1

Tiết cuối thu năm Khang Hi thứ bốn mươi bảy (năm 1708), phương bắc cỏ cây đã sớm tiêu điều, non nước Giang Nam lại chưa cởi bỏ lớp áo gấm hoa lệ. Bề ngoài cuộc sống vẫn êm đềm trôi qua, nhưng nơi các lầu trà quán rượu, dần xuất hiện những lời đồn đại rợn người, thoạt đầu chỉ là ghé tai thì thầm, sau biến thành vỗ bàn bàn tán xôn xao. Chẳng bao lâu sau, động tĩnh này đã bị tai mắt của hoàng đế nắm bắt.

Tai mắt lớn nhất của Khang Hi ở Giang Nam chính là Giang Ninh Chức tạo Tào Dần. Năm ấy ông năm mươi mốt tuổi, ngoài những lúc làm tròn phận sự với hoàng đế, ông thích văn chương, chuộng sưu tầm sách vở. Khi đó, ông vừa khắc in xong những cuốn sách nhàn tản mà mình yêu thích như "Duyện Đình ngũ chủng" và "Duyện Đình thập nhị chủng". Trong đó có một quyển mang tên "Đường sương phổ", chuyên bàn về quy trình chế tác một phân loại nhỏ trong các món ngọt tinh tế, đủ thấy nhàn tình dật trí của ông phong phú, tỉ mỉ nhường nào, cuộc sống thanh nhàn, tao nhã ra sao. Nhưng khi dò la được lời đồn đại kia, ông thực sự như bị sét đánh ngang tai, lòng rối như tơ vò. Ông còn chưa kịp dâng tấu lên hoàng thượng thì để báo đã tới. Nội dung để báo thế mà lại chứng thực những lời đồn kia chẳng hề sai ngoa. Vì vậy ông vội vã viết bản tấu chiết, trong đó có đoạn: "Thần vào ngày hai mươi hai tháng này nhận được để báo, nghe tin Thập bát A ca hoăng thệ, kế đó lại nghe có biến cố dị thường. Thân phận thần là gia nô, lẽ ra phải tức tốc ruổi ngựa về bắc, nhưng thực lòng e sợ kinh động tai mắt, trái lại gây thêm bất tiện. Từ ngày hai mươi ba trở lại đây, dân gian đã phong phanh hay biết, đều do phu khiêng hàng của hai phường lụa và vải vóc qua lại bắc nam truyền miệng. Tướng quân, Tổng đốc đã nghiêm cấm trộm cướp. Hiện nay Giang Nam thái bình vô sự. Giá gạo đã hạ." Bản tấu chiết này viết vừa tha thiết chân tình, lại vô cùng khéo léo — sắp xếp thời gian xuất hiện lời đồn vào sau bản thông báo nội bộ của triều đình, tra rõ ngọn nguồn lời đồn là từ đám phu khuân vác chuyên chở tơ lụa vải vóc cho các thương điếm chạy ngược xuôi nam bắc, đồng thời bày tỏ đã chú ý "nghiêm phòng trộm cướp" trong thời khắc then chốt này, lại dùng lời "Giang Nam thái bình" cùng "giá gạo đã hạ" để an ủi thánh tâm.

2

Vị Thập bát A ca được nhắc tới trong để báo là một trong số hai mươi hoàng tử đã được xếp thứ tự của Khang Hi khi ấy, lúc qua đời mới lên tám tuổi. Khang Hi tuy có nhiều con trai, nhưng tình thương của bậc làm cha nơi ông vô cùng nồng hậu. Đối với vị Thập bát A ca do ái tần Vương thị sinh ra này, lúc đó ngài lại càng muôn phần sủng ái. Năm ấy, theo lệ cũ của chuyến đi săn mùa thu tại Mộc Lan, ngài không chỉ dẫn theo đông đảo các vương tử đã ở độ tuổi thanh thiếu niên, mà còn đặc biệt mang Thập bát A ca bên mình. Mùa thu phương bắc chênh lệch nhiệt độ ngày đêm rất lớn, chuyến hành quân dã ngoại vũ trang như thế đối với một đứa trẻ tám tuổi vốn chẳng hề thích hợp. Quả nhiên, nửa đường Thập bát A ca ngã bệnh. Dưới con mắt thời nay, chứng bệnh ấy đại khái là viêm tuyến mang tai, không phải chứng nan y vô phương cứu chữa, song các ngự y đương thời lại bó tay. Khang Hi ôm chặt con thơ, khẩn thiết cầu nguyện, thậm chí thốt lên rằng thà hy sinh sức khỏe của bản thân để đánh đổi lấy mạng sống cho Thập bát A ca. Cơn sốt cao của Thập bát A ca vào cuối tháng Tám từng có lúc thuyên giảm, Khang Hi mừng rỡ khôn xiết, nhưng niềm vui ngắn chẳng tày gang, đến sáng mùng hai tháng Chín, Thập bát A ca trút hơi thở cuối cùng, Khang Hi đau đớn tột cùng.

Nếu chỉ đơn thuần là việc Thập bát A ca hoăng thệ, phu khuân vác của các phường tơ lụa dân gian có lẽ chẳng có mấy hứng thú rêu rao tin tức ấy. Song việc phát sinh ngay sau đó, tức "biến cố dị thường" mà Tào Dần không thể viết rõ trong tấu chiết mà chỉ có thể ám chỉ, mới chính là điều triều đình lẫn dân chúng không thể không lưu tâm. Lời đồn mà đám phu phen phường tơ lụa từ Bắc Kinh trở về Giang Nam dọc đường truyền tai nhau, chính là "biến cố dị thường" này.

Rốt cuộc là "biến cố dị thường" thế nào?

Lùi lại ba mươi ba năm trước, vào cuối năm Khang Hi thứ mười bốn (tính theo dương lịch đã là năm 1676), Khang Hi lập đích tử (nếu tính theo thứ tự lớn nhỏ chung thì là Nhị A ca) Dận Nhưng làm Hoàng thái tử, khi ấy Dận Nhưng còn chưa đầy hai tuổi. Hoàng thái tử từ nhỏ đã được nuông chiều, sau khi hiểu chuyện, Khang Hi mời các bậc đại nho đương thời đến dạy dỗ học vấn, lại theo lời răn của tổ tông dạy chàng cưỡi ngựa bắn cung. Dưới sự dốc lòng bồi dưỡng của Khang Hi, Hoàng thái tử thành thạo cả chữ Mãn, chữ Mông lẫn chữ Hán, tinh thông "Tứ thư", "Ngũ kinh", thư pháp cũng rất cừ, giỏi làm câu đối. Mới mười mấy tuổi, chàng đã viết nên vế đối nổi tiếng: "Lâu trung ẩm hứng nhân minh nguyệt, giang thượng thi tình vị vãn hà" (Hứng rượu trên lầu nương bóng nguyệt, tình thơ mặt nước đượm ráng chiều). Mới tròn năm tuổi, chàng đã bắn trúng một con hươu và bốn con thỏ trong buổi đi săn. Khi trưởng thành, chàng phò tá phụ hoàng xử lý quốc sự, bộc lộ tài năng về mặt chính trị. Những lần Khang Hi thân chinh xuất chinh đều ủy thác chàng ở lại kinh thành giám quốc lý chính, hết lời ngợi khen biểu hiện của chàng, bảo rằng chàng "xử lý chính vụ, vững như Thái Sơn". Về sau dẫu có phê bình một vài khuyết điểm của chàng, như việc chỉ ra các gói đồ gửi tới nơi phụ hoàng thân chinh bị buộc không chặt, khi đến nơi hay bị rách hỏng, cần kịp thời sửa chữa vân vân, nhưng nhìn chung, ít nhất là trên bề mặt, việc Dận Nhưng nối ngôi chấp chính chỉ là vấn đề thời gian, tuyệt đối không thể có chuyện "dị biến" gì xảy ra. Trong suốt hơn ba mươi năm ròng, những tâm phúc hoàng gia như Tào Dần cũng đã quen với việc vừa tận trung với hoàng đế Khang Hi, vừa tận trung với Hoàng thái tử Dận Nhưng, điều này ăn sâu vào tư duy và hành vi của họ, chưa từng dao động mảy may. Thế nhưng, vạn vạn không ngờ rằng, vào ngày mùng sáu tháng Chín năm Khang Hi thứ bốn mươi bảy, Khang Hi đã phế truất Hoàng thái tử, đồng thời chiếu cáo thiên hạ.

Biến cố dị thường này không chỉ phủ bóng đen lên tâm can Tào Dần, mà còn ảnh hưởng sâu rộng tới tận đời con cháu của ông sau này.

3

Cái gọi là trướng điện, chính là lều trại nơi hoàng đế dừng chân nghỉ lại trong chuyến săn thu Mộc Lan. Theo chính lời Khang Hi, ngoài những điều bất tiếu đủ loại mà ngài đã sớm phát hiện ở Dận Nhưng, "lại có điều kỳ quái hơn, y mỗi đêm áp sát vết rách trên thành vải nhòm ngó vào bên trong... khiến trẫm chẳng rõ hôm nay bị bỏ độc, ngày mai bị mưu hại, ngày đêm nơm nớp chẳng yên, kẻ như thế, sao có thể phó thác đại nghiệp tổ tông!"

Rốt cuộc có chuyện "Trướng điện dạ cảnh" (báo động ban đêm nơi trướng điện) này hay không? Cũng giống như "chúc quang phủ ảnh" đời Tống, các kỳ án chốn cung đình như "thao kích", "hồng hoàn", "di cung" đời Minh, vụ án "Trướng điện dạ cảnh" thời Khang Hi nhà Thanh này cũng vô cùng ly kỳ, mờ mịt. Khi Khang Hi tuyên bố phế truất Hoàng thái tử, trước mặt Dận Nhưng đã bị trói chặt cùng mấy vị vương tử bị vạ lây, lại có cả các trọng thần và giáo sĩ phương Tây phụng sự trong triều, ngài đã phẫn nộ kể xiết tội lỗi của Dận Nhưng, trút ra bao nhiêu oán thù cũ mới. Đặc biệt là việc Dận Nhưng trước tình cảnh em nhỏ là Thập bát A ca bệnh nặng, phụ hoàng lo âu muôn phần, vậy mà lại dửng dưng vô cảm, chẳng mảy may có chút lòng trung hiếu, nghĩa đễ nào. Nói đến đoạn y dám lén lút dòm ngó thánh nhan với tâm địa khó lường, ngài đau đớn khóc ngất ngã phục xuống đất, hoàn toàn mất đi vẻ uy nghiêm thường nhật. Nhưng chỉ vài ngày sau, khi Khang Hi bình tâm lại đôi chút, liền cảm thấy Hoàng thái tử dường như phát điên chứ chẳng phải mưu phản. Dọc đường về kinh, gió lớn vần vũ quanh loan giá, Khang Hi cho rằng đó là điềm trời cảnh báo. Sau khi hồi loan, ngài lại lần lượt mộng thấy tổ mẫu là Hiếu Trang Thái hoàng thái hậu và sinh mẫu của Dận Nhưng là Hoàng hậu Hách Xá Lý thị. Người trước là một trong những người đưa ra quyết sách lập Dận Nhưng làm Hoàng thái tử, người sau là người phụ nữ ngài yêu thương nhất, trong mộng cả hai người đều lộ vẻ mặt không vui. Trong thời gian này, triều đình tra ra việc Đại A ca là con thứ đã lợi dụng lạt ma Mông Cổ Ba Hán Cách Long dùng thuật vu cổ để yểm bùa khiến Dận Nhưng mê muội. Về sau ngài liên tiếp triệu kiến Dận Nhưng mấy bận, thấy Dận Nhưng đã dứt cơn điên, lòng ngài cũng nguôi ngoai phần nào. Bốn tháng sau, ngài phục lập Dận Nhưng làm thái tử.

Sau khi Ung Chính lên ngôi hoàng đế, bởi lẽ rất có thể ông đã sửa đổi di chiếu đoạt vị, nên đã ra sức chỉnh sửa hồ sơ văn thư thời Khang Hi, có thứ còn dứt khoát tiêu hủy. Dưới thời Ung Chính, một dị bản về vụ "Trướng điện dạ cảnh" kể rằng: Khang Hi nửa đêm từng cảm thấy có người áp sát long sàng trong trướng điện, lại phát ra tiếng động, bóng dáng và hơi thở ấy rõ ràng chính là Dận Nhưng. Nếu thực sự như thế, chẳng cần người khác tố giác, bản thân Khang Hi đã là nhân chứng sống cho việc Dận Nhưng mưu toan giết cha giết vua. Nhưng cớ sao khi tuyên bố tội trạng của Dận Nhưng, Khang Hi lại chỉ bảo là "áp sát vết rách trên thành vải nhòm ngó vào bên trong"? Lại cớ sao chỉ bốn tháng sau đã khôi phục ngôi vị Hoàng thái tử cho y? Theo ghi chép mà triều Ung Chính cũng chưa xóa sạch, khi Dận Nhưng bị phế truất áp giải về kinh và giam giữ trong lều tạm ở Thượng Tứ Viện trong cung, y đã tự biện bạch cho mình rằng: "Hoàng phụ nếu bảo con có điều bất tiếu khác..."

Có nhà sử học chỉ ra rằng, mâu thuẫn giữa hoàng quyền của Khang Hi và trữ quyền của Dận Nhưng là quá trình từng bước phát triển, bộc lộ và gay gắt hóa, "băng dày ba thước, chẳng bởi cái lạnh một ngày". Ban đầu Khang Hi nuông chiều Dận Nhưng đến mức hoang đường, chẳng hạn ngài bổ nhiệm chồng của vú nuôi Dận Nhưng là Lăng Phổ làm người quản lý Nội vụ phủ, không phải vì người này có phẩm đức hay tài cán gì, mà chỉ đơn thuần để Dận Nhưng tiện bề lấy dùng mọi thứ cung ứng của hoàng gia. Về mặt điển lễ nghi thức, sau này Khang Hi hối hận nói: "Đồ ngự dụng trang phục của Hoàng thái tử thảy đều dùng màu vàng, hết thảy nghi thức quy định đều chẳng khác gì trẫm, ngỡ như có hai vua vậy!" Thái tử dần khôn lớn, ý thức tự giác về thân phận "thiên tuế" của mình ngày càng sâu sắc. Trong những đợt phụ hoàng xuất chinh, việc ở lại kinh thành làm "hoàng đế lâm thời" đã khiến chàng thỏa mãn dục vọng tột bực, vây cánh của chàng cũng ngày một đông đảo, hơn nữa lòng tham quyền lực của bọn họ thường lộ vẻ nôn nóng, ngông cuồng hơn cả chàng. Điều đó càng thôi thúc tâm lý "ngày nào mới thành vạn tuế" của Dận Nhưng. Thế nhưng Khang Hi thân thể tráng kiện, tinh lực dồi dào, là bậc minh quân trường thọ. Dục vọng kế vị ngấm ngầm của Dận Nhưng va chạm với thái thế rõ ràng của Khang Hi là chưa chết thì quyết không buông quyền, dẫn đến kết cục bi kịch khó lòng giữ nổi thế thăng bằng trong mối quan hệ vừa là cha con vừa là vua tôi giữa họ. Nhà sử học phân tích theo góc độ chính trị như thế đương nhiên vô cùng có lý. Nhưng với tư cách là những cá thể sống động, dẫu là Khang Hi hay Dận Nhưng thì nội tâm của họ đều vô cùng phức tạp. Trong sự xung đột giữa họ ắt hẳn còn đan xen những mâu thuẫn tâm lý, tình cảm phi chính trị khác, chưa chắc đã gắn chặt với quyền lực và của cải. Địa hạt này vốn dĩ nên để văn học nghệ thuật khai thác.

Liệu có văn nhân nào hứng thú miêu tả những câu chuyện xảy ra trong các lều trại của chuyến săn thu Mộc Lan từ cuối tháng Tám đến đầu tháng Chín năm Khang Hi thứ bốn mươi bảy ấy chăng? Nhất là màn kịch quỷ quyệt giữa đêm thanh vắng, khi Hoàng thái tử "áp sát vết rách trên thành vải nhòm ngó vào bên trong"... Song viết một cuốn tiểu thuyết như thế ít nhất cũng phải hiểu rõ bố cục "trướng điện" năm xưa. Theo sử liệu, tổng số người tham gia đại điển săn thu có thể lên tới mười mấy nghìn người, tất cả mọi người bao gồm cả hoàng đế đều ngủ trong lều bạt. Đến kỳ, các trạm gác hành dinh được thiết lập, ai nấy theo trật tự mà sắp đặt. Tòa thành màn vàng ở giữa là nơi hoàng đế ngự, bên ngoài bọc thêm thành lưới, dựng 175 tòa lều liên hoàn, ấy gọi là nội thành; ngoại thành dựng 254 tòa lều liên hoàn, lại có thêm trướng gác cảnh vệ; toàn bộ doanh trại mang thế trong tròn ngoài vuông; ngoài cùng nữa là lều trại của các vị vương công, đài cát Mông Cổ. Lều của Hoàng thái tử có thể tưởng tượng là nằm gần ngự trướng của hoàng đế, nhưng nửa đêm muốn tránh khỏi tầng tầng lớp lớp lính tuần tra canh gác để lén áp sát ngự trướng tuyệt chẳng phải chuyện dễ dàng. Muốn tình tiết tiểu thuyết hợp logic, nhất là chi tiết phải hợp lý, thì khi hạ bút chẳng hề đơn giản chút nào. Chúng ta đều biết trước phong trào Tân Văn hóa năm 1919, văn ngôn Trung Quốc vốn không có dấu chấm câu. Cụm từ "áp cận bố thành liệt phùng hướng nội khuy thị" này, người trích dẫn ngày nay phần lớn chấm câu ngắt đoạn thành "áp cận bố thành, liệt phùng hướng nội khuy thị" (áp sát thành vải, rạch vết rách nhòm ngó vào trong). Cảnh tượng này quả thực vô cùng khủng khiếp, bởi nếu coi "liệt phùng" (rạch khe/xé rách) là động từ, thì khi ấy Dận Nhưng ắt phải dùng tới dao găm hay hung khí sắc bén, sát khí đằng đằng; nhưng nếu ngắt câu theo cách khác để hiểu thành "áp cận bố thành liệt phùng, hướng nội khuy thị" (áp sát vết rách của thành vải, nhòm ngó vào trong), thì lại chẳng cần dùng hung khí, hình tượng Dận Nhưng khi ấy cũng chẳng phải kẻ hung thần ác sát, mà chỉ là một kẻ đáng thương bị ngọn lửa tò mò muốn nhìn lén thiêu đốt đến phát cuồng mà thôi. Thử hỏi, ngự trướng liệu có thể có "vết rách" chăng? Nếu hiểu "liệt phùng" là "khe nứt rách toạc ra", đương nhiên khó tin, nhưng trướng bạt dẫu sao cũng do nhiều tấm vải bạt xếp lớp quây thành, những chỗ dùng tay vén ra liền lộ ra "khe hở" thì chưa chắc là không có...

4

Sau biến cố "Trướng điện dạ cảnh", lại xảy ra biết bao biến thiên mang đầy kịch tính. Như đã nói ở trên, bốn tháng sau, Dận Nhưng được phục lập làm Hoàng thái tử. Nhưng việc "Trướng điện dạ cảnh" kia nếu chẳng phải do đích thân Khang Hi phát hiện, vậy thì ai là kẻ mật báo với Khang Hi? Khang Hi trước sau chưa từng hé lộ điều bí ẩn này. Trong số các vương tử tháp tùng hoàng đế khi ấy, người lớn tuổi hơn cả là Đại A ca Dận Thì (ba mươi sáu tuổi) và Thập tam A ca Dận Tường (hai mươi hai tuổi). Họ đều thuộc phe phái chống lại Hoàng thái tử, vị trí lều trại trong kỳ săn thu ắt hẳn cũng gần kề phụ hoàng và hoàng trữ, bởi vậy rất có thể chính họ đã mật báo với Khang Hi. Dận Thì chẳng bao lâu sau lại bị Tam A ca tố giác chuyện lợi dụng lạt ma Mông Cổ yểm bùa khiến Hoàng thái tử phát điên, về sau quả nhiên trong phủ đệ của y đã lục soát được nhiều hình nhân gỗ dùng để trấn yểm. Khang Hi nổi cơn lôi đình, tước bỏ tước vị và giam lỏng y, phần đời còn lại của y trôi qua trong cảnh ngục tù, đến năm Ung Chính thứ mười hai thì chết tại nơi giam cầm ở tuổi sáu mươi ba. Số phận của Dận Tường lại rất kỳ lạ, trong đợt phong tước vương tử lần đầu tiên vào năm Khang Hi thứ ba mươi ba, vì ông còn nhỏ nên chưa được thụ phong là điều dễ hiểu (lần đó chỉ phong đến Bát A ca mười ba tuổi), nhưng trong đợt phân phong năm Khang Hi thứ bốn mươi tám sau khi thái tử phục vị, ngay cả Thập tứ A ca cũng được phong tước, duy chỉ có ông là không, tình cảnh này kéo dài mãi cho đến khi Khang Hi qua đời. Mãi sau khi Ung Chính lên ngôi, ông mới được phong làm Di Thân vương. Khang Hi cớ sao không phong tước cho ông? Dù không có lời giải thích công khai, chúng ta vẫn có thể nhận ra, trong biến cố "Trướng điện dạ cảnh", hẳn ông đã đóng vai trò kẻ mật báo. Vai trò này là điều phụ hoàng cần, song tự đáy lòng phụ hoàng lại khinh bỉ, chán ghét. Còn việc Ung Chính trọng thưởng và trọng dụng ông, e rằng trong thâm tâm cũng cảm kích ông "may nhờ có vụ mật báo gây ra chuyện 'Trướng điện dạ cảnh', bằng không chưa biết chừng Dận Nhưng đã thực sự từ thiên tuế biến thành vạn tuế rồi".

Dận Nhưng sau khi vượt qua cơn khủng hoảng "Trướng điện dạ cảnh", rốt cuộc vẫn không giành lại được sự tin tưởng của Khang Hi. Năm Khang Hi thứ năm mươi mốt (năm 1712), Khang Hi tuyên bố sau khi được phục lập, Dận Nhưng "chứng điên cuồng chưa dứt, lòng người mất sạch, quyết không phải kẻ có thể phó thác đại nghiệp tổ tông", một lần nữa hạ lệnh bắt giữ và canh gác nghiêm ngặt. Phế thái tử khi ấy gần bốn mươi tuổi đành trải qua phần đời còn lại trong chốn giam cầm, đến năm Ung Chính thứ hai thì chết tại nơi giam giữ ở tuổi năm mươi mốt. Sau khi Dận Nhưng bị phế lần thứ hai, Bát A ca từng có lúc dòm ngó ngôi trữ quân, khuấy đảo bao phong ba bão táp nhưng không thành. Lấy thất bại của việc lập trữ làm bài học, Khang Hi không còn công khai việc lựa chọn người kế vị nữa. Một số nhà sử học nhận định ngài đã thử nghiệm việc bí mật lập trữ. Có nhiều chứng cứ cho thấy, người ngài bí mật chọn làm trữ quân chính là Thập tứ A ca, song cái chết ập đến bất ngờ đã khiến tâm huyết của ngài trôi theo dòng nước. Kết quả là Tứ A ca, người mà đa số mọi người chẳng ngờ tới nhất, đã bước lên ngai vàng, tức hoàng đế Ung Chính. Sau khi lên ngôi, Ung Chính lần lượt ra tay tàn độc với những người anh em bị coi là đe dọa đến địa vị của mình, trong đó Bát A ca và Cửu A ca bị trừng trị thảm khốc nhất. Ông tước bỏ tông tịch của họ, một người bị gọi là A Kỳ Na, một người bị gọi là Tắc Tư Hắc. Hai cái tên miệt thị bằng tiếng Mãn này rốt cuộc có nghĩa là gì? Dân gian bảo là "chó" và "lợn", các sử gia lại khảo chứng ra là "cá đông lạnh trên thớt" và "kẻ đáng ghét", tóm lại là khiến họ "thối danh muôn thuở". Về sau cả hai người này đều đột ngột nôn mửa, tiêu chảy rồi qua đời, diễn nên màn tương tàn cốt nhục lạnh lẽo và tàn khốc nhất giữa các hoàng tử của Khang Hi. Thập tứ A ca là em cùng mẹ với Ung Chính. Dân gian truyền rằng Ung Chính đã thông qua Bộ quân Thống lĩnh Long Khoa Đa, lợi dụng lúc phong tỏa tin tức Khang Hi lâm bệnh nguy kịch với các vương tử khác, đã sửa chữ "thập" thành chữ "vu" trong di chiếu của Khang Hi từ "truyền vị thập tứ vương tử" (truyền ngôi cho vương tử thứ mười bốn) thành "truyền vị vu tứ vương tử" (truyền ngôi cho vương tử thứ tư). Lại có thuyết nói trong di chiếu viết tên húy, tên của Thập tứ A ca có bộ thị ghép với chữ trinh, tên của Tứ A ca có bộ thị ghép với chữ chân, nên thủ đoạn làm giả là lấy di chiếu từ sau tấm biển "Chính Đại Quang Minh" xuống rồi sửa nét chữ. Nhưng các nhà sử học chỉ ra rằng, việc đặt di chiếu sau tấm biển "Chính Đại Quang Minh" đợi đến khi hoàng đế băng hà mới được lấy ra xem thực chất là quy củ do chính Ung Chính đặt ra, thời Khang Hi chưa hề có việc này; hơn nữa cách viết chữ Mãn của Thập tứ A ca và Tứ A ca khác nhau một trời một vực, chiếu thư thời bấy giờ đều phải đối chiếu song ngữ Mãn - Hán nên rất khó sửa chữa. Tuy nhiên lại có nhà sử học cho hay đã tra cứu hồ sơ Cố Cung, di chiếu truyền ngôi cho Ung Chính mà Ung Chính công bố vốn không phải chỉ một câu đơn giản mà là một đoạn văn rất dài. Song qua nghiên cứu đối chiếu, điểm đáng ngờ rất nhiều, hơn nữa bản chữ Mãn dường như được dịch ngược từ chữ Hán, trái với quy củ thời đó là phải có bản chữ Mãn trước rồi mới dịch sang chữ Hán, do đó vẫn có thể rút ra kết luận Ung Chính đã giả mạo di chiếu. Thực tế, Ung Chính vừa lên ngôi chẳng bao lâu đã trị tội Long Khoa Đa và Niên Canh Nghiêu là những kẻ từng phò tá mình, điều này hiển nhiên là nhằm "bịt miệng", cũng chẳng khác nào tự phơi bày nỗi chột dạ của bản thân. Số phận của Thập tứ A ca có phần may mắn hơn Bát A ca và Cửu A ca, ban đầu ông bị phái đi giữ lăng, sau đó bị giam lỏng, đến thời Càn Long mới được phục hồi tước vị cho tới chức Quận vương, sống thọ đến sáu mươi tám tuổi mới mất.

5

Phế thái tử dẫu chết từ năm Ung Chính thứ hai, nhưng câu chuyện về ông vẫn tiếp tục tiếp diễn. Điều này cũng giống như việc Tào Dần đã tạ thế, song tấm bi kịch của Tào gia vẫn cứ tiếp tục được xướng lên. Trên thực tế, câu chuyện thứ nhất trước sau vẫn bao trùm, hay nói chính xác hơn là đã định đoạt số phận của câu chuyện thứ hai.

Ung Chính ẩn nhẫn giấu mình đến năm bốn mươi lăm tuổi mới bước lên ngôi báu, nhưng đến năm năm mươi tám tuổi đã đột ngột băng hà. Khi Ung Chính lên ngôi, người cai quản chức Giang Ninh Chức tạo của Tào gia là Tào Phủ. Nguyên do là sau khi Tào Dần qua đời, Khang Hi đã cho người con trai ruột duy nhất của Tào Dần là Tào Ngung kế nhiệm, chẳng ngờ Tào Ngung cũng yểu mệnh qua đời. Mẹ của Tào Dần là Tôn thị vốn là một trong những bảo mẫu (ma ma nuôi dạy) từ thuở ấu thơ của Khang Hi. Khi Khang Hi nam tuần từng lấy chức tạo thự của Tào Dần làm hành cung, Tôn thị ra bái kiến, Khang Hi trông thấy liền lộ vẻ vui mừng, lại ân cần an ủi: "Đây là người già trong nhà ta vậy." Ngài đích thân ngự bút ban cho tấm đại biển đề chữ "Huyên Thụy Đường". Khang Hi tình nghĩa thâm sâu với Tào gia, xem Tào Dần như "anh em ma ma". Khi Tào Dần và Tào Ngung đều đã mất, ngài vẫn muốn Tào gia nắm giữ chức Chức tạo. Tào Phủ chính là trong hoàn cảnh ấy, từ thân phận cháu ruột được nhận làm con thừa tự của quả phụ Tào Dần để đóng vai con trai Tào Dần, tiếp tục giữ chức Giang Ninh Chức tạo. Ung Chính đối với Tào gia lại chẳng có chút tình cảm nào, nếu bảo có tình cảm thì đó cũng chỉ là nỗi chán ghét phản cảm. Năm Ung Chính thứ năm, ông cho tịch biên Tào gia; năm Ung Chính thứ sáu, bắt cả nhà Tào Phủ về kinh vấn tội. Những ngày tháng tăm tối sau đó của Tào gia dưới triều Ung Chính tuy tình hình cụ thể không rõ, song dẫu sao vẫn còn sót lại đôi chút tư liệu hồ sơ cùng vài dòng văn tự vụn vặt.

Càn Long vừa đăng cơ liền dọn dẹp cục diện chính trị hỗn loạn do phụ hoàng để lại. Đối với các chính địch của Ung Chính, ngài tha được thì tha, xá được thì xá, gia ân lôi kéo, thi hành chính sách hòa mục hoàng tộc sáng suốt, nhìn chung đạt hiệu quả rất lớn. Những tội khiên do lịch sử để lại trong hoàng tộc một khi đã phai nhạt, thậm chí không truy cứu chuyện cũ nữa, thì vận mệnh của các quan lại liên đới cũng được cải thiện rõ rệt. Chính trong bầu không khí chính trị này, khoản nợ thâm hụt của Tào Phủ được xóa sạch một nét như gió thoảng mây bay, ông lại được Nội vụ phủ bổ dụng trở lại. Tào gia khôi phục cảnh tiểu khang, thậm chí nhanh chóng đạt tới mức sống của một "gia đình bậc trung" trong giới quý tộc. Lúc này con trai của Tào Phủ là Tào Tuyết Cần đã bước vào tuổi thiếu niên, trải qua vài năm sống trong cảnh êm đềm, ngọt ngào nơi chốn dịu dàng phú quý. Nói một cách cụ thể, từ năm Càn Long nguyên niên đến năm Càn Long thứ ba, ba "mùa xuân" này của Tào gia quả thực có thể xem là "giấc mộng xuân đang nồng", ngỡ như từ đây có hàng trăm năm ngày lành đang chờ đón phía trước.

Thế nhưng đến năm Càn Long thứ tư (năm 1739), vụ án "Hoằng Tích nghịch án" bùng nổ. Hoằng Tích là ai? Chính là con trai của phế thái tử, xét theo huyết thống thì là đích tôn của Khang Hi. Vào năm xảy ra biến cố "Trướng điện dạ cảnh", chàng đã mười lăm tuổi. Có ghi chép chứng minh rằng Khang Hi rất mực yêu quý người đích tôn này, thậm chí một trong những nguyên nhân khiến ngài phục lập thái tử sau bốn tháng phế truất là vì Nhị A ca đã có một người con nối dõi trông có vẻ thành tài như vậy. Khi phế thái tử lần thứ hai, Hoằng Tích đã gần hai mươi tuổi, đã là một đấng nam nhi trưởng thành. Dưới triều Ung Chính, chàng mang thân phận Lý Thân vương được an bài cư ngụ tại Trịnh Gia Trang thuộc huyện Kỳ thời bấy giờ ở ngoại ô phía bắc Bắc Kinh (nay thuộc khu Xương Bình, gọi là Trịnh Các Trang). Nơi thôn quê dã ngoại như Trịnh Gia Trang liệu có thể chứa nổi một vị vương gia hay không? Đừng vội suy đoán viển vông, phải tra cứu sử liệu mới hay: hóa ra những năm cuối đời Khang Hi đã hạ lệnh xây dựng hành cung, vương phủ, thành lầu và doanh trại binh lính tại nơi đó, hoàn thành vào một năm trước khi ngài băng hà. Trong đó hành cung có tới 290 gian phòng lớn nhỏ, 96 gian hành lang; vương phủ có 189 gian phòng lớn nhỏ; còn phòng ăn, phòng trà, nhà ở cho binh lính, gian hàng lên tới 1.973 gian, đương nhiên còn trang bị cả hoa viên cùng các công trình phụ trợ. Ý tứ của Khang Hi là muốn dời phế thái tử đang bị giam cầm về Trịnh Gia Trang, an trí y vào một vương phủ nơi xa xôi hẻo lánh như thế để quản thúc mềm, vừa có thể cải thiện đãi ngộ cho y, lại giảm bớt nguy cơ mưu đồ bất chính nếu giữ y lại chốn cung đình; hơn nữa hành cung ấy lại nằm ngay trên trục đường săn thu Mộc Lan hằng năm, việc thường xuyên ghé lại nghỉ chân cũng tiện bề giám sát nghiêm ngặt phế thái tử, cộng thêm việc bố trí dày đặc thành lầu binh lính, tòa vương phủ ấy thực chất chẳng qua chỉ là một nhà tù xa hoa tráng lệ mà thôi. Nhưng Khang Hi chưa kịp thực thi kế hoạch này thì Ung Chính đã thay ngài thi hành. Phế thái tử qua đời, Ung Chính để Hoằng Tích dọn vào ở. Ung Chính đại khái cảm thấy nhánh phế thái tử này đối với mình chẳng còn mối đe dọa nào, những người như Bát A ca, Thập tứ A ca vốn mang bản tính "dã thú hung dữ" hơn Hoằng Tích nhiều, bởi vậy đã buông lỏng việc giám sát Trịnh Gia Trang. Đến năm Càn Long thứ tư, Càn Long bàng hoàng phát hiện Hoằng Tích lại dám lập nên một triều đình thu nhỏ ngay tại Trịnh Gia Trang, "to gan bắt chước quốc chế, thiết lập bảy ty như Hội kế, Chưởng nghi", chuyện này còn ra thể thống gì nữa! Bản thân Hoằng Tích "tự coi mình là đích tử của Đông cung thuở trước, bụng dạ thật khôn lường", nghĩa là việc mưu phản của chàng vốn đã nằm trong dự liệu. Điều khiến Càn Long chấn động và đau lòng là danh sách đồng mưu bị điều tra ra lại gồm những cái tên thế này: ngoài kẻ chủ mưu Hoằng Tích, còn có đích thân Trang Thân vương Dận Lộc cùng hai người con trai của ông ta, hai người con trai của Di Thân vương Dận Tường, một người con trai của Hằng Thân vương Dận Kỳ (chữ "Dận" trong tên vốn có của các vị thân vương này sau khi Ung Chính lên ngôi đều bị đổi thành chữ "Duẫn"). Ba phủ thân vương này vốn là những người được ân sủng tột bậc dưới triều Ung Chính, ai ngờ chuyện "Trướng điện dạ cảnh" đã qua bao nhiêu năm rồi, trong tiềm thức của họ vẫn tôn phụng Dận Nhưng là người kế vị của Khang Hi, đối với Ung Chính chưa từng thực lòng tâm phục khẩu phục. Sau khi Càn Long lên ngôi, dẫu đã thi hành chính sách hòa hảo vỗ về hoàng tộc đến thế, họ vẫn chẳng hề động lòng, thậm chí còn muốn "tính gộp cả nợ mới lẫn nợ cũ". Có chứng cứ cho thấy, bọn họ thậm chí còn mưu tính bố trí thích sát khi Càn Long xuất tuần, sau đó đưa Hoằng Tích lên "để quy chính đế vị"!

Càn Long không hổ danh là một đại chính trị gia, hành sự luôn thể hiện bản lĩnh kinh người. Ngài đã dứt khoát xử lý cuộc khủng hoảng chính trị ngàn cân treo sợi tóc này. Sau khi đập tan âm mưu chính biến, ngài không hề công bố toàn bộ tội trạng của đối phương ra ngoài xã hội, những điều đưa ra ánh sáng chỉ là những việc xem chừng không đến mức tội ác tày trời. Biện pháp xử lý cuối cùng với Hoằng Tích cũng chỉ là tước bỏ tư cách tông thất, giam lỏng tại Đông Quả Viên ở Cảnh Sơn, ba năm sau Hoằng Tích ốm chết tại nơi đó. Những kẻ tòng phạm còn lại bị xử lý cũng không quá nặng, kẻ thì bị giam lỏng, kẻ chỉ bị cách tước, kẻ lại chỉ bị phạt bổng lộc. Nhưng đó chỉ là cách ngài xử lý đối với phạm nhân chính trị thuộc hoàng tộc, còn đối với các quan lại bình thường bị liên lụy, đặc biệt là những người xuất thân từ tầng lớp bao y gia nô thuộc Nội vụ phủ như cha con Tào Phủ, thì ngài tuyệt đối nghiêm khắc, vô tình. Sau khi xử lý xong việc này, chắc chắn Càn Long đã ngầm lệnh tiêu hủy toàn bộ hồ sơ liên quan, vì thế những tài liệu văn tự về đám tội phạm hoàng tộc như Hoằng Tích chỉ còn lại vài mảnh vụn vặt tản mác, còn sự lụi bại của gia đình Tào Phủ sau khi bị vạ lây chỉ để lại cho chúng ta một kết cục trơ trọi mà hoàn toàn mất đi mọi dấu vết biến thiên.

6

Năm Càn Long thứ tám (năm 1743), một thi gia trứ danh là Khuất Phục đã viết một bài thơ hoài niệm Tào Dần, hai câu cuối là: "Thi thư gia kế giai băng tuyết, hà xứ phiêu linh hữu tử tôn?" (Nghiệp nhà thi lễ tan băng tuyết, phiêu bạt nơi đâu bóng tử tôn?)

Ông đâu biết rằng, Tào Dần có một người cháu nội tên là Tào Tuyết Cần, thời điểm đó dẫu lưu lạc nơi đáy tầng xã hội nhưng đã bắt đầu ấp ủ, đặt bút viết nên trước tác bất hủ "Hồng Lâu Mộng".

“Hồng Lâu Mộng” là một cuốn tiểu thuyết. Văn bản tiểu thuyết đương nhiên không thể thiếu đi những yếu tố hư cấu. Song tiên sinh Lỗ Tấn trong cuốn "Trung Quốc tiểu thuyết sử lược" đã khái quát đặc điểm ngòi bút của "Hồng Lâu Mộng" thế này: "Bởi thuật lại đều giữ lấy cái chân thực, nghe thấy thảy đều do tự mình trải qua, chính nhờ tả thực mà hóa thành mới mẻ." Đây chính là chiếc chìa khóa để mở toang cánh cửa văn bản "Hồng Lâu Mộng".

Giả phủ trong "Hồng Lâu Mộng" lấy nguyên mẫu từ Tào gia. Gian chính phòng Vinh Quốc phủ treo một bức "đại biển sơn xanh chín rồng thếp vàng", là do hoàng đế ngự ban, trên đề ba chữ lớn "Vinh Hi Đường". Chất liệu này hiển nhiên bắt nguồn từ tấm biển "Huyên Thụy Đường" mà Khang Hi ngự tứ khi nam tuần nghỉ lại Chức tạo phủ của Tào Dần vào năm Khang Hi thứ ba mươi tám. Còn đôi "câu đối bằng gỗ mun, khảm chữ bằng bạc nạm" viết những gì? "Tọa thượng châu cơ chiêu nhật nguyệt, đường tiền phủ phất hoán yên hà" (Trên chiếu ngọc châu ngời nhật nguyệt, trước thềm áo gấm rạng mây ráng). Đôi câu đối trong tiểu thuyết này lập tức gợi cho chúng ta liên tưởng tới vế đối đắc ý mà Hoàng thái tử ngoài đời thực từng sáng tác: "Lâu trung ẩm hứng nhân minh nguyệt, giang thượng thi tình vị vãn hà". Rất có thể, vị Hoàng thái tử tháp tùng năm xưa đã từng đích thân chấp bút viết vế đối tâm đắc này tặng cho Tào gia.

“Hồng Lâu Mộng” đã dung hợp hình bóng của hoàng đế cả ba triều Khang, Ung, Càn vào làm một. Trong tiểu thuyết có Thái thượng hoàng, thực chất nhà Thanh mãi cho tới khi Tào Tuyết Cần qua đời vẫn chưa từng xuất hiện Thái thượng hoàng. Hơn ba mươi năm sau khi ông mất, Càn Long nội thiền nhường ngôi cho Gia Khánh mới có Thái thượng hoàng. Tào Tuyết Cần không phải đang tiên tri, mà ông đang viết ra cảm nhận chân thực của đời ông, đời cha và đời ông nội mình. Trên thực tế, trước khi Khang Hi phế truất thái tử, cảm giác của mọi người chính là hai vua cùng tồn tại. Bản thân Khang Hi sau này cũng từng nói nghi lễ của thái tử đã "ngỡ như có hai vua", cụ thể hơn là mọi người đều cảm thấy dường như có một Thái thượng hoàng đang chỉ bảo "hoàng đế tập sự" cùng nhau trị nước. Khi đó các triều thần dâng tấu chiết thỉnh an hoàng đế cũng sẽ đồng thời vấn an Hoàng thái tử; tạ ơn hoàng đế xong, theo lệ lại phải đến tạ ơn Hoàng thái tử. Cho nên trong "Hồng Lâu Mộng", ở hồi "Giả Nguyên Xuân tài tuyển Phượng Tảo cung", tác giả viết Giả Chính sau khi tạ ơn vua "lại sang bên Đông cung". Từ nửa sau hồi 18 đến hồi 53 của "Hồng Lâu Mộng" thảy đều viết về những sự việc diễn ra vào năm Càn Long nguyên niên, ngày hai mươi sáu tháng Tư năm đó chuyển tiết Mang chủng cũng được viết vào đúng như thực tế. Những điều ấy hoàn toàn lấy chất liệu từ cảnh tượng có thật khi Tào gia hồi phục và hưng vượng trở lại vào năm Càn Long nguyên niên.

Trong mười mấy hồi đầu, Tào Tuyết Cần đã viết câu chuyện về Tần Khả Khanh. Sau khi viết xong, người bạn tâm giao của ông là Chi Nghiên Trai khuyên ông nên cắt gọt sửa đổi, ông đã nghe theo. Điều đáng chú ý là trong văn bản sau khi sửa chữa, ở tuyến ngầm xuất hiện "Nghĩa Trung Thân vương lão thiên tuế". Ông ta vốn đặt mua loại gỗ tường "sinh ở núi Thiết Võng nơi Hoành Hải" từ chỗ Tiết gia hoàng thương để chuẩn bị đóng quan tài cho mình, nhưng vì "xảy ra chuyện" nên không thể lấy đi, kết quả số "gỗ tường" ấy được đóng thành áo quan cho Tần Khả Khanh nằm vào. Phòng ngủ của Tần Khả Khanh chứa đầy những vật phẩm xa xỉ mang đậm dấu ấn hoàng gia mà các nơi khác trong Giả phủ tuyệt không hề có; nàng được một Giả mẫu vốn khắt khe, khó tính nhất xem là "người đắc ý bậc nhất trong đám cháu dâu". Nàng mắc một chứng bệnh vô cùng kỳ quái, bèn có một Trương Hữu Sĩ đến bắt mạch kê đơn. Trong chính văn giới thiệu Trương Hữu Sĩ là người "lên kinh để chạy chức quan cho con trai", song tiêu đề hồi mục lại viết rành rành "Trương thái y luận bệnh tường ngọn ngành", há chẳng phải quá kỳ quặc sao? Theo sử liệu, phế thái tử trong lúc bị giam cầm từng lợi dụng cơ hội xin cử thái y đến khám bệnh cho phúc tấn được chuẩn y để nhờ bác sĩ mang bức mật thư viết bằng nước phèn ra ngoài nhằm liên lạc với người bên ngoài; Cửu A ca khi bị lưu đày viễn xứ ở Thanh Hải cũng từng dùng chữ Latinh học được từ các giáo sĩ phương Tây để viết mật thư bàn mưu với đồng đảng ở kinh thành. Phương thuốc mà "Trương thái y" kê cho Tần Khả Khanh trong tiểu thuyết cùng những lời lẽ mờ ám nói với Giả Dung chưa biết chừng chính là đang bí mật truyền đạt một thông điệp chính trị nào đó. Trương Hữu Sĩ bước vào kinh thành chẳng dám nhận mình là thái y, song nếu ông ta quay về nơi triều đình riêng biệt kia, biết đâu lại chính là một thái y "danh xứng với thực"? Hồi thứ bảy viết về việc "tặng hoa cung", bài thơ đầu hồi có câu: "Thập nhị hoa dung sắc tối tân, bất tri thùy thị tích hoa nhân. Tương phùng nhược vấn danh hà thị, gia trụ Giang Nam tính bản Tần" (Mười hai vẻ hoa sắc thắm tươi, chẳng hay ai kẻ xót hoa rơi. Tình cờ gặp gỡ thăm tên họ, nhà ở Giang Nam vốn họ Tần). Nàng thế mà lại là "người xót hoa" có duyên phận sâu dày nhất với "hoa cung". Phải chăng Tào Tuyết Cần vốn định thiết kế nàng là người từ vùng Tô Hàng Giang Nam đến kinh đô, hay là có ý ám chỉ dựa trên nguyên mẫu có thực? Xét kỹ ra, nơi Trịnh Gia Trang tọa lạc thời Thanh gọi là huyện Kỳ, chữ "Tần" phải chăng đồng âm với chữ "Kỳ"? Hiện nay chếch về phía bắc nơi ấy vẫn còn địa danh "Tần Thành", hơn nữa đều nằm ở phía nam sông Bạch Hà (khi ấy nước dồi dào như sông lớn); lại nữa, trong các bản chép tay cổ, cái tên "Lâm Chi Hiếu" có dấu vết chấm sửa từ "Tần Chi Hiếu" (thời Thanh có lệ các vương gia đem người hầu nhà mình tặng cho người khác). Phàm những chi tiết như thế thảy đều đáng để nghiền ngẫm. Lời "trần thuật" ở hồi thứ tám bảo rằng Tần Khả Khanh là đứa trẻ hoang được một viên quan nhỏ nhặt về nuôi từ Dưỡng Sinh Đường rõ ràng chỉ là một "miếng vá" mà Tào Tuyết Cần chắp vào theo lời khuyên của Chi Nghiên Trai. Rất có thể, nguyên mẫu của Tần Khả Khanh chính là con gái của phế thái tử, một người em gái của Hoằng Tích, vì để lánh nạn nên mới giấu giếm nuôi dưỡng tại Tào gia.

“Nghĩa Trung Thân vương lão thiên tuế” đã bị phế truất, Tào gia cớ sao còn dám nhận nuôi con gái ông ta rồi cưới về làm "cháu dâu"? Mấy chục năm qua, mối quan hệ giữa họ thực sự quá đỗi thâm sâu. Thuở Hoàng thái tử chưa bị phế truất, cha nuôi của chàng là Lăng Phổ tùy ý đến Giang Ninh Chức tạo phủ lấy bạc, gần như coi Tào gia thành "kho bạc" của thái tử (nhà thông gia là Lý Húc - Tô Châu Chức tạo cũng y như vậy). Chỉ riêng trong ba năm trước khi thái tử bị phế, ông ta đã sai người đến Tào gia và Lý gia lấy đi tổng cộng hơn tám vạn năm sáu nghìn lượng bạc, đó là một con số kinh hoàng biết bao! Đằng sau mối liên hệ kinh tế đương nhiên chính là lợi hại chính trị. Thái tử cùng vây cánh mong muốn họ tận trung đến cùng, bản thân họ cũng cảm thấy dẫu sao thái tử chính thức lên ngôi vẫn là điều có lợi nhất cho bản thân. Trải qua thời kỳ gian nan dưới triều Ung Chính, gặp được chính sách tốt đẹp của Càn Long, Tào gia được hưởng lợi, thực đúng là cây khô gặp mùa xuân. Nhưng rồi lại xuất hiện khả năng Trịnh Gia Trang muốn "quy chính vương vị". Thế nên phản ánh vào trong "Hồng Lâu Mộng", ở hồi 40 "Kim Uyên Ương ba bận truyền thẻ lệnh", liền xuất hiện câu lệnh "Song huyền nhật nguyệt chiếu càn khôn" (Hai vầng nhật nguyệt cùng treo soi sáng càn khôn). Đây vốn là câu thơ của Lý Bạch thời Đường, vịnh lại đoạn sử thực khi Đường Túc Tông tự mình lên ngôi hoàng đế giữa thời loạn lạc trong khi Đường Huyền Tông bấy giờ vẫn chưa nhường ngôi cho ông. Vào thời điểm địa vị trữ quân của thái tử vững như bàn thạch, Tào gia vốn đã có cảm giác như hai vua cùng tồn tại; bước sang triều Càn Long, bởi việc Trịnh Gia Trang lập nên triều đình nhỏ riêng biệt, Hoằng Tích với tư thế đường đường chính chính "gốc rễ vững vàng" muốn "chính vị", điều đó lại càng khiến người ta khắc cốt ghi tâm cảm giác "hai vầng nhật nguyệt cùng treo soi sáng càn khôn". Song "trời không có hai mặt trời", nhật nguyệt cũng chẳng thể cùng treo mãi, thử hỏi Tào gia biết phải lựa chọn ra sao? Sau hồi 80 của "Hồng Lâu Mộng", ước chừng Tào Tuyết Cần sẽ đẩy nhanh nhịp điệu để viết về cảnh Giả phủ rốt cuộc tiến thoái lưỡng nan thế nào, từ "nơi nơi sóng gió nơi nơi sầu", phát triển thành "rầm rập như tòa nhà lớn sụp đổ, leo lét tựa ngọn đèn tàn", "cây đổ bầy khỉ tan", "nhà tan cửa nát ai nấy bươn bả", "thật giống như chim bay về rừng khi ăn hết mồi, để lại mảnh đất trắng xóa sạch tinh tươm!"

Thế là chúng ta cũng hiểu được ý nghĩa chuẩn xác của câu sấm truyền mà Tần Khả Khanh đã đọc trong giấc mộng của Vương Hy Phượng ở hồi 13: "Tam xuân khứ hậu chư phương tận, các tự tu tầm các tự môn" (Hết ba xuân muôn hoa tàn lụi, ai nấy đều phải tự tìm đường đi): Tào Tuyết Cần lấy chất liệu từ việc gia đình mình được hưởng trọn ba mùa xuân tươi đẹp từ năm Càn Long nguyên niên đến năm Càn Long thứ ba để viết nên phần lớn nội dung trước hồi 80 của cuốn sách; "hết ba xuân" bước sang năm Càn Long thứ tư, vụ án Hoằng Tích bại lộ chuốc lấy thất bại, thế là "mộng xuân tan theo mây khói, hoa rụng trôi dạt theo dòng nước", lịch sử hưng thịnh ba mươi năm của Tào gia khởi nguồn từ biến cố "Trướng điện dạ cảnh" đã tiến sát tới điểm tận cùng của sự diệt vong. Phần sau hồi 80 của bản gốc, dẫu Tào Tuyết Cần đã viết ra hay chưa, có thể hình dung được rằng trong cấu tứ của ông tuyệt đối không thể là những nội dung do Cao Ngạc chắp vá ngụy tác kia.

7

Khang Hi khi phế truất thái tử lần thứ nhất đã thống thiết kể tội y, ngoài việc "Trướng điện dạ cảnh", ngài còn liệt kê ra rất nhiều phương diện, như "làm càn ngược đãi chúng sinh, hung bạo dâm loạn, khó thốt nên lời", khi tháp tùng tuần du thì "cùng bọn thuộc hạ ngang ngược làm càn, không chuyện ác nào không làm, khiến trẫm ngượng ngùng chẳng thể mở miệng", "xa hoa cùng cực, hoành hành hung ác... nay lại càng quá quắt, có dã tâm giết sạch con cái của trẫm không chừa một ai" vân vân. Dẫu là những lời lẽ trong cơn lôi đình thịnh nộ khó tránh khỏi khoa trương, song phần lớn đều có căn có cứ, do ngấm ngầm nén nhịn nhiều năm chứ tuyệt chẳng phải dựng chuyện nhất thời. Nhiều hành vi tàn ác của Dận Nhưng diễn ra giữa thanh thiên bạch nhật, trước sự chứng kiến của bàn dân thiên hạ mà y vẫn ngang nhiên làm, chẳng hạn như dùng roi đánh đập vương công đại thần, lăng mạ thầy dạy học, vơ vét của cải, đồ cổ trân bảo y thu thập được còn nhiều và tinh xảo hơn cả của phụ hoàng... Lại có những hành vi như trong thời gian theo phụ hoàng tuần du phương nam đã lén lút lui tới chốn lầu xanh ngõ hẹp, nhận gái đẹp do kẻ xu nịnh dâng tặng, giao du với đào kép hát tuồng vân vân, tức là những điều Khang Hi "ngượng ngùng chẳng thể mở miệng". Y tuy không muốn công khai, nhưng cũng chẳng lấy làm xấu hổ, dường như y còn có một tràng "đạo lý" riêng của bản thân.

Tào Tuyết Cần chẳng thể nào gặp được vị phế thái tử này, nhưng ông có thể thông qua đời cha ông cùng những lời truyền miệng trong xã hội để gom góp những câu chuyện về "Trướng điện dạ cảnh" cùng bao sự tích khác, từ đó tưởng tượng ra một hình tượng Dận Nhưng với tính cách vô cùng phức tạp. Biết đâu, nếu gạt bỏ góc nhìn chính trị cùng những quan niệm luân lý đạo đức của xã hội chính thống đương thời, thay bằng một góc nhìn khác để xem xét, đối với con người và sự việc ấy sẽ nảy sinh những cách kiến giải hoàn toàn mới mẻ. Trong "Hồng Lâu Mộng", ông mượn lời Giả Vũ Thôn đàm luận với Lãnh Tử Hưng để đưa ra thuyết "ẩm chứa cả hai luồng khí chính tà" nhằm giải thích nhân cách phức tạp của con người. Những nam nữ do hai luồng khí chính tà này "va đập kích phát hết mức" đúc kết nên, "ở ngôi trên thì chẳng thể thành người nhân từ quân tử, ở bậc dưới cũng chẳng thể làm kẻ đại hung đại ác. Đặt họ giữa muôn vạn người, khí chất thông minh tuấn tú, linh thiêng thanh nhã thì vượt trên muôn vạn người; song thói ngang bướng tà vạy, trái lẽ thường tình lại ở dưới muôn vạn người. Nếu sinh ra nơi nhà công hầu phú quý thì là kẻ si tình tình chủng; nếu sinh nơi dòng dõi thi thư thanh bần thì là bậc cao nhân dật sĩ; dẫu có ngẫu nhiên sinh ra chốn hàn môn bạc phước, quyết cũng chẳng cam làm chân chạy việc đầy tớ hèn mọn, chịu để kẻ tầm thường sai khiến cưỡi đầu cưỡi cổ, ắt phải thành bậc đào kép tài danh hay danh kỹ kiệt xuất". Tiếp đó, ông liệt kê một mạch khoảng ba mươi nhân vật qua các thời đại, trong đó có ba vị (Trần Hậu Chủ, Đường Minh Hoàng, Tống Huy Tông) là hoàng đế, xét từ góc độ chính trị thảy đều là những kẻ thất bại chỉ có thể làm tấm gương phản diện, song nhìn từ góc độ khác, họ chưa chắc đã là kẻ chiến bại, họ đều từng có một cuộc đời thi vị. Tào Tuyết Cần trong "Hồng Lâu Mộng" đã viết về việc Giả Chính vì những thói "bất tiếu đủ loại" của Giả Bảo Ngọc mà ra tay đánh đập tàn nhẫn. Sự căm phẫn và đau đớn của Giả Chính là chân thành, cũng có căn cứ rõ ràng. Dưới mắt ông, việc Bảo Ngọc "ở ngoài lêu lổng cùng con hát, tặng trao đồ riêng tư", "ở nhà chểnh mảng học hành, dâm ô bức hiếp tỳ nữ của mẹ", nếu cứ đà này phát triển tiếp ắt sẽ dẫn tới họa "giết cha giết vua", bởi thế tình cha con đoạn tuyệt, tức giận đến mức quyết đánh chết tươi mới thôi. Nhưng khi chúng ta đọc những đoạn Tào Tuyết Cần miêu tả mối quan hệ giữa Bảo Ngọc với Tưởng Ngọc Hàm, với Kim Xuyến, ta lại phát hiện ra chàng công tử trẻ tuổi "ẩm chứa cả hai luồng khí chính tà" này vốn có một lẽ sống độc đáo của riêng mình. Chàng chẳng những không có động cơ ác ý ngược đãi ai, mà trái lại còn luôn ngỡ mình đang đắm mình giữa chốn thơ ca mộng ảo.