Cố tiền bối tác giả Diệp Thánh Đào từng đặc biệt chỉ ra rằng: Trong hồi 11 của "Hồng lâu mộng", có một khúc tiểu lệnh tả cảnh thu trong Hội Phương viên của Ninh quốc phủ; lối tả cảnh như thế này là một trường hợp độc nhất vô nhị trong toàn bộ tác phẩm, rất đáng chú ý. Ông đã nêu ra vấn đề nhưng lại không giải đáp vấn đề, cũng chưa từng thấy có ai đứng ra tiếp nhận vấn đề này để giải mã.
Khúc tiểu lệnh tả cảnh thu trong viên này viết rằng: "Vàng hoa đầy đất, trắng liễu ngang gò, cầu nhỏ thông suối Nhược Gia, đường quanh ngõ dẫn đường Thiên Đài. Trong đá suối trong róc rách, hàng rào phảng phất hương thơm; đầu cành lá đỏ phấp phới, rừng thưa như họa, gió tây chợt nổi, vừa dứt tiếng oanh; nắng ấm chan hòa, lại thêm tiếng dế, ngơ ngác nhìn đông nam, dựng mấy dãy lầu dựa núi; bao quát hướng tây bắc, kết ba gian hiên hướng nước, tiếng sáo tiếng đàn đầy tai, lại có tình thơ ý vị; áo lụa xuyên rừng, gấp bội thêm vẻ kiều diễm."
Dùng thi từ khúc phú để tả cảnh, lồng ghép vào trong tiểu thuyết, vốn không có gì lạ; điều lạ là Tào Tuyết Cần trong bản thảo chỉ dùng tiểu lệnh đúng một lần, điều kỳ lạ hơn là lại dùng nó ở một cái "khúc mắc" dường như là không cần thiết phải triển khai miêu tả phong cảnh nhất. Phượng Thử sang phủ họ Ninh dự tiệc, đặc biệt đến thăm Tần Khả Khanh đang bệnh tình kỳ lạ, hai người trong lúc xung quanh không có ai, "nói nhỏ với nhau rất nhiều lời tâm tình", đều chẳng phải là những lời lẽ tương xứng với cảnh "trời thu lộng gió mát mẻ". Đến lúc sắp xong, Phượng Thư "không kìm được vành mắt lại đỏ lên", do Diệu Thư giục gấp, mới đành phải "dẫn theo đám bà tử nha hoàn cùng đám con dâu bà tử phủ Ninh đi đường tắt từ cửa ngách vòng vào trong viên". Trong hoàn cảnh như thế, theo lý thì đâu còn tâm trạng nào để thưởng ngoạn cảnh viên? Thế mà lại đột ngột tiếp theo ngay bằng một khúc tiểu lệnh như thế, lại còn dùng ba chữ "chỉ thấy" của Phượng Thư làm lời dẫn. Nghĩa là những gì tiểu lệnh nhìn thấy, chính là "ống kính chủ quan" của Phượng Thư. Nói chung, kiểu tả cảnh thế này cũng đồng thời thể hiện tâm trạng của người ngắm cảnh, điều này rõ ràng không khớp với khung cảnh phía trước!
Nếu chúng ta truy cứu kỹ hơn nữa, thì sẽ càng hoài nghi vô số. Hồi 8 là "So kim thông linh chim vàng hé ý, thử bảo ngọc Đại Ngọc nửa ngậm hờn", viết lúc trời đã đổ tuyết, "đã đổ hạt tuyết nửa buổi rồi", Tập Nhân còn có lời che đậy "bị tuyết làm trượt ngã", có thể thấy là đã vào đông. Đoạn dưới tiếp tục viết hôm sau Bảo Ngọc và Tần Chung đến bái kiến Giả mẫu, hồi 9 lại tiếp tục viết chuyện náo loạn tư thục, hồi 10 viết dư ba sau vụ náo loạn tư thục khi đại nương họ Hoàng vào phủ họ Ninh, cùng với "Trương thái y" - vốn không phải thái y thật - vào phủ xem mạch kê đơn cho Tần thị. Hồi 11 lại nối tiếp ngay sát hồi 10 để viết, thời tiết chỉ có thể là ngày một mang dáng vẻ mùa đông hơn, sao lại có thể là "vàng hoa đầy đất, trắng liễu ngang gò"? Lại sao có thể có "suối trong róc rách"? Còn như "nắng ấm chan hòa, lại thêm tiếng dế", câu nói này lại càng khiến người ta kinh ngạc hơn!
Có thể thấy, dùng tư duy thông thường, chắc chắn khó lòng hiểu được nguyên nhân vì sao khúc tiểu lệnh này lại xuất hiện ở đây.
Tôi có một hướng suy nghĩ, có lẽ có thể giải mã được, đó chính là——
Thân phận thực sự của Tần Khả Khanh là một đại quý tộc kiểu như "Nghĩa Trung lão thiên tuế"; chẳng qua vì "gặp chuyện lớn", nên mới đành phải dùng cái "lời đồn" là do tiểu quan lại Tần Nghiệp ẵm nuôi từ Dưỡng sinh đường, gả làm con dâu phủ họ Ninh để che mắt thiên hạ; cho nên mới nói "cầu nhỏ thông suối Nhược Gia". Suối Nhược Gia là nơi Tây Thi nước Việt thời Xuân Thu giặt lụa, Tây Thi là nhân vật giúp nước Việt diệt nước Ngô, cuối cùng với thân phận ẩn giấu mà "có chí thì nên". Sự ẩn giấu, tính phục hồi, tính lật đổ của Tần Khả Khanh rất phù hợp với Tây Thi; "đường quanh ngõ dẫn đường Thiên Đài", điển tích Lưu Thần,Nguyễn Triệu đời Hán vào núi Thiên Đài hái thuốc, gặp tiên nữ rồi lưu lại. "Thiên Đài" ở đây có lẽ mang ý nghĩa thế tục, chỉ ngai vàng của hoàng đế, chính là thứ mà gia tộc họ Tần nhòm ngó. Mà cách làm dựa dẫm vào tỷ muội họ Tần - Cảnh Huyễn tiên cô và Tần Khả Khanh để mưu cướp lợi ích chính trị của hai phủ Ninh Vinh là vô cùng lộ liễu. Trong hồi 5, vừa viết chuyện Ninh Vinh hai công "gởi gắm cô nhi" cho Cảnh Huyễn tiên cô, lại vừa nói rõ Giả mẫu coi Tần thị là "người vừa ý nhất trong các cháu dâu". Nếu Tần thị thực sự là "đứa con lai" được ẵm từ Dưỡng sinh đường về, dung nạp còn chưa hết, thì lấy đâu ra địa vị tôn sùng là "người vừa ý nhất"?
Còn như những câu tả cảnh mùa thu nối tiếp nhau ấy, đều ngầm ám chỉ việc gia tộc họ Tần sẽ khởi sự vào mùa thu, dốc sức xoay xở ở cả phía đông nam và tây bắc, với hy vọng cuối cùng đạt tới cảnh giới tốt đẹp như "tiếng sáo tiếng đàn đầy tai", "gấp bội thêm vẻ kiều diễm".
Phượng Thư và Tần thị "nói nhỏ với nhau rất nhiều lời tâm tình", chắc chắn là những lời lẽ "mưu phản" kiểu này. Cho nên, rời khỏi phòng ngủ của Tần thị, bước vào Hội Phương viên, rõ ràng đã là một một mảnh cảnh đông tàn, nhưng vì Phượng Thư vẫn còn đắm chìm trong những "lời tâm tình", cho nên mới "chỉ thấy" một mảng "phong cảnh trong lòng". Phong cảnh này cũng nhanh chóng bị "phá" bởi cảnh "chợt có một người từ sau hòn non bộ đi tới". Tào Tuyết Cần để đề phòng độc giả hiểu nhầm chuỗi lời ẩn dụ kia thành tả cảnh thật, cho nên mới dùng hình thức tiểu lệnh "nhảy mắt".
Nào ngờ nhà họ Tần vào mùa thu không những không thắng lợi, ngược lại còn nguy ngập hơn. Trương Hữu Sĩ (có sự) nói: "Mùa đông năm nay thì không sao cả, cứ qua tiết xuân phân là có thể hy vọng khỏi hẳn." Giả Dung cũng là một người thông minh, cũng không gặng hỏi thêm nữa. Vì sao không cần gặng hỏi? Bởi vì bệnh của Tần thị thực chất là bệnh chính trị, không phải thuốc thang nào có thể cứu vãn được. Kết quả là đến một đêm thu gió thổi lốc xoay vào năm sau, Tần thị vì gia tộc sụp đổ mà đành phải tự vẫn để tuẫn tiết. Nhà họ Giả lo tang ma cho Tần thị xong, Giả Chính đang đại yến mừng thọ, bỗng có Lục cung đô thái giám Hạ (sợ) lão gia đến truyền thánh chỉ, dọa cho cả nhà họ Giả "trong lòng đều hoảng hốt không yên". Nếu trong lòng không mang "chuyện khuy tâm" [việc trái lương tâm], thì sao lại phải run sợ thế này chứ? Chẳng phải vì từng ẩn giấu Tần thị, sợ hoàng đế tới truy cứu hay sao? Mặc dù tiểu thuyết viết đến đây bỗng nhiên xoay chuyển tình thế, nhà họ Giả lại có một chuyện cực kỳ vui mừng, "đúng là cảnh tượng hoa gấm thêu hoa, lửa nấu dầu sôi thịnh soạn". Thế nhưng, "yến tiệc thịnh soạn nào rồi cũng phải tàn", mà nguyên nhân cốt lõi khiến cây đổ yến tan, việc giấu giếm Tần thị (sau này lại còn giấu giếm cả Diệu Ngọc), e rằng mới chính là then chốt nhỉ!
