"Anh có thấy khó xử không?" Một người bạn đã hỏi tôi như vậy.

Chuyện là thế này: Nhà xuất bản Tam Liên năm 2001 có ra mắt bộ "Tác phẩm Cao Dương tuyển tập", trọn bộ gồm tám tác phẩm với mười ba tập, đều liên quan đến Tào Tuyết Cần và "Hồng Lâu Mộng". Biên tập viên phụ trách có nhã ý mời tôi viết một bài viết liên quan. Sở dĩ tìm đến tôi, một là vì biết tôi nghiên cứu nghiệp dư về "Hồng Lâu Mộng", hai là biết tôi cũng từng đem tâm đắc nghiên cứu của mình thể hiện dưới hình thức tiểu thuyết. Dĩ nhiên, việc tôi dùng hình thức tiểu thuyết để biểu đạt kết quả nghiên cứu cho đến nay cũng chỉ có ba thiên với hơn mười vạn chữ mà thôi, còn tiểu thuyết liên quan của tiên sinh Cao Dương đã ngót nghét gần bốn triệu chữ, gò đất nhỏ ngước nhìn rặng núi cao, muốn bình phẩm quả thực chẳng dễ dàng gì.

Thế nhưng, câu hỏi của người bạn nọ là bởi biết nghiên cứu "Hồng học" nghiệp dư của tôi vốn "khởi gia" từ "Tần học", tức bắt nguồn từ việc giải mã hình tượng Tần Khả Khanh — nhân vật đứng cuối cùng trong "Kim Lăng thập nhị thoa": Nguyên mẫu đời thực của nàng có xuất thân thế nào? Ban đầu Tào Tuyết Cần miêu tả ra sao? Vì sao ông lại tiếp thu kiến nghị của Chi Nghiên Trai, xuất phát từ nguyên nhân phi nghệ thuật mà cắt bỏ bốn năm tờ (tương đương với tám đến mười trang in hiện nay) bản thảo đã viết xong, rồi lại "chắp vá" thêm vào, nhằm xóa mờ đi những dấu vết nguyên bản từ đời thực bước vào trang sách? Thành quả nghiên cứu của tôi, ngoài các bài luận văn, còn có cuốn tiểu thuyết "Cái chết của Tần Khả Khanh". Việc tạo dựng một tiếng nói riêng trong mảnh đất "Hồng học" đối với bất kỳ nhà nghiên cứu nào cũng tuyệt chẳng dễ dàng, huống chi một kẻ ngoại đạo như tôi. Bảo vệ thành quả nghiên cứu của mình, trước những quan điểm học thuật khác biệt một trời một vực, hoặc là tranh luận đàm đạo, hoặc là giữ im lặng, đó mới là lẽ thường tình. Người bạn nọ đã đọc qua "Hồng Lâu mộng đoạn" của tiên sinh Cao Dương, cuốn sách vừa mở đầu đã viết về chuyện Lý Húc tư thông với vợ của con trai mình là Lý Đỉnh, lại còn có những tình tiết như "để rơi trâm", "thay áo", biểu đạt rất rõ ràng thành quả nghiên cứu của tác giả về "Hồng Lâu Mộng" là: Ninh quốc phủ trong sách, nguyên mẫu chính là chức Chế tạo phủ ở Tô Châu, chuyện Giả Trân tư thông với Tần Khả Khanh vốn lấy chất liệu từ vụ bê bối gia tộc của Chế tạo Tô Châu Lý Húc; Lý Húc lại là anh vợ của Tào Dần — ông nội Tào Tuyết Cần; mối quan hệ tương ứng giữa chất liệu đời thực và hình tượng nghệ thuật là: Giả Chính là hình bóng phản chiếu của Tào, Bảo Ngọc chí ít có một phần là hình bóng của Tào Chiêm... Thành quả nghiên cứu của tiên sinh Cao Dương về phương diện "Tần học" cùng cường độ biểu đạt của ông, đặc biệt là văn tự của ông thể hiện khí thế thiên quân vạn mã về mặt số lượng, có thể nói đã hoàn toàn "nhấn chìm" mọi cuộc kiếm tìm cắt nghĩa khác về Tần Khả Khanh. Người bạn ấy đoán tôi sẽ khó xử, logic chủ yếu nằm ở chỗ này. Thế nhưng trong cảm nhận của chính tôi lại tuyệt nhiên chẳng có chút vướng bận khó xử nào, đọc những áng văn này của Cao Dương viết về Tào Tuyết Cần và "Hồng Lâu Mộng", tôi thấy vô cùng hứng thú. Sau những phút hứng khởi dâng trào, lại còn muốn chắp bút viết bài bình luận, điều này lẽ nào lại đi trệch khỏi lẽ thường tình hay sao?

Tôi tuy không thể đồng tình với phần lớn thành quả nghiên cứu của tiên sinh Cao Dương về Tào Tuyết Cần và "Hồng Lâu Mộng", nhưng xuất phát điểm khi làm nghiên cứu của chúng tôi về cơ bản là nhất quán. Đây cũng chính là mấu chốt để tâm tình có thể tương thông. Trong cuốn "Hồng Lâu nhất gia ngôn", tiên sinh Cao Dương từng nói: "Hồng Lâu Mộng" rõ ràng là một cuốn tự truyện "đem việc thực giấu đi". Đã "đem việc thực giấu đi" thì tất yếu phải dùng một phần tình tiết hư cấu để thay thế; bộ phận tình tiết "hư cấu" này lại dùng để bộc lộ cảm xúc "chân thực". Nếu như thời gian, địa điểm, tên người, tình tiết của "Hồng Lâu Mộng" đều là giả, đến cả tình cảm cũng là giả nốt, thì nó đã chẳng thể trở thành một bộ tiểu thuyết xuất sắc, càng không đáng để người ta tốn nhiều công sức làm công việc khảo chứng nghiên cứu đến thế. Ông lại nhấn mạnh thêm: "Hồng Lâu Mộng" là một sáng tác văn nghệ vĩ đại, chứ không phải một tác phẩm văn học truyền ký. Người thật việc thật đối với Tào Tuyết Cần chỉ là chất liệu sáng tác, qua sự phân tách, gọt giũa, nhào nặn của ông mà tái tạo thành một con người khác, một sự việc khác; vì thế, chúng ta có thể nói trong sách nhân vật nào đó mang bóng dáng của một ai đó, chứ không thể nói người này chính là người kia. Nhưng trong "Hồng Lâu Mộng" quả thực có viết về một số nhân vật có thật của Tào gia, điều này cần phải nghiên cứu từ các "lời phê của Chi Nghiên Trai". Quá trình sáng tác "Hồng Lâu Mộng" vô cùng rối rắm phức tạp, vừa viết, vừa truyền tay nhau chép lại, lại vừa sửa chữa. Ông cũng nêu rõ quan điểm: "Tôi xưa nay không cho rằng Cao Ngạc là tác giả của bốn mươi hồi sau", "Bốn mươi hồi sau nếu là bản thảo viết tiếp của người khác thì chẳng cần bàn làm gì; nếu vẫn là nguyên tác của Tào Tuyết Cần, thì so về độ cô đọng tinh luyện của câu chữ, tuyệt đối không phải là bản thảo đã qua 'năm lần thêm bớt', cho nên, ý đồ cấu tứ cuối cùng vẫn nên lấy lời dự báo ở hồi thứ năm làm chuẩn." Tôi viết "Bí ẩn về ba cành thoa Hồng Lâu", ngôi nhà dựng lên tuy khác xa so với tiên sinh Cao Dương, nhưng "đá đặt móng" lại cùng lấy từ một ngọn núi.

Bộ "Tác phẩm Cao Dương tuyển tập" do Nhà xuất bản Tam Liên ấn hành ngoài cuốn "Hồng Lâu nhất gia ngôn" là chuyên luận, thì bộ tứ "Hồng Lâu mộng đoạn" ("Mạt Lăng xuân", "Mậu Lăng thu", "Ngũ Lăng du", "Diên Lăng kiếm"), "Tào Tuyết Cần biệt truyện" (thượng, hạ), "Tam xuân tranh cập sơ xuân cảnh" (tập 1, 2, 3), "Đại dã long xà" (tập 1, 2, 3), toàn bộ đều là tiểu thuyết trường thiên. Chúng vừa là tiểu thuyết lịch sử, vừa là tiểu thuyết học thuật. Bảo là tiểu thuyết lịch sử thì hẳn không có gì phải bàn cãi; nhưng bảo là tiểu thuyết học thuật, ắt sẽ có người hỏi: Thế nào là tiểu thuyết học thuật? Tôi cho rằng, tiểu thuyết học thuật là thể loại tiểu thuyết độc đáo mà ở đó tác giả đã có sẵn các thành quả nghiên cứu học thuật, sau đó mới đem kiến giải học thuật của mình tôi luyện đúc kết vào trong tiểu thuyết. Chẳng hạn như mười hai tập tiểu thuyết trường thiên này của tiên sinh Cao Dương, ông không hề chỉ dựa vào trí tưởng tượng nghệ thuật thuần túy để múa bút hoa mỹ, mà việc thiết lập nhân vật, mạch lạc tình tiết cho đến những đại cảnh trọng điểm, chi tiết then chốt, đạo cụ xuyên suốt của ông đều được xây dựng trên nền tảng thành quả nghiên cứu học thuật về gia thế Tào Tuyết Cần và chất liệu sáng tác "Hồng Lâu Mộng". Như việc ông cho rằng nhà họ Tào vốn không hề có vị phi tần nào nhập cung vào triều Càn Long, càng chưa từng có việc vị phi tần ấy vâng chỉ về thăm nhà, nàng Nguyên Xuân trong "Hồng Lâu Mộng" có nguyên mẫu là đích phúc tấn (vợ chính) của Thiết mạo tử vương Nạp Nhĩ Tô, tức là cô ruột của Tào Tuyết Cần; còn những tưởng tượng về việc Nguyên phi tỉnh thân lại bắt nguồn từ ký ức gia tộc qua bốn lần tổ tiên Tào Tuyết Cần nghênh đón đoàn ngự giá tuần du phương nam của Khang Hi hoàng đế. Về điều này, ông đều có những áng văn khảo chứng xác đáng làm "đá đặt móng". Một tiểu thuyết gia học thuật có thể đem thành quả học thuật của mình thể hiện qua những pho trước tác đồ sộ đến nhường ấy, tôi không dám nói sau này chưa chắc đã có ai, nhưng khen ngợi ông là người trước chưa từng có thì sợ rằng cũng không hề quá lời.

Người bạn kia của tôi vừa là người mê tiểu thuyết lịch sử, vừa là người mê "Hồng học", anh ấy bảo đọc những bộ tiểu thuyết trường thiên này của tiên sinh Cao Dương đem lại hứng thú gấp bội. Kỳ thực, ngay cả những độc giả chẳng có chút hứng thú nào với "Hồng học", chỉ đơn thuần coi những trang viết này như tiểu thuyết miêu tả diện mạo lịch sử ba triều Khang, Ung, Càn của nhà Thanh để thưởng thức, thì cũng sẽ tìm thấy niềm vui trong đó. Nhân tình thế thái, qua ngòi bút tự sự lão luyện, đều có thể tương thông với những điều mà người đương đại bắt gặp và cảm nhận. Tuy nhiên, tôi cho rằng nhược điểm lớn nhất trong chuỗi tiểu thuyết này của Cao Dương là dẫu đã khắc họa sống động rất nhiều nhân vật lịch sử (như Lý Húc), nhưng lại chưa xây dựng thật tốt hình tượng Tào Tuyết Cần, máu thịt chưa đủ đầy đặn, đặc biệt là chưa miêu tả hoạt động nội tâm của ông một cách tỉ mỉ, thấu đáo và chân thực. Dù sao đi nữa, bất kể là độc giả am hiểu "Hồng học" hay người xa lạ với "Hồng học", Tào Tuyết Cần trong tiểu thuyết vẫn luôn là người được họ quan tâm nhất; anh bóc măng từng lớp từng lớp, bóc đến tận cùng mà lõi măng lại không thể khiến người ta khắc cốt ghi tâm, thì dẫu nói thế nào đi chăng nữa cũng vẫn là một điều đáng tiếc.

Lật giở bộ "Tác phẩm Cao Dương tuyển tập" này, trong tâm trí tôi lại hiện lên nửa vế đối trong "Hồng Lâu Mộng": Cách ngạn hoa phân nhất mạch hương (Cách bờ hoa vẫn đượm cùng một làn hương). Tiếc rằng tiên sinh Cao Dương ở bờ bên kia đã tạ thế từ năm 1992, chẳng còn cơ hội cùng ông "nấu trà luận đàm thêm tường tận" nữa. Thế nhưng làn hương thơm ngát từ những tác phẩm này của ông sẽ mãi mãi vấn vương giữa hai bờ eo biển, và hứa hẹn sẽ còn lan tỏa ra toàn thế giới.