Đêm đã gần điểm nửa đêm áp ngày lễ thánh Thomas, ngày ngắn nhất trong năm. Một cơn gió buốt giá từ phương bắc thổi lang thang qua ngọn đồi nơi Oak từng đứng nhìn chiếc xe vàng cùng người ngồi trên xe dưới ánh nắng vài ngày trước.
Đồi Norcombe — một phần của vùng đất Norcombe Ewelease — là một trong những nơi gợi cho người qua đường cảm giác rằng họ đang đối diện với một hình thể gần như vĩnh cửu bậc nhất trên trái đất này. Đó là một triền đất phấn và đất mùn phẳng lặng, một mẫu hình thông thường về những khối nhô lên tròn trịa của quả địa cầu, thứ có thể vẫn bình yên vô sự trong một ngày đại loạn nào đó, khi những đỉnh núi cao hùng vĩ cùng các vách đá hoa cương dựng đứng chóng mặt sụp đổ.
Sườn phía bắc của ngọn đồi phủ đầy một khu rừng sồi già cỗi đang tàn lụi, có rìa phía trên chạy vắt qua đỉnh đồi, tạo thành viền cho đường cong uốn lượn của nó trước bầu trời giống như một chiếc bờm ngựa. Đêm nay, những tán cây ấy che chắn cho sườn phía nam khỏi những cơn gió cắt da cắt thịt, thứ đang đập mạnh vào rừng và lách qua đó với âm thanh tựa tiếng rên rỉ gắt gỏng, hoặc ù ù vượt qua những ngọn cây cao nhất thành một tiếng rền rỉ yếu ớt. Những chiếc lá khô dưới mương xào xạc và sôi lên trong cùng làn gió ấy, có lúc một luồng gió thốc vào sục sạo, cuốn vài chiếc bay vòng vèo qua bãi cỏ. Một vài chùm lá cuối cùng trong số muôn vàn chiếc lá chết chóc ấy vẫn bám trụ trên cành cho đến tận thời điểm giữa mùa đông này, và khi rơi xuống đã vap vào thân cây những tiếng lách cách đanh gọn.
Nằm giữa ngọn đồi nửa rậm rạp, nửa trơ trụi ấy với đường chân trời mờ ảo, tĩnh lặng mà đỉnh đồi bao quát trong tầm mắt không rõ ràng, là một khoảng tối sâu thẳm đầy bí ẩn — nơi chỉ có những âm thanh mới gợi lên rằng thứ mà nó che giấu mang một vài nét khiêm nhường giống với cảnh vật nơi đây. Những thảm cỏ thưa thớt phủ rải rác trên đồi bị gió lướt qua với những luồng có sức mạnh và bản chất gần như khác nhau — luồng này cọ xát mạnh mẽ vào ngọn cỏ, luồng khác cào sắc nhọn, luồng khác nữa lướt qua như một chiếc chổi mềm. Bản năng của con người là đứng lại và lắng nghe, để thấu hiểu cách những hàng cây bên phải và bên bên trái đang than khóc hay ngân nga cùng nhau theo khúc đối đáp nhịp nhàng của một dàn hợp xướng nhà thờ; cách những hàng rào và vật thể khác ở phía khuất gió sau đó bắt lấy âm thanh, hạ thấp nó thành tiếng nức nở dịu dàng nhất; và cách cơn gió mạnh lướt qua rồi lao vút về phương nam, để rồi chìm vào im lặng.
Bầu trời trong trẻo — trong trẻo đến kỳ lạ — và sự lấp lánh của muôn vì sao trông như những nhịp đập của một thể thống nhất, được điều tiết bởi chung một nhịp đập. Ngôi sao Bắc Đẩu nằm ngay hướng gió thổi tới, và từ chòm sao Đại Hùng từ tối đã xoay vòng ra phía ngoài về hướng đông, cho đến nay đã tạo thành một góc vuông với kinh tuyến. Sự khác biệt về màu sắc giữa các vì sao — thứ mà người ta thường đọc hơn là thấy ở nước Anh — thực sự có thể nhận thấy rõ ở đây. Vẻ rực rỡ vương giả của sao Thiên Lang đâm thẳng vào mắt người nhìn với ánh chớp lạnh lẽo như thép, ngôi sao mang tên Capella có màu vàng, còn Aldebaran và Betelgueux tỏa sáng với ánh đỏ rực rỡ.
Đối với những ai đứng một mình trên đồi giữa đêm khuya thanh vắng thế này, sự quay về hướng đông của trái đất gần như là một chuyển động có thể cảm nhận rõ rệt. Cảm giác ấy có thể xuất phát từ chuyển động lướt đi theo kiểu toàn cảnh của các vì sao qua các vật thể trên mặt đất vốn có thể nhận thấy trong vài phút đứng yên, hoặc từ ảo tưởng rằng một tầm nhìn rộng mở hơn về không gian do ngọn đồi mang lại làm nổi bật cuộc cách mạng của trái đất, hoặc do gió, hoặc do sự cô lập; nhưng dù nguyên nguồn gốc là gì đi nữa, ấn tượng về việc đang lướt đi là vô cùng sống động và bền bỉ. "Thơ ca của sự chuyển động" là một cụm từ rất được ưa dùng, và để tận hưởng hình thức hoành tráng của niềm vui thích đó, bạn cần phải đứng trên một ngọn đồi vào canh khuya, và trước hết là mở rộng ý thức với cảm giác khác biệt so với số đông loài người văn minh — những kẻ đang nằm ngủ và chẳng màng đến những điều như thế vào thời điểm này — rồi lặng lẽ và lâu dài dõi theo hành trình uy nghi của mình giữa các vì sao. Sau cuộc thám hiểm ban đêm giữa những cụm chiêm tinh ấy, vươn cao khỏi những chốn suy tưởng và tầm nhìn quen thuộc, một số người có thể cảm thấy tâm hồn mình bỗng chốc vươn tới tầm vóc của cõi vĩnh hằng.
Đột nhiên, một loạt âm thanh bất ngờ bắt đầu vang lên ở chốn này sát vòm trời. Chúng có sự trong trẻo mà không một ngọn gió nào có được, và một trình tự mà không một hiện thực tự nhiên nào có sẵn. Đó là những nốt nhạc từ cây sáo của bác nông dân Oak.
Giai điệu không bay bổng tự do vào không gian mở, mà dường như bị bóp nghẹt theo một cách nào đó, và hoàn toàn quá yếu ớt để có thể lan tỏa cao hay rộng. Nó phát ra từ hướng của một vật thể nhỏ tối màu dưới hàng rào khu rừng — một túp lều của người chăn cừu — lúc này đang hiện ra với một dáng hình mà một người ngoại đạo có thể phải bối rối không biết nên gán cho nó ý nghĩa hay công dụng gì.
Hình ảnh tổng thể giống như một chiếc Hòm Noah thu nhỏ trên đỉnh núi Ararat thu nhỏ, nếu ta chấp nhận những đường nét truyền thống và hình dáng chung của chiếc Hòm vốn được các thợ làm đồ chơi tuân theo — và qua đó được khắc sâu vào trí tưởng tượng của con người như những ấn tượng vững chắc nhất bởi vì chúng đến sớm nhất — để làm một mẫu vật tương đối chính xác. Túp lều đứng trên những chiếc bánh xe nhỏ, giúp nâng sàn nhà lên cách mặt đất chừng một gang tay. Những túp lều chăn cừu như thế được kéo ra đồng khi mùa cừu đẻ đến, để che chở cho người chăn cừu trong những đêm canh gác bắt buộc.
Mới gần đây người ta mới bắt đầu gọi Gabriel là bác nông dân Oak. Trong suốt mười hai tháng trước đó, nhờ những nỗ lực lao động bền bỉ cùng tinh thần lạc quan kinh điển, anh đã có thể thuê được trang trại cừu nhỏ mà đồi Norcombe là một phần trong đó, và thả vào đó hai trăm con cừu. Trước đó, anh từng làm quản lý trang trại trong một thời gian ngắn, và xa hơn nữa chỉ là một người chăn cừu thuần túy, từ nhỏ đã phụ giúp cha chăm sóc đàn cừu cho các điền chủ lớn cho đến khi cụ già Gabriel nhắm mắt xuôi tay.
Cuộc mạo hiểm này, tự lực cánh sinh bước vào con đường làm nông nghiệp với tư cách là chủ chứ không phải làm thuê, cùng với một đàn cừu ứng trước chưa trả hết tiền, là một bước ngoặt đầy cam go đối với Gabriel Oak, và anh nhận thức rõ vị thế của mình. Bước đi đầu tiên trong hành trình mới của anh là vụ cừu đẻ, và vì cừu vốn là chuyên môn của anh từ thuở thiếu thời, anh khôn ngoan không giao phó nhiệm vụ chăm sóc chúng vào mùa này cho một kẻ làm thuê hay một kẻ tay mơ.
Gió vẫn tiếp tục thổi quanh các góc lều, nhưng tiếng sáo đã ngưng. Một ô sáng hình chữ nhật xuất hiện bên vách lều, và trong khung cửa ấy là dáng hình của bác nông dân Oak. Anh cầm một chiếc đèn lồng trên tay, khép cửa lại đằng sau, bước ra ngoài và bận rộn quanh góc đồng này trong gần hai mươi phút, ánh đèn lồng lúc ẩn lúc hiện chỗ này chỗ khác, làm rọi sáng hay tối sầm anh khi anh đứng trước hoặc sau nó.
Các chuyển động của Oak, dù mang một nguồn năng lượng tĩnh lặng, nhưng lại chậm rãi, và sự điềm đạm đó hoàn toàn phù hợp với công việc của anh. Sự vừa vặn chính là nền tảng của mọi vẻ đẹp, không ai có thể phủ nhận rằng những cú xoay người và bước đi đều đặn của anh trong và quanh đàn cừu mang những nét duyên dáng. Thế nhưng, dẫu rằng nếu hoàn cảnh đòi hỏi, anh có thể làm hoặc suy tính một việc với sự nhanh nhẹn sắc sảo chẳng kém gì những người thành thị sinh ra đã quen với nếp sống đó, thì năng lực đặc biệt của anh về mặt đạo đức, thể chất lẫn tinh thần lại mang tính tĩnh tại, hầu như chẳng nhờ vả gì vào đà quán tính, như một nguyên tắc sống.
Quan sát kỹ mặt đất quanh đây, dù chỉ dưới ánh sao mờ nhạt, cũng đủ thấy một phần của nơi lẽ ra được gọi một cách ngẫu nhiên là sườn dốc hoang vu đã được bác nông dân Oak tận dụng cho mục đích lớn lao của anh trong mùa đông này. Những tấm rào di động bện rơm được cắm xuống đất ở nhiều điểm rải rác, ẩn hiện giữa và dưới những bóng hình trắng ngợt của bầy cừu hiền lành đang chuyển động và sột soạt. Tiếng chuông cừu, vốn đã im bặt trong lúc anh vắng mặt, lại vang lên, với âm điệu trầm đục nhiều hơn là trong trẻo do lớp lông xung quanh ngày càng dày lên, và tiếp tục cho đến khi Oak rời khỏi đàn cừu trở vào trong. Anh trở về lều, bồng trên tay một chú cừu con mới sinh, với bốn chiếc cẳng to đủ cho một con cừu trưởng thành, được nối với nhau bởi một lớp màng mỏng không đáng kể chỉ bằng một nửa thể tích của đám chân cộng lại, thứ tạo nên toàn bộ cơ thể của con vật vào lúc này.
Đốm sự sống nhỏ bé ấy được anh đặt lên một nhúm cỏ khô trước chiếc lò sưởi nhỏ, nơi một ấm sữa đang xèo xèo sôi. Oak thổi tắt ngọn đèn lồng rồi bấm bấc cho tắt hẳn, căn lều lúc này được thắp sáng bằng một cây nến treo lơ lửng trên sợi dây kẽm xoắn. Một chiếc giường khá cứng, làm từ vài chiếc bao tải đựng ngô vứt bừa bãi, chiếm một nửa sàn của chốn nương thân nhỏ bé này, và tại đây chàng trai trẻ duỗi thẳng người, nới lỏng chiếc khăn quàng cổ bằng len, rồi nhắm mắt lại. Chỉ trong khoảng thời gian mà một kẻ chưa quen lao động chân tay kịp quyết định xem nên nằm nghiêng về bên nào, bác nông dân Oak đã chìm vào giấc ngủ.
Bên trong túp lều, lúc này hiện lên đầy ấm cúng và hấp dẫn, và đốm lửa đỏ rực bên cạnh ngọn nến, phản chiếu ánh sáng ấm áp của nó lên bất cứ thứ gì nó với tới, mang lại cảm giác dễ chịu cho cả những vật dụng và công cụ. Ở góc phòng là chiếc gậy lùa cừu, và dọc theo chiếc kệ ở một bên là những chai lọ cùng ống đựng các chế phẩm đơn giản dùng cho việc phẫu thuật và thuốc men của loài cừu; trong đó rượu mạnh, nhựa thông, hắc ín, magiê, gừng và dầu thầu dầu là những thứ chính. Trên chiếc kệ hình tam giác bắc ngang góc phòng có bánh mì, thịt xông khói, phô mai, và một chiếc cốc đựng bia ale hoặc cider lấy từ chiếc vạc bên dưới. Bên cạnh chỗ đựng thức ăn là cây sáo mà những nốt nhạc của nó vừa được người canh gác cô đơn cất lên để xua đi một giờ đồng hồ buồn tẻ. Ngôi nhà được thông gió bằng hai lỗ tròn trông giống như ô cửa sổ của một phòng tàu thủy, có các tấm gỗ trượt qua lại.
Chú cừu con, được hồi sinh nhờ hơi ấm, bắt đầu cất tiếng kêu bê bét, và âm thanh ấy len lỏi vào tai lẫn bộ não của Gabriel với ý nghĩa tức thì, như những âm thanh quen thuộc vẫn thế. Chuyển từ giấc ngủ sâu thẳm nhất sang trạng thái tỉnh táo nhất với sự dễ dàng y hệt chiều ngược lại, anh nhìn đồng hồ, thấy kim giờ lại dịch chuyển, đội mũ lên, bồng chú cừu trên tay và bước vào bóng tối. Sau khi đặt sinh vật nhỏ bé ấy nằm cạnh mẹ nó, anh đứng lại cẩn thận quan sát bầu trời, để xác định thời gian trong đêm qua độ cao của các vì sao.
Sao Thiên Lang và sao Aldebaran, chỉ tay về phía chòm sao Tua Rua bất định, đang ở lưng chừng bầu trời phương Nam, và ở giữa chúng treo chòm Orion, chòm sao rực rỡ ấy chưa bao giờ cháy sáng dữ dội hơn lúc này khi nó vươn mình trỗi dậy trên vành đai phong cảnh. Castor và Pollux với ánh sáng tĩnh lặng đã ở gần kinh tuyến; Ô vuông sao Pegasus hoang vắng và ảm đạm đang bò vòng về hướng tây bắc; từ phía xa xuyên qua khu rừng, sao Vega lấp lánh như một chiếc đèn treo lơ lửng giữa những tán cây trụi lá, và chiếc ghế của Cassiopeia đứng kiêu sa trên những cành cao nhất.
“Một giờ rồi,” Gabriel nói.
Là một người luôn ý thức được rằng cuộc sống mà anh đang dẫn dắt có những nét đẹp riêng, anh đứng lặng sau khi nhìn bầu trời như một công cụ hữu ích, và ngắm nhìn nó với tâm thế trân trọng, như một tác phẩm nghệ thuật tuyệt mỹ. Trong chốc lát, anh dường như bị ấn tượng bởi sự cô độc đầy tính biểu cảm của khung cảnh, hay đúng hơn là sự tách biệt hoàn toàn khỏi mọi tầm với của những âm thanh và hình ảnh con người. Những hình dáng, sự can thiệp, nỗi buồn và niềm vui của con người đều trở nên vô hình, và dường như trên bán cầu tối của quả địa cầu chẳng còn sinh thể nào ngoài anh; anh có thể tưởng tượng tất cả bọn họ đã vòng sang phía có ánh nắng.
Đang mải mê với những suy nghĩ ấy, mắt hướng đăm đăm ra xa, Oak dần nhận ra rằng thứ mà anh vẫn tưởng là một ngôi sao nằm thấp phía sau vùng ngoại vi của khu rừng thực chất không phải vậy. Đó là một thứ ánh sáng nhân tạo, ở ngay gần bên.
Việc nhận ra mình hoàn toàn đơn độc trong đêm tối ở những nơi mà sự đồng hành là đáng mong chờ và có thể đoán trước khiến một số người cảm thấy sợ hãi; nhưng một trường hợp còn thử thách thần kinh hơn nhiều là phát hiện ra một sự đồng hành bí ẩn khi trực giác, cảm giác, trí nhớ, phép loại suy, lời chứng, xác suất, phép quy nạp — mọi loại bằng chứng trong danh sách của nhà logic học — đã cùng hợp lực để thuyết phục ý thức rằng mình đang hoàn toàn đơn độc.
Bác nông dân Oak tiến về phía khu rừng và lách qua những cành cây thấp để ra phía có gió. Một khối mờ ảo dưới triền dốc nhắc nhở anh rằng có một cái nhà kho nằm ở đây, vị trí của nó được khoét sâu vào sườn đồi nên ở mặt sau phần mái gần như ngang bằng với mặt đất. Phía trước được làm bằng những tấm ván đóng đinh vào cột và quét hắc ín để chống mục. Qua những khe hở trên mái và vách, những tia và đốm sáng tỏa ra, tổng hòa lại tạo thành thứ ánh sáng đã thu hút anh. Oak bước đến phía sau, nơi anh cúi người áp sát mắt vào một lỗ thủng trên mái để nhìn rõ vào bên trong.
Nơi này chứa hai người phụ nữ và hai con bò. Bên cạnh những con bò có một xô cháo cám đang bốc khói nghi ngút. Một trong hai người phụ nữ đã qua tuổi trung niên. Người đi cùng cô hình như còn trẻ và duyên dáng; anh không thể đưa ra đánh giá quyết định nào về dung mạo của cô, vì vị trí của cô nằm gần như ngay dưới tầm mắt anh, khiến anh nhìn cô từ trên cao xuống theo góc nhìn của loài chim, giống như cách Satan của Milton lần đầu nhìn thấy Vườn Địa Đàng. Cô không đội mũ hay khăn xếp, mà quàng một chiếc áo choàng lớn, được vắt hờ hững lên đầu làm khăn che.
“Nào, giờ thì chúng ta về nhà thôi,” người phụ nữ lớn tuổi hơn nói, chống tay lên hông và nhìn tổng thể tình hình. “Tôi thực sự hy vọng Daisy sẽ hồi phục lại được bây giờ. Chưa bao giờ trong đời tôi lại hoảng sợ đến thế, nhưng tôi không tiếc việc phải thức trắng đêm nếu nó bình phục.”
Người phụ nữ trẻ, với đôi mắt dường như chỉ trực sụp xuống trước bất kỳ sự im lặng nhỏ nào, ngáp dài mà không hé môi quá mức cần thiết, khiến Gabriel bị lây và cũng hơi ngáp nhẹ theo một cách đồng cảm. “Ước gì chúng ta đủ giàu để thuê người làm những việc này,” cô nói.
“Vì chúng ta không có tiền, nên phải tự làm thôi,” người kia đáp; “vì cô phải giúp tôi nếu cô còn ở lại.”
“Ôi, chiếc mũ của tôi mất tiêu rồi,” người trẻ tuổi tiếp lời. “Nó bay qua hàng rào mất rồi, tôi nghĩ thế. Thật không thể ngờ một cơn gió nhẹ thế mà cũng cuốn đi được.”
Con bò đang đứng thẳng thuộc giống Devon, khoác trên mình một lớp da săn chắc, ấm áp mang màu đỏ Ấn Độ đậm, đồng màu từ mắt đến tận đuôi như thể con vật được nhúng vào một chậu thuốc nhuộm màu đó, với chiếc lưng dài phẳng lì như được đo đạc bằng toán học. Con còn lại có đốm, xám và trắng. Bên cạnh nó, Oak lúc này nhận ra một chú bê con khoảng một ngày tuổi, đang ngẩn ngơ nhìn hai người phụ nữ với vẻ ngốc nghếch, điều đó cho thấy nó chưa quen với hiện tượng thị giác được bao lâu, và cứ chốc chốc lại quay sang nhìn chiếc đèn lồng mà nó dường như nhầm tưởng là mặt trăng, vì bản năng di truyền cho đến lúc đó vẫn chưa có nhiều thời gian để được kinh nghiệm chỉnh đốn lại. Giữa bầy cừu và đàn bò, nữ thần Lucina dạo gần đây đã làm việc rất vất vả trên đồi Norcombe.
“Tôi nghĩ chúng ta nên sai người đi mua ít bột yến mạch,” người phụ nữ lớn tuổi nói; “hết cám mất rồi.”
“Vâng, thưa dì; trời sáng là cháu sẽ phi ngựa đi lấy ngay.”
“Nhưng lại chẳng có yên phụ nữ.”
“Cháu có thể cưỡi yên ngược mà: cứ tin ở cháu.”
Oak, khi nghe những lời này, càng thêm tò mò muốn ngắm nhìn dung mạo của cô, nhưng hy vọng đó lại bị tước đoạt bởi chiếc áo choàng trùm đầu và phần trán che khuất những gì chiếc áo choàng chưa phủ hết, khiến anh cảm thấy mình phải nhờ cậy đến trí tưởng tượng để lấp đầy các chi tiết. Ngay cả khi quan sát trực diện và rõ ràng đi nữa, chúng ta vẫn tô điểm và nhào nặn theo những khao khát bên trong đối với bất cứ thứ gì mắt ta thu nhận được. Giá như Gabriel có thể nhìn rõ khuôn mặt cô ngay từ đầu, thì đánh giá của anh về việc cô rất xinh đẹp hay chỉ hơi xinh đẹp sẽ tùy thuộc vào việc tâm hồn anh lúc đó đang khao khát một nữ thần hay đã sẵn có một hình bóng. Vốn đã từ lâu cảm nhận sự thiếu vắng một hình hài thỏa đáng để lấp đầy khoảng trống ngày càng lớn trong lòng, hơn nữa hoàn cảnh lại tạo cho anh không gian rộng nhất để tưởng tượng, anh bèn tô vẽ cô thành một tuyệt sắc giai nhân.
Bởi một trong những sự trùng hợp kỳ quặc mà thiên nhiên, giống như một người mẹ bận rộn, dường như chừa ra một khoảnh khắc giữa những nhọc nhằn không ngơi nghỉ để quay lại và làm cho những đứa con của mình mỉm cười, cô gái lúc này buông chiếc áo choàng xuống, và những lọn tóc đen buông xõa tuôn trào trên chiếc áo khoác đỏ. Oak nhận ra cô ngay lập tức là nữ chính của chiếc xe vàng, những chậu sim và chiếc gương soi: một cách tẻ nhạt, chính là người phụ nữ nợ anh hai xu.
Họ đặt chú bê con trở lại bên cạnh mẹ nó, cầm lấy chiếc đèn lồng rồi bước ra ngoài, ánh sáng chìm dần xuống sườn đồi cho đến khi chỉ còn là một đốm tinh vân mờ nhạt. Gabriel Oak quay trở về với đàn cừu của mình.
