Trước đây dường như chẳng mấy ai để ý rằng, bức hoành phi và câu đối mà Lâm Đại Ngọc nhìn thấy khi bước vào phủ Vinh Quốc lại hàm chứa ngụ ý phong phú đến nhường ấy. Nàng bước vào nhà chính, ngẩng đầu đối diện liền trông thấy một bức hoành phi lớn thếp vàng chín rồng nền xanh, trên biển đề ba chữ to như cái đấu là "Vinh Hi Đường". Điều này hiển nhiên bắt nguồn từ sự thực lịch sử vào năm Khang Hi thứ ba mươi tám, Khang Hi nam tuần lấy Chức Tạo Thự làm hành cung, đã ngự bút đề tặng bốn chữ "Huyên Thụy Đường" cho Tôn thị, tằng tổ mẫu của Tào Tuyết Cần. Trước đây những ai từng lưu tâm đến chi tiết này đều ngỡ rằng Tào Tuyết Cần khi hạ bút chẳng qua chỉ mượn chuyện nhà điểm xuyết đôi chút mà thôi. Nhưng tiếp đó lại viết đến việc Lâm Đại Ngọc nhìn thấy một đôi câu đối bằng gỗ mun, khảm chữ mạ bạc, viết rằng: "Tọa thượng châu cơ chiêu nhật nguyệt, Đường tiền phủ phất hoán yên hà" (Trên chiếu châu ngọc sáng cùng nhật nguyệt, Trước thềm gấm vóc rực rỡ ráng mây). Phía dưới có một dòng chữ nhỏ đề: "Đồng hương thế giáo đệ huân tập Đông An quận vương Mục Thoa bái thủ thư". Đối với chi tiết này, người ta thường bỏ qua không suy nghĩ, cảm thấy đại khái chỉ là viết bâng quơ như vậy, kỳ thực không phải. Bên trong nó hàm chứa một mắt xích trọng đại trong tiến trình từ hiện thực đời sống bước vào hư cấu nghệ thuật của "Hồng Lâu Mộng". (Chú ý: Theo bản thông hành ấn hành dựa trên bản Trình Ất, chỗ này đã bị bọn Trình Vĩ Nguyên, Cao Ngạc đục đẽo sửa đổi, bọn họ rất rõ "lợi hại" của nét bút này.) Tôi được biết từ cuốn "Cư Dị Lục" của Vương Sĩ Trinh rằng Thái tử Dận Nhưng do Khang Hi sắc lập từng có vế đối nổi tiếng: "Lâu trung ẩm hứng nhân minh nguyệt, Giang thượng thi tình vị vãn hà" (Hứng rượu trong lầu nhờ trăng tỏ, Ý thơ trên bến bởi ráng chiều), đồng thời còn có ghi chép việc ông đề tặng quan lại sở tại khi theo phụ vương nam tuần. Đem thông tin này nói với tiền bối Chu Nhữ Xương, ông liền nhanh chóng viết thành bài văn, chỉ ra rằng câu đối mà Đại Ngọc nhìn thấy trong "Hồng Lâu Mộng" chính là dựa vào việc này. Bức hoành phi lớn dát vàng, đôi câu đối khảm bạc, vừa khéo một cái là "nhật" ban, một cái là "nguyệt" viết, đôi bên tương ứng. Hơn nữa, vì Tào Dần cùng vai vế với Khang Hi, vợ của Dần là Lý thị vốn là nguyên mẫu của Giả mẫu trong sách, nguyên mẫu của Giả Chính trong sách lại là Tào Dĩnh - người được nhận làm con thừa tự sau khi Tào Dần qua đời, thế nên Thái tử ngang hàng với ông ta; mà nhà họ Tào vốn là công thần khai quốc từng bị bắt ở Thiết Lĩnh ngoài quan ải rồi dốc sức theo quân đánh vào bờ cõi, với hoàng thất vừa là quan hệ chủ tớ vừa có tình nghĩa cùng chung chiến hào, do đó Thái tử đề câu đối mới khiêm xưng là "đồng hương thế giáo đệ", "Đông An quận vương" chính là có ý chỉ "Đông Cung Thái tử". Thái tử hai lần lập hai lần phế, sau khi chết được ban thụy là "Mật", trong văn cổ hai chữ "Mật" và "Mục" thông nghĩa với nhau (trong sách "Tuân Tử" có ví dụ), chữ "Thoa" lại có nghĩa là "lập" và "dời đổi trồng lại", Tào Tuyết Cần hạ bút viết sau khi Thái tử đã qua nhiều lần phế lập rồi qua đời, cho nên mới dùng những lời kín đáo quanh co này để ghi lại mối quan hệ thân mật giữa cha ông mình với Thái tử. Tiền bối Chu Nhữ Xương lại chỉ ra rằng, trong các bản chép tay cổ, vế "Tọa thượng châu cơ chiêu nhật nguyệt" có bản viết là "chiếu nhật nguyệt". Hồi thứ bốn mươi, Kim Uyên Ương ba lần truyền lệnh bài ngà, có câu xướng lệnh: "Song huyền nhật nguyệt chiếu càn khôn" (Hai vầng nhật nguyệt cùng treo chiếu càn khôn). Rõ ràng, "nhật" ví với hoàng đế, "nguyệt" ví với Thái tử. Tuy nhiên ví dụ sau lại hàm chứa nội hàm vi diệu hơn.
Người bình thường đều biết sau cuộc giao thời giữa hai triều Khang Hi và Ung Chính, nhà họ Tào nhanh chóng suy bại, bị tịch biên gia sản, bắt giam mang tội về kinh, Tào Dĩnh bị mang gông thị chúng, Lý thị cùng số ít thân quyến chỉ đành chen chúc sống trong một căn viện nhỏ mười bảy gian rưỡi ở phố Toán Thị Khẩu, gia bộc chỉ còn sót lại ba cặp, thời thơ ấu của Tào Tuyết Cần vô cùng túng thiếu cơ hàn. Nhưng người đời lại ít ai biết được rằng, đến khi Ung Chính đột ngột băng hà, Càn Long lên ngôi, vị tân hoàng đế thi hành chính sách "thân thân mục tộc" (yêu thương hòa thuận với thân tộc), trước tiên xoa dịu những vết thương do cốt nhục tương tàn để lại từ triều Ung Chính, lại rộng lượng miễn tội cho phần lớn các quan viên bị liên lụy trong cuộc đấu tranh quyền lực triều trước. Tội danh cũng như các khoản nợ thâm hụt của Tào Dĩnh dưới chính sách ấy thảy đều như gió thoảng mây bay, lại được Nội Vụ Phủ bổ dụng trở lại. Khi ấy con trai của cô ruột Tào Tuyết Cần, tức người anh họ Bình Quận vương Phúc Bành, rất được Càn Long ân sủng, giữ chức quan cao, ở phủ đệ tráng lệ, quyền thế ngút trời. Do đó, Tào Tuyết Cần khi bước vào tuổi thiếu niên đã trải qua vài năm sống an nhàn thoải mái, có cơ hội lui tới những vương phủ còn giàu sang hơn cả nhà mình để quan sát và trải nghiệm. Nghĩa là, hoàn toàn không giống như một số người suy đoán, rằng dường như Tào Tuyết Cần từ thuở ấu thơ đã chẳng dính dáng gì đến cuộc sống công tử con nhà quyền quý.
Hai thế hệ cha ông của Tào Tuyết Cần có quan hệ mật thiết với Thái tử Dận Nhưng thời Khang Hi, đây mới là nguyên nhân căn bản khiến Ung Chính sau khi lên ngôi chán ghét nhà họ Tào, tịch thu gia sản và khép tội bọn họ; còn những thứ như "quấy nhiễu trạm dịch", "thâm hụt công quỹ khi tại nhiệm" thảy đều chỉ là tội danh ngoài mặt.
Đúng lý mà nói, sau khi Dận Nhưng bị giam rồi chết vào năm Ung Chính thứ hai, nhà họ Tào với tư cách là phe "Thái tử đảng", dù xét về mặt chủ quan hay khách quan, đều đã "hết cửa". Càn Long một khi đã đăng cơ, trở thành "vầng thái dương mới", thì làm gì còn chỗ cho "vầng trăng cũ"? Thế nhưng cục diện lịch sử lại là: phe "Thái tử đảng" chẳng những không bị tiêu diệt mà còn hoạt động ráo riết hơn. Bọn họ tụ tập dưới trướng Hoằng Tích, con trai của Dận Nhưng, tích trữ lực lượng, toan tính mưu đồ, tìm kiếm thời cơ để mong làm nên chuyện. Khi ấy Hoằng Tích với thân phận Lý Thân vương, cư ngụ tại vương phủ thôn Trịnh Gia quy mô đồ sộ ở ngoại ô phía bắc, thậm chí còn ngang nhiên lập ra bảy ty thuộc Nội Vụ Phủ riêng cho mình, ra dáng một "chính quyền ngầm". Thời Khang Hi còn sống, Hoằng Tích đã là một thiếu niên, lại vô cùng được ông nội yêu mến. Việc Ung Chính lên ngôi vốn khiến ông ta không phục, đến khi Càn Long đăng cơ, ông ta lại càng phẫn uất, tự cho rằng Khang Hi mới là "vầng nhật chân chính", cha mình là Dận Nhưng là "vầng trăng sáng", "trăng sáng" kế thừa "vầng nhật" mới là chính lý; ông ta tự coi mình là đích trưởng tôn của Khang Hi, phụ thân đã mất thì bản thân chính là "trăng sáng", coi Càn Long là "nhật giả tạo", muốn "chính vị" thay thế. Hoằng Tích nghĩ như vậy cũng đành một lẽ, nào ngờ vào những năm đầu Càn Long, một số tông thân quý tộc, bao gồm cả mấy vị vương hầu được Ung Chính trọng đãi cùng hậu duệ của họ, lại cũng mang dã tâm như thế, ngầm liên kết mưu sự, đến khoảng năm Càn Long thứ hai, thứ ba đã công khai tạo nên cục diện căng thẳng "song huyền nhật nguyệt chiếu càn khôn". Sau khi "ba xuân đã qua", tới năm Càn Long thứ tư, bọn họ định nhân lúc Càn Long đi săn để hành thích làm chính biến. Càn Long ngoài mặt thản nhiên bất động, nhưng đã dùng thế sét đánh không kịp bưng tai đập tan âm mưu của bọn họ. Đó chính là "nghịch án Hoằng Tích", liên lụy đến hàng loạt quan viên, và nhà họ Tào cũng hoàn toàn bị hủy diệt trong vụ "nghịch án" này. Nhà họ Tào há lại không chịu sự lôi kéo từ bè đảng Hoằng Tích sao? Thứ nhất, trong thâm tâm họ vốn luôn hướng về "trăng sáng"; thứ hai, dựa vào "gốc rễ xưa cũ", tân "Thái tử đảng" của Hoằng Tích khi tập hợp lực lượng quyết chẳng thể bỏ qua việc tìm đến cựu "Thái tử đảng" như họ để "nâng vầng trăng". Câu nói "Song huyền nhật nguyệt chiếu càn khôn" đối với nhà họ Tào mà nói — ánh xạ vào trong tiểu thuyết chính là Giả phủ — vừa là ẩn dụ cho đại thế chính trị mà họ phải đối mặt, vừa là bức tranh chân thực về nỗi dày vò khổ sở khi bị kẹp giữa hai phe "nhật" và "nguyệt".
Hiểu rõ điều này thì cũng nắm bắt được trạng thái tâm lý của Tào Tuyết Cần khi viết "Hồng Lâu Mộng", cùng với cội nguồn phúc họa của câu chuyện họ Giả xuyên suốt toàn thư. Từ hồi mười bảy, mười tám trở đi, trật tự thời gian trong câu chuyện "Hồng Lâu Mộng" vô cùng rõ ràng: từ nửa sau hồi mười tám đến hồi năm mươi ba đều viết về những sự việc diễn ra vào năm Càn Long nguyên niên, hơn nữa bốn mùa xuân hạ thu đông đều được miêu tả tỉ mỉ trau chuốt, đến cả ngày hai mươi sáu tháng tư năm ấy giao tiết Mang Chủng cũng được ghi lại chuẩn xác; hồi năm mươi tư đến sáu mươi chín viết về việc năm Càn Long thứ hai; hồi bảy mươi đến tám mươi viết về việc năm Càn Long thứ ba. Thế nhưng thời gian từ hồi thứ nhất đến hồi mười bảy lại tương đối mơ hồ, còn có chỗ trước sau mâu thuẫn. Tôi cho rằng đây là do tác giả cố ý né tránh cảnh ngộ quẫn bách của họ Tào dưới triều Ung Chính, không đem sự thực ấy bê nguyên vào chuyện nhà họ Giả, trái lại còn đem cục diện trung hưng của nhà họ Tào sau năm Càn Long nguyên niên phóng đại và kéo ngược về trước đó, để tưởng tượng ra cảnh sống hào hoa của nhà họ Giả khi ấy. Ý đồ nghệ thuật biến thông như vậy vừa cần thiết lại vừa khéo léo. Cần chỉ ra thêm rằng, vị hoàng đế được viết trong "Hồng Lâu Mộng" là một thực thể trừu tượng, trên vị hoàng đế này còn có Thái thượng hoàng. Kỳ thực trước khi Tào Tuyết Cần qua đời, nhà Thanh chưa từng có Thái thượng hoàng; khi Càn Long nội thiền nhường ngôi cho Gia Khánh thì Tào Tuyết Cần đã khuất núi nhiều năm, ông không thể và cũng chẳng cần thiết phải dự đoán điều đó. Tác giả đã cô đọng hoàng đế của ba triều Khang, Ung, Càn thành một hình tượng duy nhất để miêu tả. Nhưng dẫu thế nào chăng nữa, cuộc tranh chấp giữa "nhật" và "nguyệt" vẫn bao trùm toàn bộ cuốn sách.
Lấy tầm nhìn như vậy để đọc kỹ lại "Hồng Lâu Mộng", ta sẽ có được những chiêm nghiệm mới đối với các tình tiết và câu văn liên quan đến chữ "nguyệt" mà trước đây vốn không mấy để tâm. Toàn thư mở đầu bằng Trung thu, Chỉ Nghiên Trai mách nước cho chúng ta rằng cuốn sách cũng sẽ kết thúc bằng Trung thu. "Khéo phòng tết đẹp sau Nguyên tiêu, Ấy là lúc lửa tàn khói tắt", đây vừa là thời kỳ tai họa của Chân Sĩ Ẩn, vừa là ranh giới phân định khi sự náo nhiệt tột cùng của Giả phủ ở hồi năm mươi tư đạt đến đỉnh điểm, để rồi sau hồi năm mươi lăm bắt đầu trượt dài xuống dốc. Trung thu và Nguyên tiêu đều là những thời khắc trăng tròn và sáng nhất, khiến người ta tràn trề ước vọng, nhưng Giả phủ lại luôn buông "lời sấm bi thương", "thốt giọng buồn bã", "cảm thấy thê lương" vào chính những ngày này. Đủ thấy "vầng trăng" rốt cuộc chẳng thể "sáng", mang lại cho họ rốt cuộc chẳng phải phúc lành mà là tai họa! Những then chốt lớn ấy tạm thời chưa bàn sâu, dưới đây chúng ta hãy dùng góc nhìn mới để thưởng thức những câu thơ sau trong sách:
Ở hồi thứ nhất có câu: "Thiên thượng nhất luân tài bổng xuất, Nhân gian vạn tính ngưỡng đầu khan" (Trên trời một vầng vừa nhô tỏ, Muôn dân cõi thế ngước trông lên). — Trước đây chúng ta luôn ngỡ câu này chẳng qua chỉ thể hiện chí muốn "bay nhảy thăng tiến" của Giả Vũ Thôn, nay ta có thể ngộ ra rằng, trên thực tế nó càng ám chỉ tình thế chính trị "lòng người hướng về" của Hoằng Tích sau khi Ung Chính băng hà.
Các bài thơ vịnh hải đường ở hồi ba mươi bảy có rất nhiều câu nhắc tới trăng: "U tình dục hướng Thường Nga tố, Vô nại hư lang dạ sắc hôn" (Tình riêng muốn tỏ cùng Thường Nga, Ngặt nỗi hiên vắng đêm mịt mờ). — Nhà họ Giả cũng vậy, nhà họ Sử cũng vậy, hai nhà Vương, Tiết cũng thế, đều vừa hướng về lại vừa không nắm chắc, chìm trong tâm trạng phức tạp đối với "vầng trăng".
Các bài thơ vịnh cúc ở hồi ba mươi tám cũng vậy. "Gầy trăng sương lạnh mộng còn vương", há chẳng phải là hoài niệm về "Nghĩa Trung Thân vương lão thiên tuế" sao? "Miệng ngậm hương thơm ngâm đối nguyệt", xiết bao nặng tình, nhưng "Giậu thưa xé bóng trăng lồng khóa", "Hòa cùng mây bạc trăng chẳng tỏ", rốt cuộc cũng chỉ có thể: "Tỉnh giấc hờn u cùng ai tỏ? Cỏ tàn khói lạnh xiết bao tình!".
Hồi bốn mươi tám, bốn mươi chín, Hương Lăng học làm thơ lấy trăng làm đề tài liên tiếp làm ba bài, trước đây chỉ nghĩ đó là tác giả mô phỏng quá trình một người mới học thơ từ thô vụng bước vào cửa ngõ, chẳng có thâm ý gì, nay lấy "nguyệt ví Thái tử" làm chìa khóa giải mã thì những câu dưới đây đều mang hàm ý sâu xa: "Trăng treo giữa trời đêm lạnh lẽo", "Bóng tàn còn ngắm cách rèm thưa", "Khí tinh hoa muốn giấu ngờ đâu khó", "Nửa vầng gà gáy sớm canh năm", "Cớ chi chẳng để mãi tròn vành"...
Câu kết bài "Đào Hoa Hành" của Lâm Đại Ngọc ở hồi bảy mươi là: "Nhất thanh Đỗ Vũ xuân quy tận, Tịch mịch liêm lung không nguyệt ngân" (Một tiếng cuốc kêu xuân hết cả, Buông rèm vắng lặng ngấn trăng không), câu này còn chưa quá lộ liễu, nhưng trong từ khúc "Tây Giang Nguyệt" của Tiết Bảo Cầm lại công nhiên xuất hiện câu: "Tam xuân sự nghiệp phó đông phong, Minh nguyệt mai hoa nhất mộng" (Cơ nghiệp ba xuân gửi gió đông, Trăng soi hoa mai một giấc mộng), điều này quá đỗi đáng chú ý! Bè đảng Hoằng Tích cảm thấy việc Ung Chính chết đột ngột là cơ hội vàng để đoạt quyền "chính vị", biến "nguyệt" thành "nhật", sau khi dốc lòng toan tính suốt ba năm trời mới tung đòn quyết đấu, nào ngờ "cơ nghiệp ba xuân" lại tan thành bọt nước. Nhà họ Tiết là "Thái tử đảng" lộ rõ chân tướng hơn cả nhà họ Giả, Tiết Bàn từng nói toạc ra rằng nhà gã vẫn luôn cất giữ thứ gỗ tường dùng đóng quan tài do "Nghĩa Trung Thân vương lão thiên tuế" khi xưa dặn đặt trước lúc "xảy ra chuyện", vả lại người qua lại tiếp xúc toàn là nhân vật thuộc phái "nguyệt" như Phùng Tử Anh. Tiết Khoa đưa em gái Tiết Bảo Cầm lên kinh là để gả cho con trai Mai hàn lâm, nhà họ Mai kia chẳng cần nói cũng giống như nhà họ Phùng, đều thuộc phái "nguyệt". Cho nên khi phái "nguyệt" thất bại, số phận của Bảo Cầm cũng hóa thành "trăng soi hoa mai một giấc mộng". Theo bài thơ câu đố đèn của chính nàng, "Chẳng ở bên mai ở cạnh liễu", về sau nàng lại kết duyên với Liễu Tương Liên - người đã trở thành "kẻ cường lương". Cái gọi là "cường lương" (giặc cướp) kỳ thực chính là lực lượng chống lại "nhật giả tạo", là tàn dư hoặc những kẻ đồng tình với phái "nguyệt", đây đại khái đều là những tình tiết sẽ được viết tới sau hồi tám mươi.
Hồi bảy mươi sáu, Lâm Đại Ngọc và Sử Tương Vân đối thơ ở quán Ao Tinh: "Bảo Vụ tình cô khiết, Ngân Thiềm khí thổ thôn. Dược kinh linh thỏ đảo, Nhân hướng Quảng Hàn bôn" (Bảo Vụ tình thanh khiết, Cóc Bạc nuốt nhả hơi. Thuốc qua thỏ ngọc giã, Người hướng Quảng Hàn lui). Điều này có lẽ vẫn chưa nói lên được quá nhiều điều, nhưng những câu tiếp theo quả thực có phần kinh tâm động phách: "Phạm Đẩu yêu Ngưu Nữ, Thừa tra đãi đế tôn. Hư doanh luân mạc định, Hối sóc phách không tồn" (Xâm Đẩu mời Ngưu Nữ, Cưỡi bè đợi cháu vua. Khuyết tròn vòng khôn định, Tối sáng phách hư không). "Phạm" ở đây mang nghĩa một thiên thể xâm lấn vào một thiên thể khác, "phạm Đẩu" đã là lời bóng gió, lại còn viết thẳng ra câu "cưỡi bè đợi cháu vua". "Đế tôn" vừa chỉ sao Chức Nữ, lại vừa mang nghĩa nước đôi để ẩn dụ cho Hoằng Tích. Càn Long từng nói về Hoằng Tích thế này: "Tự coi mình là đích tử của Đông Cung ngày trước, bụng dạ thật khôn lường!". Những năm cuối đời Khang Hi, Hoằng Tích và Hoằng Lịch đều đã là thiếu niên, khi ấy cha của Hoằng Lịch tức Ung Chính sau này chưa hề có dấu hiệu kế vị, trái lại cha của Hoằng Tích là Dận Nhưng hai lần được lập làm Thái tử, dẫu cho Dận Nhưng rốt cuộc thất sủng bị phế nhưng tình cảm yêu mến của Khang Hi dành cho Hoằng Tích không hề thay đổi. Người bình thường đều xem Hoằng Tích là vị hoàng tôn đứng đầu, hay vắn tắt gọi là hoàng tôn, bầu không khí hình thành trong triều ngoài nội là vị hoàng tôn này có hy vọng kế vị rất lớn. Điều đó hiển nhiên tạo thành cơ sở tâm lý để Hoằng Tích luôn muốn "chính vị", cũng như khiến đám người theo đuôi muốn "cưỡi bè đợi cháu vua". Tất nhiên, điều này cũng khiến Hoằng Tích trở thành mối họa tâm phúc lớn mà Hoằng Lịch luôn ráo riết dòm ngó, đề phòng cẩn mật cả trước và sau khi lên ngôi.
Hồng lâu ngắm trăng mấy phen tròn? Có thể suy đoán rằng, sau hồi tám mươi nhất định sẽ là "trăng lặn quạ kêu sương ngợp trời", phủ Ninh Quốc giấu giếm Tần Khả Khanh (nguyên mẫu của nàng là em gái Hoằng Tích, xem luận chứng trong cuốn "Họa Lương Xuân Tận Lạc Hương Trần" của tôi), phủ Vinh Quốc cất giấu tài sản chuyển dời của Chân gia bị tịch biên ở Nam Kinh, cùng đủ thứ tội trạng khác, thảy đều lần lượt bị "vầng nhật chói chang" thanh trừng cạn kiệt: ầm ầm như tòa nhà lớn sụp đổ, chập chờn như ngọn đèn tàn leo lét, xương trắng như núi quên cả họ tên, chẳng qua đều là công tử với hồng nhan! Đủ thấy phần tục viết của Cao Ngạc đã đi chệch khỏi ý đồ ban đầu của Tào Tuyết Cần tới hơn mười vạn tám nghìn dặm!
Từ nay xin ghi nhớ: Muốn hiểu "Hồng Lâu Mộng", cần phải nhấm nháp kỹ về trăng.
