Chu Nhữ Xương gửi Lưu Tâm Vũ
Bạn hiền Tâm Vũ:
Hôm qua được tin bạn báo, tôi mới hay chúng ta đã đoạt giải, ví như một cơn gió mát giữa trưa hè, làm bừng sáng cả tai mắt tinh thần. Chẳng hay vị giám khảo là bậc cao nhân phương nào, chỉ đôi ba nét bút, chẳng tốn nhiều lời mà điểm trúng mắt rồng, khiến toàn cục sống động. Lời bình ấy không vướng một tơ hào phong khí bát cổ, quả là điều hiếm thấy đối với tôi, bảo sao không khỏi bùi ngùi xúc cảm! Nỗi niềm này há ba tấc lưỡi, vài câu chữ mà nói cho xiết được.
Nay ngẫm lại bức thư mọn lần trước, tôi từng chỉ ra câu "Quế tử nguyệt trung lạc, thiên hương vân ngoại phiêu" (Hạt quế rơi giữa vầng trăng, hương trời bay ngoài cõi mây). "Thiên hương" cực kỳ trọng yếu, nhưng chữ "Nguyệt" (trăng) trong Hồng Lâu Mộng lại càng kỳ dị hơn: Đại để Thái tử Dận Nhưng lấy "nhật" (mặt trời) ví với phụ hoàng, mà tự nhận mình là "nguyệt" (mặt trăng), thơ vịnh trăng của ông đã thể hiện rõ ý này, cho nên "nguyệt trung lạc" (rơi từ cung trăng) là một ngụ từ then chốt (hiện tại thậm chí ngay cả câu của Giả Vũ Thôn: "Thiên thượng nhất luân tài bổng xuất, nhân gian vạn tính ngưỡng đầu khán" [Một vầng vừa nhấc lên trời thẳm, muôn họ nhân gian ngửa mặt nhìn], tôi cũng cảm thấy tuyệt nhiên chẳng phải thứ mà hắn có thể gánh nổi, hẳn cũng là ẩn dụ về Thái tử —— hay Hoàng trưởng tôn Hoằng Tích chăng). Lại nữa, "nghĩa lý" vốn là một từ cổ, thế nên xưng tụng "Nghĩa Trung Lão thiên tuế" thực chất là nói tới việc ông được phong làm Lý Thân vương vậy; ông lại có thụy hiệu là "Mật", nên mới mượn chữ "Mục" —— "Mục" biến âm hiệp vần tựa như "Mật" (sách Tuân Tử từng có tiền lệ). Cứ thế vẫn có thể chứng thực: Khả Khanh chính là con gái út của Thái tử, em gái yếu ớt của Hoằng Tích, mang thân phận "Công chúa" vậy.
Tiết gia vì Lão thiên tuế mà thu mua "gỗ tường", một Tiết gia đã suy tàn chính là phe "Thái tử đảng", mà Hoằng Tích lại tự lập riêng người của bảy ty Nội vụ phủ, Tiết gia ắt hẳn vì là "người cũ" mà được chọn —— ba nhà còn lại Giả (nguyên mẫu họ Tào), Vương, Sử (nguyên mẫu họ Lý) đã "cùng vinh cùng nhục", lẽ dĩ nhiên cũng là những người thuộc "cùng một vụ án", "cùng một phe cánh". Cái "hộ thân phù" kia dường như chính là di ngôn, di thế vào thời điểm Thái tử chờ đợi mệnh lệnh.
Bởi vậy lại nghĩ tiếp: Nguyên Xuân rốt cuộc là phi tử của ai? Liệu có phải ban đầu vốn được chọn làm phi của Hoằng Tích, rồi sau đó mới bị Hoằng Lịch nạp vào trong cung chăng? Câu "Nhị thập niên lai biện thị phi" (Hai mươi năm trời phân rõ phải trái), có một bản chép là "biện thị thùy" (phân rõ là ai) chăng? Sinh nhật Thái tử nhằm ngày mùng ba tháng Năm, Nguyên Xuân lại đặc biệt hạ lệnh từ mùng một đến mùng ba tháng Năm làm lễ cầu an, há lại không có ẩn ý gì sao? (Dận Nhưng có bài thơ vịnh hoa lựu, phi thường quan trọng.)
Lại nữa, bài xướng thẻ ngà của Tương Vân, năm lần bảy lượt dùng điển tích hoàng gia (nhật nguyệt, hạnh đỏ bên mặt trời, trong vườn ngự lại bị chim cắp đi). Chẳng lẽ hết thảy những điều này đều có can hệ tới "hệ Thái tử" ư? Có lẽ trong tâm mục và quan niệm của người nhà Tào Tuyết Cần, Hoàng đế chân chính vẫn là Thái tử, còn Ung Chính chỉ là kẻ xấu mưu mô chính biến, bọn họ căn bản "không thừa nhận" mà thôi!
Thời gian gần đây tích tụ những suy nghĩ kể trên, chẳng hay có "thành phần hợp lý" nào chăng?
Nhữ Xương viết dịp Xử Thử
Giải thưởng chỉ là giải ba thôi, là một vật kỷ niệm mang tính tượng trưng, nhưng ý nghĩa thực sự nằm ở chỗ: Đây là lần đầu tiên giới văn hóa học thuật dùng hình thức bình giải công khai để khẳng định và dành sự đánh giá ở tầm mức cao cho chúng ta (về luận điểm cơ bản và hướng đi học thuật). Vị giám khảo ấy chẳng hay là ai, tôi vô cùng cảm phục. Ảnh hưởng của tờ Văn Hối không hề nhỏ, đây là sự cổ vũ rất lớn. Thứ lỗi cho mắt tôi nay chẳng thể nhìn rõ chữ nữa rồi, cuốn sách mới "Họa Lương Xuân Tận Lạc Hương Trần" của bạn, đến cả chữ tiêu đề "lớn" tôi cũng nhìn không ra, rất muốn đọc lại toàn bộ bài viết một lượt (bao gồm cả bài đã biết lẫn bài chưa từng thấy), song đã lực bất tòng tâm, thật quá đỗi thở dài sầu muộn. Thực sự muốn thuê một "người đọc nghe", mỗi ngày đọc cho tôi một đoạn rồi trả chút thù lao, nhưng tìm đâu ra người thích hợp như thế bây giờ. Lại viết thêm.
Gửi bạn hiền Tâm Vũ tỏ lòng chúc mừng (xin hãy xem qua) Nhữ thảo:
Tòa thưởng lòng thêm hổ thẹn thay,
Đàn bình vượt thoát thói thường nay.
Linh quang chớp rạch bừng khai ngộ,
Lý cứ quân phong kỷ luật dày.
Quế ngự trời thu rơi giữa độ,
Lựu cung tháng hạ ngậm ngùi bay.
Cùng nhau tự gắng bền gan bước,
Chén chúc vì Cần đượm men say.
Hy vọng bạn sẽ viết (hoặc có lẽ đã đang viết) một bộ tiểu thuyết —— khởi từ lúc Thái tử Dận Nhưng giáng sinh cho đến khi Tuyết Cần qua đời. Không phải vì "lịch sử nhà Thanh", cũng không phải để "minh họa" một cách giản đơn hóa cho "Hồng Lâu Mộng", mà là để thuyết giải về bi kịch lớn của nhân tính, của kiếp người, tức là thứ linh khí tiên thiên "lưỡng phú" mà Tuyết Cần từng đề xướng cùng với hoàn cảnh, tao ngộ, số phận hậu thiên mà điều kiện lịch sử trút lên ông. Bộ tiểu thuyết này phải vượt qua cả "Hamlet" của Shakespeare... Rồi sau đó dựng thành một bộ phim điện ảnh thật hay. Mong bạn dành một phần tâm lực cho chủ đề này, rất đáng giá đấy.
Ngày hai mươi sáu tháng Bảy năm Quý Mùi
Bạn Chu Nhữ Xương thư
Lưu Tâm Vũ gửi Chu Nhữ Xương
Tiền bối Nhữ Xương:
Chùm thư từ đàm luận về "gỗ tường" của chúng ta có thể nhận được giải thưởng của cuộc thi bút hội "Trường Giang Bôi", quả thực là sự khích lệ vô cùng to lớn đối với công cuộc nghiên cứu "Hồng học" của chúng ta. Điều này một lần nữa chứng minh "Hồng học" là một không gian ngôn luận được công chúng cùng sẻ chia, tiếng chim ríu rít tìm bạn, tiếng nỉ non hòa giọng đáp lời, bất kỳ ai cất tiếng hay lắng nghe nhằm "nối dài một nén tâm hương của văn hóa Trung Hoa", đều có thể bước vào không gian này để hái về những cành hoa linh cảm, đón nhận niềm vui sướng của mỹ cảm.
Thị lực của bác đã suy giảm nghiêm trọng đến mức một bên mắt mù hoàn toàn, bên còn lại chỉ còn 0,01, vậy mà vẫn thường xuyên cầm bút viết thư. Dẫu cho những con chữ viết ra to hơn cả hạt đậu tằm thường xiêu vẹo, chồng chéo, đứt đoạn, thiếu nét, nhưng tôi cùng trợ lý vẫn coi việc nhận diện từng con chữ của bác là niềm vui sướng tột cùng, bởi lẽ đó thực chất là từng lần được đắm mình tắm táp trong mưa móc của văn hóa Trung Hoa. Nhất là việc bác đã vô tư truyền đạt toàn bộ tư liệu mình nắm giữ, những mạch suy nghĩ đã định hình cùng các thành quả nghiên cứu chưa kịp công bố cho tôi, gợi mở đường hướng cho tôi, mặc tôi tùy ý sử dụng, thật khiến tôi cảm kích khôn cùng!
Tào gia từ Tào Dần, Tào Phủ cho đến Tuyết Cần, ba thế hệ có mối quan hệ cắt không đứt, gỡ càng thêm rối với Thái tử Dận Nhưng —— người hai lần được lập rồi hai lần bị phế của Khang Hi, cũng như với con trai của Dận Nhưng là Hoằng Tích. Mối quan hệ ấy đã ảnh hưởng đến vận mệnh cả gia tộc, định đoạt sự chìm nổi của từng con người trong dòng họ, phủ bóng đen cùng ánh sáng khổng lồ lên tâm lý và tình cảm của họ. Giờ đây nhìn lại, nghiên cứu "Hồng Lâu Mộng" bắt buộc phải bước vào lĩnh vực này, bằng không sẽ rất khó nắm bắt bối cảnh sáng tác của pho đại thư này, càng khó nắm bắt tâm lý sáng tác của Tào Tuyết Cần, và do đó cũng khó mà đọc hiểu, đọc thông suốt, đọc trọn vẹn được cuốn sách. Làm như vậy tuyệt đối không phải là "rời xa văn bản" để "bới lông tìm vết" hay "khảo chứng rườm rà", mà chính là tôn trọng văn bản, kiếm tìm chân đế.
Chẳng hạn như nội dung trong thư lần này của bác về việc hai chữ "Mật" và "Mục" hiệp âm thông nghĩa, có người nghe qua có lẽ sẽ cảm thấy ngơ ngác, chữ "Mục" ở đâu ra thế? Té ra người đó đọc bản in "Hồng Lâu Mộng" đã bị Trình Vĩ Nguyên và Cao Ngạc sửa đổi xén bớt. Khi Lâm Đại Ngọc bước vào Vinh Quốc phủ, trước tiên nhìn thấy "bức biển lớn nền xanh chữ mạ vàng ròng" viết ba chữ to đùng "Vinh Hi Đường", đây rõ ràng là vận dụng chất liệu đời thực khi Khang Hi năm xưa đi tuần phía nam đã đề tặng Tào gia bức biển "Huyên Thụy Đường", điều này không phạm húy nên bọn Trình, Cao dĩ nhiên không sửa; nhưng đoạn tiếp theo viết việc Lâm Đại Ngọc lại trông thấy một đôi câu đối chạm "bạc" thấp hơn một bậc so với "vàng": "Tọa thượng châu cơ chiêu nhật nguyệt, đường tiền phủ phất hoán yên hà" (Trên chiếu châu ngọc ngời nhật nguyệt, trước thềm gấm vóc rạng ráng mây). Đôi câu đối này vốn bắt nguồn từ vế đối nổi danh của Hoàng thái tử Dận Nhưng lúc bấy giờ đang khí thế ngút trời, chờ ngày kế vị: "Lâu trung ẩm hưng nhân minh nguyệt, giang thượng thi tình vi vãn hà" (Hứng rượu trên lầu vì trăng sáng, ý thơ bến nước bởi ráng chiều). Trong bản "Hồng Lâu Mộng" chân chính, Tào Tuyết Cần đã nói rõ ràng hàng chữ nhỏ bên dưới là "Đồng hương thế giáo đệ huân tập Đông An Quận vương Mục Thoa bái thủ thư", điều này trên thực tế đã chỉ rõ thân phận Thái tử, Trình và Cao lập tức hoảng sợ, vội vung bút sửa ngay thành "Diễn Thánh Công" vân vân. Đủ thấy nếu không nghiên cứu Thanh sử, không nghiên cứu gia sử Tào gia, lại không nghiên cứu hàm nghĩa ẩn dụ của các chữ như "Mục", "Thoa" trong văn hóa truyền thống Trung Quốc, thì làm sao đọc hiểu nổi "Hồng Lâu Mộng"? Rốt cuộc cách đọc của ai mới là "thoát ly văn bản" đây?
Lúc trợ lý giúp tôi đánh máy lại thư của bác, có hỏi trong câu "Nguyên Xuân... sau bị Hoằng Lịch nạp vào trong cung", chữ "nạp" (lấy vào/thu vào) liệu có phải viết nhầm của chữ "cưới" không? Tôi bảo cậu ấy không phải. Hoằng Tích và Hoằng Lịch là anh em họ chú bác, khi Khang Hi còn tại thế, họ đều đang ở độ tuổi từ thiếu niên chuyển sang thanh niên, thời ấy tuổi đó đã có thể thành hôn, thê tử chính thất thì gọi là "cưới", thê thiếp thì gọi là "nạp". Hoằng Tích vốn đã chọn nguyên mẫu của Nguyên Xuân làm "phi", bản thân ông vốn là con trai của "Hoàng đế dự bị", lại là Hoàng trưởng tôn nên rất được Khang Hi xem trọng, nghĩa là sớm muộn gì ông cũng sẽ làm Hoàng đế, nào ngờ người cha "thiên tuế" lại "hỏng việc", ông dĩ nhiên cũng bị liên đới. Vị "phi" mà Nội vụ phủ từng định đoạt cho ông, ông không còn duyên phận để thụ hưởng nữa, còn Hoằng Lịch thì có thể "chiếm đoạt sử dụng", phụ nữ thời bấy giờ vốn bị coi như đồ vật có thể "lấy dùng" như thế đấy. Thấu hiểu được tình cảnh này, dĩ nhiên sẽ càng có lợi hơn cho việc hiểu sâu thêm về cách xây dựng hình tượng nghệ thuật Nguyên Xuân trong "Hồng Lâu Mộng".
Lần trước bác gửi thư bảo tôi, thơ vịnh tuyết trăng của Dận Nhưng có câu: "Bồng hải tam thiên giai chủng ngọc, giáng lâu thập nhị bất phi trần" (Biển Bồng ba ngàn đều gieo ngọc, lầu son mười hai chẳng bụi vương), cho rằng câu này có mối liên hệ tương ánh rõ rệt với "Hồng Lâu Mộng", điều này quả thực rất đáng chú ý. Tào Tuyết Cần chào đời không lâu thì Dận Nhưng qua đời, nhưng Hoằng Tích khi ấy đang độ tráng niên. Bởi vì Ung Chính sau khi dựa vào âm mưu để lên ngôi, cảm thấy kình địch lớn nhất của mình không còn là nhánh phế Thái tử nữa, bèn đem Hoằng Tích giam lỏng tại Trịnh Gia Trang ở ngoại ô phía bắc, nhưng nơi giam lỏng đó lại do Khang Hi hạ lệnh xây dựng thuở trước, chỉ tính riêng phòng ốc lớn nhỏ đã có tới 189 gian, thừa sức trở thành một không gian âm mưu để tự lập riêng chín ty Nội vụ phủ toan tính chính biến sau khi Ung Chính đột tử và Càn Long lên ngôi. Tào gia và Hoằng Tích rất có thể vẫn duy trì mối liên hệ chằng chịt ngàn vạn sợi, thế hệ đi trước lén lút truyền dạy những câu chuyện cùng thơ văn của Dận Nhưng cho con cháu; Tào gia từng chịu cảnh tịch thu gia sản suy bại vào đầu triều Ung Chính rồi lại được phục hồi hưng khởi vào năm Càn Long thứ nhất, trong bối cảnh thời không như thế, quả thực phải đối mặt với cục diện chính trị "Đôi vầng nhật nguyệt cùng treo sáng cõi càn khôn". "Nhật" là Càn Long, bởi phụ thân ông ta lên ngôi nhờ mưu gian, nên trong tâm khảm của nhiều hoàng tộc thì ông ta vẫn chỉ là "mặt trời giả", còn "nguyệt" lại tượng trưng cho người kế vị do chính Khang Hi định đoạt là Dận Nhưng cùng con trai Hoằng Tích. Giờ đây chúng ta có thể đọc "Hồng Lâu Mộng" một cách thấu triệt hơn: Toàn thư mở đầu bằng Trung thu, lấy tiết Trung thu tiêu điều lạnh lẽo ở hồi bảy mươi lăm làm bước ngoặt, ước đoán đoạn kết cũng rơi vào dịp Trung thu, đó ắt hẳn là cảnh "trăng lặn" đầy thê lương; câu thơ Giả Vũ Thôn buột miệng ngâm ở hồi thứ nhất "Thiên thượng nhất luân tài bổng xuất, nhân gian vạn tính ngưỡng đầu khán", ý nghĩa tầng sâu chính là hé lộ toàn bộ cục diện chính trị mở đầu pho sách: Hoằng Tích sắp sửa lên đài rồi!
"Trăng ngụ ý Thái tử" (hàm nghĩa "Thái tử" bao gồm cả Dận Nhưng và Hoằng Tích), đây là cảm ngộ nghiên cứu "Hồng học" mới nhất của chúng ta, cần phải dùng góc nhìn hoàn toàn mới để đọc lại các tình tiết, câu thơ liên quan tới "trăng" trong "Hồng Lâu Mộng", tìm hiểu phần ý thức rõ ràng cùng tiềm thức của Tào Tuyết Cần khi hạ bút viết những dòng chữ này, tức là tâm lý sáng tác cùng mạch lạc văn chương tình cảm của ông. Ví như trong bài thơ liên ngâm của Đại Ngọc và Tương Vân tại quán Ao Tinh, hai câu "Thừa tra đãi đế tôn, hư doanh luân mạc định" (Ngồi bè đợi cháu vua, vầng trăng khuyết tròn khó định), có một số bản chép tay không có, ban đầu ngỡ là do người chép sơ suất bỏ sót, nay ngẫm lại mới thấy "đế tôn" rõ ràng là chỉ Hoằng Tích, đối diện với thứ "ngữ ngôn kiêng kỵ" nhường ấy, hèn chi có người chép sách đã lược bỏ đi. "Tam xuân khứ hậu chư phương tận, các tự tu tầm các tự môn" (Ba xuân qua hết trăm hoa rụng, ai nấy tự tìm nẻo cửa riêng). Từ năm Càn Long thứ nhất đến năm Càn Long thứ ba, chính là "ba mùa xuân" với tình thế muôn phần căng thẳng khi "trăng" tức Hoằng Tích mưu đồ lật đổ nhưng rốt cuộc bị Càn Long trừ khử và khép vào "nghịch án Hoằng Tích", bởi vậy bi kịch của "trăm hoa" tuyệt nhiên chẳng phải bi kịch tình yêu đơn thuần, mà là khúc bi ca tàn phai không sao trốn thoát của những đóa hoa sinh mệnh mỏng manh giữa cơn đại biến dị thường.
Kiến nghị của bác vô cùng xác đáng. Thực ra tôi đã viết hơn vạn chữ cho tác phẩm "Trướng Điện Dạ Cảnh", đem sự chìm nổi của Dận Nhưng, Hoằng Tích đan cài cùng nỗi thịnh suy của Tào gia, nhằm kiếm tìm số phận và nhân tính, có thể coi như một đề cương cho tiểu thuyết trường thiên. Tôi sẽ tiếp tục nỗ lực theo hướng đi này.
Kính chúc
Thu an!
Hậu bối Lưu Tâm Vũ
Ngày 27 tháng 8 năm 2003
