Ở Thái Hư ảo cảnh, Cảnh Huyễn tiên cô cho mười hai vũ nữ tiến lên, biểu diễn mười hai khúc tân chế của "Hồng lâu mộng" cho Giả Bảo Ngọc nghe, đồng thời bảo cậu vừa nghe vừa xem bản thảo gốc. Thế nhưng, các khúc hát được liệt kê trong sách không phải là mười hai khúc mà là mười bốn khúc, có lẽ là không tính "Dẫn tử" ở phần mở đầu và "Thu vĩ" ở phần kết chăng? Đây chẳng phải là điều gì đáng nghi vấn cho lắm; điều khiến người ta phỏng đoán nhiều nhất lại chính là hai khúc đầu sau phần "Dẫn tử", đặc biệt là khúc thứ hai "Uổng ngưng mi".
Nếu bỏ đi "Dẫn tử" và "Vĩ thanh" thì còn lại mười hai khúc. Theo suy đoán của độc giả thông thường, hẳn là vừa khéo mỗi khúc được sắp xếp cho một người trong Kim Lăng thập nhị thải. Thế nhưng, đọc kỹ mười hai khúc này, người ta sẽ nhận ra rằng bắt đầu từ khúc thứ ba mới là mỗi khúc khái quát vận mệnh của một người, lần lượt là Nguyên Xuân, Thám Xuân, Sử Tương Vân, Diệu Ngọc, Nghênh Xuân, Tích Xuân, Vương Phượng Thư, Xảo Thư, Lý Hoàn, Tần Khả Khanh. Khúc thứ nhất "Chung thân lầm", mọi người đều cho rằng đây là lời nói gộp chung Lâm Đại Ngọc và Tiết Bảo Thoa lại, hơn nữa lại được ngâm vịnh theo khẩu khí của Giả Bảo Ngọc. Việc có nhất thiết phải hiểu như vậy hay không thực ra vẫn còn có thể bàn bạc, nhưng tôi cho rằng cách hiểu này đại khái là chấp nhận được. Khúc thứ hai "Uổng ngưng mi", cũng được ngâm vịnh theo khẩu khí của Giả Bảo Ngọc:
Một bên là tiên hoa chốn lãng uyển, một bên là ngọc đẹp chẳng tỳ vết. Nếu bảo là duyên phận không có, kiếp này sao lại gặp gỡ người; nếu bảo là duyên phận sẵn có, sao tâm sự cuối cùng lại hóa hư không? Một người luống công thở dài, một người uổng công vương vấn; một bên là trăng đáy nước, một bên là hoa trong gương. Thử hỏi trong mắt có thể chứa bao nhiêu hạt lệ, sao chịu thấu cảnh dòng lệ tuôn từ mùa thu đến hết mùa đông, rồi từ mùa xuân chảy sang mùa hạ.
Nếu bỏ khúc này đi thì mười hai người trong Thập nhị thải cũng đều đã được nhắc đến cả rồi, vậy thì cố tình sắp xếp khúc này để làm gì? Bản hiệu chú của Viện Nghiên cứu Hồng lâu mộng thuộc Viện Nghệ thuật Trung Quốc (Nhà xuất bản Văn học Nhân dân, tháng 12 năm 1996, bản in lần thứ hai) đã chú thích như sau:
Tên khúc có ý chỉ nỗi buồn thương luống công vô ích. Khúc ca viết về vận mệnh bi thảm của Lâm Đại Ngọc khi khóc cạn nước mắt, xuất phát từ việc tình yêu giữa Bảo Ngọc và Đại Ngọc gặp biến cố rồi tan vỡ. Lãng uyển tiên ba: Chỉ Lâm Đại Ngọc. Lãng uyển: Vườn uyển của thần tiên; Tiên ba: Hoa tiên. Mỹ ngọc vô tỳ: Chỉ Giả Bảo Ngọc.
Thoạt nhìn thì có vẻ hợp lý, nhưng ngẫm nghĩ kỹ lại thì vấn đề bắt đầu nảy sinh. Rơi nước mắt đương nhiên có thể liên tưởng đến Lâm Đại Ngọc, nhưng toàn bộ cuốn "Hồng lâu mộng" với "đầy giấy lời hoang đường, một bẫm lệ chua cay", không thể chỉ dựa vào "hạt lệ" mà kết luận rằng khúc này chỉ nói về một mình Lâm Đại Ngọc. Hồi thứ ba viết rằng khi Đại Ngọc vào kinh đến phủ Vinh Quốc để gặp Giả Bảo Ngọc thì trời đã là giữa mùa đông, Phượng Thư xuất hiện khoác áo lót chuột bạc, Giả mẫu dặn rằng: "Đợi qua hết mùa đông khắc nghiệt, mùa xuân hãy cho người ta dọn dẹp nhà cửa." Việc Lâm Đại Ngọc "trả nước mắt" nên bắt đầu từ mùa đông này, chứ không phải bắt đầu từ mùa thu. "Lãng uyển tiên ba" có phải để chỉ Lâm Đại Ngọc không? Hồi thứ nhất đã thuyết minh rằng, "Bên bờ sông Linh Hà, cạnh hòn Tam Sinh Thạch có một củ cỏ Giáng Châu", đó chính là chân hình của Lâm Đại Ngọc ở cõi tiên; "Bờ sông Linh Hà" tuy có thể gọi là "Lãng uyển", nhưng tiên thảo thì tuyệt đối không thể đồng nhất với hoa tiên tức là tiên ba. Giả Bảo Ngọc tuy sinh ra đã ngậm ngọc, nhưng ngay khi vừa xuất hiện ở hồi thứ hai đã có hai bài "Tây giang nguyệt" khái quát tính cách của cậu ta: "Hành vi lệch lạc tính kỳ quái, nào quản thế gian thèm miệt chê bai?", "Thiên hạ vô năng đứng đầu, cổ kim bất tiếu vô song!". "Mỹ ngọc vô tỳ" chưa từng là "mã hiệu" của cậu ta. Do đó, tôi cho rằng lời chú thích nói trên là sai lầm.
Nếu hiểu theo chú thích nói trên, thì trong mười hai khúc, ở khúc thứ nhất Lâm Đại Ngọc đã được ngâm vịnh chung với Tiết Bảo Thoa rồi, đến khúc thứ hai này lại đơn độc ngâm vịnh cô ấy một lần nữa. Dù cô ấy là nhân vật quan trọng, nhưng sự sắp xếp như thế này về mặt bố cục có vẻ vẫn thiếu sự cân đối.
Tôi từng viết bài "Thái Hư ảo cảnh tứ tiên cô", phân tích rằng bốn vị tiên cô do Cảnh Huyễn tiên cô dẫn ra mắt Giả Bảo Ngọc ở hồi thứ năm, danh hiệu được đặt tuyệt đối không phải là nét bút nhàn hạ ngẫu nhiên mà được gắm gác ý nghĩa sâu xa. Thực ra, chúng lần lượt tượng trưng cho bốn người phụ nữ có ảnh hưởng trọng đại đối với cuộc đời Giả Bảo Ngọc, với mối quan hệ tương ứng là: Trí Mộng tiên cô — Lâm Đại Ngọc; Chung Tình đại sĩ — Sử Tương Vân; Dẫn Sầu kim nữ — Tiết Bảo Thoa; Độ Hận Bồ Đề — Diệu Ngọc. Theo mạch suy nghĩ này, có thể ngộ ra rằng, trong mười hai khúc của "Hồng lâu mộng", những người có đầy đủ tư cách để được ngâm vịnh chung cũng chính là bốn người phụ nữ này. "Chung sinh lầm" là khúc ngâm chung của hai nàng Lâm, Tiết; còn "Uổng ngưng mi" chính là khúc ngâm chung của hai nàng Sử, Diệu.
"Một bên là tiên hoa chốn lãng uyển", câu này rõ ràng đang nói về Sử Tương Vân. "Cảnh vẻ trời Nam trần gian đều có", "Ai tin trần gian lại có cảnh này", "Cảnh tiên khác xa cõi phồng", ví Đại Ngọc viên như "lãng uyển" là vô cùng thích hợp. Hơn nữa, trong đoạn miêu tả về khu viện sau này được đặt tên là viện Di Hí ở Đại Quan Viên, Tào Tuyết Cần đã vô cùng coi trọng mà viết về cây hải đường ở phủ Tây: Thế cây tựa cây dù, sợi tơ rủ râm bụt xanh, hoa phun sắc chu sa. Chúng ta đều biết trong "Hồng lâu mộng", khi dùng hoa để ẩn dụ cho con người, tác giả luôn ví Sử Tương Vân như hoa hải đường. Hồi thứ sáu mươi ba "Thọ Di Hí quần phương khai dạ yến", mọi người cùng rút thẻ hoa, chiếc thẻ mà Tương Vân rút ra vẽ một nhành hải đường, đề bốn chữ "Hương mộng trầm hàm", mặt kia của chiếc thẻ là một câu thơ: "Chỉ sợ đêm sâu hoa ngủ mất." Chúng ta lại đều biết nha đầu của Tương Vân tên là Thúy Lược. Chữ "lãng uyển tiên ba" với "Sợi tơ rủ râm bụt xanh, hoa phun sắc chu sa" chỉ có thể dùng để miêu tả Sử Tương Vân chứ tuyệt đối không thể dùng để hình dung Lâm Đại Ngọc.
“Một bên là ngọc đẹp chẳng tỳ vết”, câu này rõ ràng đang nói về Diệu Ngọc. Chữ "ngọc" trong "Hồng lâu mộng" rất nhiều, hồi thứ hai mươi bảy, Phượng Thư hỏi tên Hồng Ngọc, sau khi nàng đáp, Phượng Thư liền nhíu mày, quay đầu lại nói: "Ghét thật đấy! Cứ như được hưởng lợi từ ngọc vậy, mày cũng ngọc mà tao cũng ngọc." Trong tất cả chữ "ngọc" ở trong sách, cái được văn bản viết rõ là "mỹ ngọc vô tỳ" thì chỉ có một mình Diệu Ngọc. Trong trang sách mà Giả Bảo Ngọc lén xem ở Thái Hư ảo cảnh, trang viết về Diệu Ngọc có "vẽ một khối ngọc đẹp rơi vào chốn bùn nhơ", ngọc vốn không tỳ vết lại phải chịu cảnh vùi dập thê thảm. Trong mười hai khúc của "Hồng lâu mộng" lại chuyên có một khúc "Thế nan dung" nói về đoạn kết của Diệu Ngọc là "Ngọc trắng không tỳ vết bị vùi bùn", giống như việc điểm rõ Sử Tương Vân là "Sợi tơ rủ râm bụt xanh, hoa phun sắc chu sa", tác giả đã điểm rõ Diệu Ngọc là "mỹ ngọc vô tỳ" một cách rõ ràng như thế, chúng ta còn có lý do gì để cứ khăng khăng cho rằng đó là đang chỉ Giả Bảo Ngọc cơ chứ?
Vậy thì, khúc "Uổng ngưng mi" này rốt cuộc đang ám chỉ mối quan hệ nhân vật và quỹ đạo vận mệnh nào? Khi tách rời khúc này ra để xét:
Lời ngâm vịnh của Giả Bảo Ngọc nhắm vào "lãng uyển tiên ba" Sử Tương Vân là: Nếu bảo là duyên phận không có, kiếp này sao lại gặp gỡ người (Độc giả trẻ tuổi đương đại cần biết rằng, chữ "cô ấy" là chữ Hán do phong trào "Tân văn hóa" đầu thế kỷ trước sáng tạo ra, trước thời kỳ đó, từ xưng hô ngôi thứ ba cho cả nam lẫn nữ đều viết là "hành"; một người luống công thở dài, một người là trăng đáy nước...
Lời ngâm vịnh của Giả Bảo Ngọc nhắm vào "mỹ ngọc vô tỳ" Diệu Ngọc là: Nếu bảo là duyên phận sẵn có, sao tâm sự cuối cùng lại hóa hư không? Một người uổng công vương vấn. Một bên là hoa trong gương...
Cảm thán được tổng hợp lại là: Thử hỏi trong mắt có thể chứa bao nhiêu hạt lệ, sao chịu thấu cảnh dòng lệ tuôn từ mùa thu đến hết mùa đông, rồi từ mùa xuân chảy sang mùa hạ!
Dựa vào những lời ám chỉ mai phục từ tám mươi hồi trước trong sách, những lời bình của Giáp Thư Trai, cùng với thành tựu thám yết "Hồng học", không khó để đưa ra một lời giải mã thấu đáo cho khúc này.
Sau hồi thứ tám mươi của "Hồng lâu mộng", gia tộc họ Giả lụi tàn hoàn toàn, Giả Bảo Ngọc từng có thời gian bị giam ngục, sau đó lưu lạc xuống Giang Nam, chẳng ngờ lại bất ngờ đoàn tụ với Sử Tương Vân và kết nghĩa phu thê. Trong tám mươi hồi đầu, chúng ta có thể thấy tình cảm thân thiết và tình bạn giữa Bảo Ngọc và Sử Tương Vân rất đậm sâu, nhưng giữa họ dường như không có duyên phận phu thê. Thế nên một khi gặp gỡ tình cờ rồi kết hợp lại trong cơn hoạn nạn, ắt không tránh khỏi sự "thở dài" mang theo câu "Nếu bảo là duyên phận không có, kiếp này sao lại gặp gỡ người"; giống hệt như cảnh "Ao lạnh vướn bóng hạc", xứng đáng được gọi là cảnh giới "trăng đáy nước" — toàn bộ quá khứ tốt đẹp đều hóa thành ảo ảnh, điều phải đối mặt lại là hiện thực bi thảm vô cùng hiểm ác dữ dội.
Đương nhiên, đây chỉ là bàn luận đại khái. Thực ra trong tám mươi hồi đầu, ngoài việc khúc "Uổng ngưng mi" này mai phục những lời ám chỉ, hồi thứ ba mươi mốt "Nhận kỳ lân phục bạch thủ song tinh" rất có thể cũng đang ám chỉ việc Giả Bảo Ngọc và Sử Tương Vân cuối cùng sẽ "đầu bạc răng long": Kim kỳ lân của Sử Tương Vân vốn là một cặp với kim kỳ lân của vương tôn công tử Vệ Nhược Lan, giữa họ quả thực cũng có một đoạn lương duyên, nhưng cuối cùng kim kỳ lân của Vệ Nhược Lan lại lưu lạc đến chỗ Giả Bảo Ngọc. Người nhờ "nhân kỳ lân" mà se duyên để cuối cùng thành đôi thành lứa chính là Bảo và Tương chứ không phải ai khác — chỉ có điều là lời ám chỉ này trong tám mươi hồi đầu thực sự quá mơ hồ, thế nên muốn xác thực nó thì cần phải viết thêm một bài chuyên luận để bàn bạc.
Sau hồi thứ tám mươi của "Hồng lâu mộng", bi kịch của Diệu Ngọc tuyệt đối không giống như những gì được viết trong phần tục biên của Cao Ngạc. Theo cấu tứ của Tào Tuyết Cần, sau hồi thứ tám mươi, Giả Bảo Ngọc sẽ hội ngộ Diệu Ngọc ở bến đò Qua Châu, và chính Diệu Ngọc là người đã thúc đẩy cuộc đoàn tụ kết duyên giữa anh và Tương Vân. Giả Bảo Ngọc vẫn luôn coi trọng Diệu Ngọc, trân trọng sự ăn ý về mặt tâm hồn giữa Diệu Ngọc và mình, nhưng cuối cùng dưới sự ép buộc của thế lực tàn ác, Diệu Ngọc đã kiên cường kháng cự rồi cùng chết chùm, khiến Giả Bảo Ngọc không khỏi có cảm thán "Nếu bảo là duyên phận sẵn có, sao tâm sự cuối cùng lại hóa hư không?". Cậu "uổng công vương vấn" cô ấy nhưng lại chẳng thể cứu nổi cô ấy, hình ảnh tốt đẹp ấy tựa như đóa hoa trong gương, chỉ có thể ngợi ca mà chẳng thể chạm vào.
Ngoài ra, điều đáng chú ý là trong khúc chuyên ngâm về Diệu Ngọc mang tên "Thế nan dung", câu cuối cùng là: "Lại cần chi, vương tôn công tử thán vô duyên!" Rất nhiều người đã hiểu "vương tôn công tử" là Giả Bảo Ngọc, cứ như thể cuối cùng Diệu Ngọc kháng cự đến cùng với thế lực tàn ác rồi chết chùm, khiến cho Giả Bảo Ngọc đánh mất tình yêu, than thở rằng bản thân không thể kết duyên với Diệu Ngọc. Đây là một hướng suy nghĩ hoàn toàn sai lầm, không chỉ hiểu lầm Diệu Ngọc mà còn bôi nhọ Giả Bảo Ngọc. Thực ra, trong hồi thứ mười bốn của "Hồng lâu mộng" khi viết về những người tham gia tiễn đưa đám tang, có câu văn rõ ràng thế này: "...Những người còn lại như con trai Cẩm Hương bá là Hàn Kỳ, con trai Thần võ tướng quân là Phùng Tử Anh, Trần Dã Tuấn, Vệ Nhược Lan và các vương tôn công tử khác". Phùng Tử Anh có không ít đất diễn trong tám mươi hồi đầu, Vệ Nhược Lan vì chiếc kim kỳ lân mà được nhắc đến rất trang trọng trong lời bình của Giáp Thư Trai. Xét đến việc khi đặt bút viết, Tào Tuyết Cần đã nhiều lần đặt Sử Tương Vân và Diệu Ngọc lại với nhau, thì vị công tử "than vô duyên" với Diệu Ngọc rất có thể chính là Trần Dã Tuấn (lưu ý rằng thứ hạng của anh ta thậm chí còn đứng trước Vệ Nhược Lan, đây tuyệt đối không phải là một cái tên xuất hiện cho có lệ). Chỉ vì sau hồi thứ tám mươi bản gốc đã thất truyền, cho nên chúng ta rất khó để khảo cứu chi tiết về mối quan hệ ẩn giấu giữa Diệu Ngọc và Trần Dã Tuấn mà thôi.
Hồi thứ bảy mươi chín của "Hồng lâu mộng", Giả Bảo Ngọc ngâm lên câu thơ "Đêm ao hồ gió thu lạnh", có thể thấy bi kịch lớn bắt đầu nảy sinh sau hồi thứ tám mươi chính là khởi nguồn từ mùa thu. "Thử hỏi trong mắt có thể chứa bao nhiêu hạt lệ, sao chịu thấu cảnh dòng lệ tuôn từ mùa thu đến hết mùa đông, rồi từ mùa xuân chảy sang mùa hạ", điều này ngụ ý rằng những gì được viết sau hồi thứ tám mươi chính là một khoảng thời gian một năm dưới tiết tấu ấy. Và đến mùa thu của năm đó, nước mắt cũng cạn khô chẳng thể khóc nổi nữa, toàn bộ khung cảnh chính là một vẻ tiêu điều "trắng xóa một vùng sạch trơn chẳng còn gì".
