịch sử "yêu Hồng" hơn bốn mươi năm của bản thân, mà cũng không kìm được nghĩ đến sự thăng trầm nóng lạnh của "Hồng học" nửa thế kỷ qua. "Hồng học" có lúc từng trở thành "hiển học", thậm chí từng thổi bùng lên "cơn lốc xoáy", nhưng khi nó hiển hách nhất thì thường cũng trở nên xa rời học vấn chân chính; những năm gần đây "Hồng học" hình như lại khá bị "đẩy ra rìa", tuy nói điều này có lẽ có thể khiến các nhà "Hồng học" đến gần học vấn chân chính hơn, có thể lĩnh hội tinh túy của nó nhiều hơn, nhưng đồng thời cũng sinh ra một số vấn đề mới.

Dù thế nào đi nữa, tôi phải cảm ơn "Hồng lâu mộng tân chứng", dĩ nhiên cũng phải cảm ơn tác giả của nó là tiên sinh Chu Nhữ Xương. Đối với tôi, đây là một cuốn sách vỡ lòng. Cho đến nay tôi vẫn không hiểu vì sao phải định giới hạn một cách tinh tế các nhánh khác nhau của "Hồng học", càng không rõ những cuộc tranh cãi bè phái, ân oán hiềm khích trong giới "Hồng học" mấy chục năm qua, thậm chí cho đến nay tôi cũng không có đủ sức lực để đưa ra những phân tích lý tính đối với "Hồng lâu mộng tân chứng", nhưng không phải người nào khác hay cuốn sách nào khác, mà chính tiên sinh Chu cùng tác phẩm của ông đã khiến tôi lần đầu tiên biết được và tâm phục khẩu phục rằng: "Hồng lâu mộng" hiện được truyền in, bốn mươi hồi sau là tác phẩm giả mạo, việc đặt song song hai cái tên Tào Tuyết Cần và Cao Ngạc làm tác giả của "Hồng lâu mộng" là một sai lầm cực lớn; chúng ta nên nỗ lực tìm tòi nghiên cứu cho ra hết mức có thể phần nội dung mà Tào Tuyết Cần chưa hoàn thành; nói cách khác, chúng ta phải rũ bỏ sự ngụy tạo bị đặt của Cao Ngạc, mà tiếp nối tám mươi hồi đầu, kể lại câu chuyện đích thực của "Hồng lâu mộng" một cách trọn vẹn nhất có thể.

Đầu thập niên 80 thế kỷ 20, tôi đã mua được cuốn "Hồng lâu mộng tân chứng" do tiên sinh Chu bổ sung tái bản, đọc một mạch say sưa như hạn hán mong mưa. Tiên sinh Chu dĩ nhiên có lý do để cắt xén chỉnh sửa tác phẩm cũ của mình, nhưng tôi vẫn cảm thấy cuốn sách bản đầu tiên mà tôi mua năm mươi tuổi, à nhầm, năm mười hai tuổi, có những câu chữ thực ra không cần phải cắt sửa. Nhưng tôi chú ý thấy rằng, trong bản "Hồng lâu mộng tân chứng" mới, tiên sinh Chu đã luận chứng phần tục thư của Cao Ngạc là nhằm tham gia vào một âm mưu văn hóa do bậc thống trị tối cao hoạch định, thế nhưng lập luận này của ông đã vấp phải khá nhiều sự phản đối. Tuy nhiên, kể từ đó, tiên sinh Chu không những không từ bỏ lập luận này của mình, mà thời gian trôi qua lại càng kiên định hơn, thể hiện một thứ cốt cách học thuật quý giá. Tôi cảm thấy lập luận của tiên sinh Chu có sức thuyết phục nhất định, nhưng xét về điểm này thì vẫn chưa thể đạt đến mức tâm phục khẩu phục hoàn toàn.

Sau đó, tôi đọc được cuốn "Thạch đầu ký giám chân" do tiên sinh Chu và anh trai ông là Hỗ Tường đồng tác giả, vô cùng chấn động, đây là lần vỡ lòng thứ hai mà tiên sinh Chu mang lại cho tôi. Lúc này tôi mới nhận thức sâu sắc khắc cốt ghi tâm rằng, các loại phiên bản "Hồng lâu mộng" được truyền đời hiện nay thực ra đều chỉ là sản phẩm cách bản thảo gốc của Tào Tuyết Cần gần hoặc xa, do người ta chép lại nhiều lần, hoặc cố ý cắt xén hoặc vô ý sai sót, chẳng hạn như miêu tả về đôi mày khóe mắt của Lâm Đại Ngọc, thì ít nhất cũng có bảy văn bản khác nhau. Do đó, việc dò dã sự thật bản thảo gốc của Tào Tuyết Cần, đặc biệt là dò dã câu chuyện đích thực trong các văn bản thất lạc của ông, lại càng mang tính quan trọng và cấp thiết. Điều này tuyệt đối không phải là thoát ly khỏi quỹ đạo "chính đề" của "Hồng học" như chiều sâu tư tưởng và hàm nghĩa mỹ học của "Hồng lâu mộng" để đi làm "khảo chứng rườm rà", mà trái lại, thông qua việc dò dã nghiêm túc, kể ra câu chuyện đích thực của "Hồng lâu mộng", chúng ta mới có thể hiểu sâu sắc và chính xác chiều sâu tư tưởng cùng hàm nghĩa mỹ học của nó. Lấy ví dụ, nếu cho rằng trong bản thông hành một trăm hai mươi hồi hiện nay, câu chuyện về Lý Hoàn cũng chỉ có chừng ấy, thế thì sự hiểu biết của chúng ta đối với nhân vật Lý Hoàn này có lẽ không khó để định vị một cách đơn giản rằng "đây là một vật hy sinh của lễ giáo tam tòng tứ đức trong xã hội phong kiến". Thực ra trong câu chuyện đích thực sau tám mươi hồi, cô ấy sẽ thể hiện trạng thái sinh tồn và mặt góc độ tính cách vô cùng phức tạp, cô ấy ôm ấp niềm tin "đời người chớ chịu cái nghèo tuổi già", sự bủn xỉn giả dối vốn đã manh nha lộ diện trong tám mươi hồi đầu, trong cục diện Đại phủ lụy bại, sẽ diễn ra một tấn bi kịch ích kỷ hẹp hòi nhưng cuối cùng người tài đều trống không. Điều này một lần nữa cho thấy, dưới ngòi bút của Tào Tuyết Cần, hầu như không có nhân vật phẳng lì và số phận phát triển đơn chiều. Tục thư của Cao Ngạc có phải âm mưu chính trị hay không tạm thời không bàn tới, ông ta đã "đưa tiễn" phần lớn số phận nhân vật một cách phẳng hóa đơn chiều, thậm chí còn xuyên tạc Giả Vân — một nhân vật trượng nghĩa thăm tù sau khi Giả phủ gặp tai họa Bảo Ngọc vào ngục — thành "gian huynh" buôn bán trẻ em hòng lừa gạt Xảo Thư, những chuyện như thế này, há chẳng nên quét sạch bụi mù, quay về bản chất chân thực hay sao?

Sau khi lật xem "Hồng lâu mộng tân chứng" năm mười hai tuổi, tôi bắt đầu lơ mơ biết rằng "Hồng lâu mộng" không chỉ để nâng niu đọc mà còn có thể dò dã nghiên cứu, thế nhưng bài viết về "Hồng lâu mộng" do chính tôi thực sự viết ra và phát hành lại là vào đầu thập niên 90, lúc năm mươi tuổi. Tôi đã viết một số bài "Hồng lâu biên giác" nhấm nháp tinh tế dư vị nghệ thuật của "Hồng lâu mộng", viết vài bài luận về nhân vật (phần lớn là những vai diễn mà các nhà bình luận trước đây không thèm bàn tới hoặc không thèm bàn kỹ, như Huỳnh đại nãi nãi, Lý ma ma, Tần Hiển gia, Triệu di nương,...), sau đó liền tập trung nghiên cứu câu chuyện đích thực về Tần Khả Khanh, bị người ta giễu cợt là nghiên cứu "Tần học" — một "nhánh mới" trong "Hồng học"; bởi vì "nghề chính" của tôi là viết tiểu thuyết nên lại đem những tâm đắc dò dã "Tần học" viết thành tiểu thuyết trung biên "Cái chết của Tần Khả Khanh" và "Cái chết của Giả Nguyên Xuân"...... Điều vạn vạn không ngờ tới là, những trang viết do một kẻ ngoại đạo học thức kém cỏi như tôi tạo ra lại thu hút sự chú ý của tiên sinh Chu Nhữ Xương, ông không chỉ viết bài cổ vũ, chỉ chính, thông qua sự xâu kim nối chỉ của biên tác nữ Hàn Tông Yến còn hẹn gặp tôi trò chuyện, từ đó thiết lập quan hệ thư tín, thảo luận bình đẳng, trao đổi chân thành với tôi, sự phê bình chỉ chính của ông thường khiến tôi hổ thẹn mà thu hoạch vô biên, còn sự cổ vũ dẫn dắt của ông lại càng khiến tôi như hổ mọc thêm cánh trong hứng thú dạt dào...

Mùa đông năm ngoái, tôi may mắn tham gia một chương trình đọc sách của đài truyền hình Phượng Hoàng Hồng Kông, chủ đề là bình luận tác phẩm mới "Câu chuyện đích thực của Hồng lâu mộng" của tiên sinh Chu do nhà xuất bản Hoa Nghệ phát hành. Đây là một cuốn sách dùng bút pháp thông tục để kể lại những câu chuyện đích thực đã thất lạc cũng như bị bóp méo, đọc sai của cuốn sách "Hồng lâu mộng" trong quá trình lưu truyền. Tiên sinh Chu nói trong chương trình: "Tôi cả đời nghiên cứu "Hồng lâu mộng", chính là vì viết ra một cuốn sách như thế này!" Lời này vừa thốt ra, tôi vô cùng kinh ngạc. Tiên sinh Chu dấn thân vào nghiên cứu "Hồng học" nửa thế kỷ rồi, tính riêng chuyên khảo trước đó đã có hơn mười loại, "Hồng lâu mộng tân chứng" từng được Chủ tịch Mao Trạch Đông sủng ái, mấy loại tiểu sử về Tào Tuyết Cần tuy thuộc về ý kiến của một nhà nhưng có rất nhiều điểm đối chọi tranh giành với quan điểm của các nhà "Hồng học" khác, thế nhưng công lực văn tài của ông thì giới học thuật trong ngoài nước và độc giả thông thường đều chung lòng tán thán, những nghiên cứu của ông về phương diện phiên bản "Hồng lâu mộng", cho đến khảo chứng Cung Vương phủ — nơi có lẽ là nguyên mẫu của Đại Quan Viên, còn chủ biên soạn "Hồng lâu mộng từ điển", v.v. những hoạt động học thuật ấy, sao đến cuối cùng hóa ra lại đều là vì viết ra một cuốn "Câu chuyện đích thực của Hồng lâu mộng" tỉnh lược cả luận chứng chú thích, hoàn toàn không có "gương mặt học thuật", khoác tấm áo "bình thoại thông tục" này chứ?

Kể từ sau khi chương trình truyền hình đó được ghi hình và phát sóng, tôi đọc lại một số chuyên khảo "Hồng học" của tiên sinh Chu, đặc biệt là đọc kỹ lại cuốn "Câu chuyện đích thực của Hồng lâu mộng" này, mới cuối cùng hiểu được "lời tự bạch của phu tử" ấy của ông. Tiên sinh Chu gọi là, "từ năm 1947 đến nay, sa chân vào "Hồng học", không thể dứt ra được, quay đầu đến nay đã năm mươi năm, năm mươi năm này: mưa gió mịt mờ, gà gáy không ngừng; thu lạnh xuân ấm, hoa tươi liễu biếc, cảnh trải qua vô cùng, mà công lao học vấn thì chưa lập; đao kiếm vẫn kề, tình si chưa dứt", thực ra nghiên cứu "Hồng học" năm mươi năm của ông đã luyện tập ra cốt cách như thép từ lúc nào, sau khi các bậc tiền bối "Hồng học" như Hồ Thích, Du Bình Bá, Hà Kỳ Phương, Ngô Tố Tương, Ngô Ân Dũ, Ngô Thế Xương lần lượt qua đời, những đại gia "Hồng học" "tình si chưa dứt" như tiên sinh Chu thực sự còn lại chẳng bao nhiêu, cuốn "Câu chuyện đích thực của Hồng lâu mộng" có vẻ bình dị này, những tình tiết quỹ tích và nhân vật quy túc được thong thả kể ra, giống như suối chảy vào sông lại như sông tụ về biển ấy, thực ra từng chữ từng câu từng đoạn từng chương đều ngưng tụ dung thông thành quả tâm đắc nghiên cứu "Hồng học" toàn bộ nửa thế kỷ của ông, ông dùng phương pháp nâng nặng như nhẹ, vừa bày tỏ "sự tập đại thành" của mình với giới học thuật (những ai quen thuộc với các chuyên khảo học thuật trước đó của ông thì đã không cần ông chú thích từng căn cứ tài liệu nữa), vừa phổ biến những thành quả nhọc nhằn thu được của mình cho độc giả thông thường. Năm mươi năm vất vả không tầm thường, câu chuyện đích thực cuối cùng cũng có thể tuôn trào róc rách, đây là một đỉnh cao mà tiên sinh Chu trèo lên, dĩ nhiên, cũng là một điểm khởi đầu khác của ông.

Năm nay tiên sinh Chu chắc đã bảy mươi chín tuổi rồi. Thể sức ông không tốt, đôi mắt gần như mù lòa, chỉ còn một con mắt tạm nhờ kính lúp phóng đại cao để đọc sách vở báo chí từng chữ một, mà tai cũng gần như điếc đặc, lúc trao đổi ý kiến trực tiếp với ông thường phải lớn tiếng hét vào mặt ông, thế nhưng ông trong nghiên cứu "Hồng học" vẫn tràn đầy sức sống, vẫn luôn phát xuất những kiến giải độc đáo làm chấn động giới học thuật cũng như thu hút sự chú ý của độc giả thông thường, cái khí thế cố chấp của ông thường khiến cho những kẻ không cùng quan điểm với ông vừa "tức nghẹn" vừa phải chật vật đối phó; ông còn thường xuyên đứng ra "hộ hạm" cho một số nhà nghiên cứu, người yêu thích "Hồng học" trong dân gian, biểu thị rằng cho dù một số góc độ và quan điểm nghiên cứu thoạt nghe thoạt nhìn có cảm giác "hoang đường vô lý", thì vẫn nên cho phép sự tồn tại của nó, có thể phê phán chứ không cần thiết phải quát mắng cấm tuyệt, độ lượng này thực sự rất khó có được, đây cũng là một nhân tố khiến tôi đặc biệt khâm phục, tôn trọng ông.

Nhân dịp tiên sinh Chu Nhữ Xương dấn thân vào nghiên cứu "Hồng học" tròn năm mươi năm, tôi cảm ơn ông trong chặng đường đời từ năm mười hai tuổi đến hơn năm mươi tuổi của tôi, đã dùng các tác phẩm "Hồng học" của ông để nuôi dưỡng tâm hồn gần gũi "Hồng lâu mộng" của tôi. Tôi chúc mừng ông có được một "quả ngọt năm mươi" lấy "Câu chuyện đích thực của Hồng lâu mộng" trọn vẹn làm ký hiệu, đồng thời chúc ông tiếp tục kéo dài quỹ đạo học thuật của mình vươn tới đỉnh cao mới, kể cho chúng ta nghe nhiều câu chuyện đích thực tường tận hơn nữa!