Khi chủ trang trại Oak mỉm cười, khóe miệng anh rộng ra đến tận gần mang tai, đôi mắt nheo lại chỉ còn là hai khe hở, và những nếp nhăn tỏa ra xung quanh, lan rộng trên gương mặt anh tựa như những tia nắng trong bức họa phác thảo cảnh bình minh.
Tên thánh của anh là Gabriel, và vào những ngày làm việc thường nhật, anh là một thanh niên có phán đoán vững vàng, tác phong nhanh nhẹn, ăn mặc chỉnh tề và có tư cách đạo đức tốt nói chung. Vào các ngày Chủ nhật, anh lại là một người có tư tưởng mơ hồ, có xu hướng trì hoãn mọi việc, luôn bị vướng víu bởi bộ quần áo đẹp nhất và chiếc ô trị giá bảy xu rưỡi của mình; nói chung, anh là người tự thấy mình đứng ở khoảng giữa rộng lớn về mặt đạo đức, cái khoảng trung lập mang tinh thần Laodicea nằm giữa nhóm người sùng đạo trong giáo xứ và đám dân số say xỉn — nghĩa là, anh có đi nhà thờ, nhưng lại ngáp ngắn ngáp dài khi hội chúng đọc xong tín điều Nicene, và nghĩ xem tối nay có món gì ăn trong khi lòng đinh ninh là đang nghe giảng đạo. Hoặc, nếu đánh giá tính cách của anh theo thang đo của dư luận, thì khi bạn bè và những người hay săm soi nổi cáu, anh bị coi là kẻ khá tồi; khi họ vui vẻ, anh lại là người khá tốt; còn khi họ ở trạng thái lửng lơ, anh là kẻ mang màu sắc đạo đức pha trộn kiểu hạt tiêu và muối.
Vì số ngày làm việc trong tuần nhiều gấp sáu lần ngày Chủ nhật, nên diện mạo của Oak trong những bộ đồ cũ mới chính là nét đặc trưng nhất của riêng anh — bức tranh tâm trí mà hàng xóm hình dung về anh luôn là hình ảnh anh mặc trang phục ấy mỗi khi trí tưởng tượng của họ bắt nhịp với cái tên “Gabriel Oak.” Anh đội một chiếc mũ phớt vành cụp, phần đáy bị kéo dãn ra do đội thật chặt lên đầu để khỏi bay trong gió lớn, cùng một chiếc áo khoác giống hệt bác sĩ Johnson; đôi chân anh được bọc trong những chiếc xà cạp bằng da bình thường và đôi bốt to một cách quá khổ, để cho mỗi bàn chân một không gian rộng rãi đến mức người mang có thể đứng dưới sông cả ngày trời mà chẳng hề hay biết — bởi người thợ đóng giày là một người có lương tâm, luôn cố gắng bù đắp cho bất kỳ điểm yếu nào trong đường cắt bằng kích thước rộng rãi và độ bền chắc tuyệt đối.
Thay cho đồng hồ, anh Oak mang theo bên mình thứ có thể gọi là một chiếc đồng hồ treo tường thu nhỏ; nói cách khác, đó là một chiếc đồng hồ về mặt hình dáng và công năng, nhưng lại to bằng chiếc đồng hồ để bàn về mặt kích thước. Dụng cụ này lớn tuổi hơn cả ông nội của Oak, mang một đặc điểm kỳ quặc là lúc thì chạy quá nhanh, lúc thì đứng im bất động. Kim nhỏ của nó thỉnh thoảng cũng bị trượt trên trục, thế nên dù các phút được chỉ rất chính xác, chẳng ai có thể chắc chắn chúng thuộc về giờ nào. Cái tật hay đứng hình của chiếc đồng hồ được Oak khắc phục bằng những cú đấm và cái lắc mạnh, thế là nó lại chạy tiếp ngay lập tức, còn những hậu quả xấu từ hai nhược điểm kia thì anh tránh được bằng cách liên tục so sánh và quan sát mặt trời cùng các vì sao, lại thêm việc áp sát mặt vào cửa kính nhà hàng xóm mỗi khi đi qua, cho đến khi anh nhìn rõ giờ được hiển thị bởi những cỗ máy thời gian mặt xanh ở bên trong. Cũng cần phải nói thêm rằng, vì túi đựng đồng hồ của Oak hơi khó lấy do nằm ở vị trí khá cao trên cạp quần (vốn cũng nằm ở một độ cao xa tít dưới chiếc áo ghi lê), nên việc rút đồng hồ ra là một sự việc bất đắc dĩ, đòi hỏi anh phải vặn mình lệch hẳn sang một bên, gom miệng và mặt lại thành một nhúm thịt đỏ au vì dùng sức, rồi kéo chiếc đồng hồ lên bằng sợi dây chuyền giống như múc nước từ dưới giếng lên.
Nhưng một vài người chu đáo, từng nhìn thấy anh bước đi qua cánh đồng của mình vào một buổi sáng tháng Mười Hai nào đó — nắng ấm và vô cùngn dịu nhẹ — có lẽ sẽ đánh giá Gabriel Oak dưới những khía cạnh khác thay vì chỉ bấy nhiêu đó. Trên gương mặt anh, người ta có thể nhận thấy nhiều nét tươi trẻ và đường cong thời thanh xuân vẫn còn vương vấn lại cho đến tuổi trưởng thành; thậm chí ở những ngóc ngách sâu kín nhất vẫn còn sót lại chút hồn nhiên của một cậu thiếu niên. Chiều cao và bề ngang của anh đáng lẽ đã đủ để tạo nên một sự hiện diện oai vệ, nếu chúng được thể hiện với sự cân nhắc đúng mực. Nhưng một số người, dù ở nông thôn hay thành thị — điều này do tâm trí quyết định nhiều hơn là thể xác — lại có thói quen thu mình lại qua cách họ thể hiện vóc dáng; và với một sự khiêm tốn lặng lẽ vốn chỉ hợp với các nữ tu trinh tiết, thứ cứ liên tục nhắc nhở anh rằng mình chẳng chiếm mấy không gian trên thế giới này, Oak bước đi một cách nhún nhường, lưng hơi khom xuống một chút nhưng hoàn toàn không phải do gù vai. Điều này có thể được xem là một nhược điểm nếu một cá nhân dựa vào vẻ bề ngoài để định giá bản thân hơn là khả năng chịu đựng dẻo dai theo năm tháng, nhưng Oak thì không. Anh vừa bước vào độ tuổi mà từ “trẻ” không còn được dùng làm tiền tố trước từ “đàn ông” khi người ta nhắc đến một ai đó. Anh đang ở giai đoạn rực rỡ nhất của đời người đàn ông, khi trí tuệ và cảm xúc đã tách bạch rõ ràng: anh đã qua cái thời mà ảnh hưởng của tuổi trẻ hòa quyện chúng lại với nhau thành những bồng bột nhất thời, và anh vẫn chưa bước vào giai đoạn mà chúng tái hợp thành định kiến dưới ảnh hưởng của vợ con gia đình. Tóm lại, anh đã hai mươi tám tuổi và vẫn còn độc thân.
Cánh đồng anh đang đứng dốc thoai thoải lên một ngọn đồi gọi là Norcombe Hill. Chạy xuyên qua một nhánh của ngọn đồi này là con đường lớn từ Norcombe đi Casterbridge, nằm sâu dưới một đoạn đường cắt xẻ. Vô tình liếc qua hàng rào, Oak nhìn thấy đi xuống dốc trước mặt mình là một chiếc xe ngựa trang hoàng đẹp mắt, được sơn màu vàng và trang trí rực rỡ, do hai con ngựa kéo, bên cạnh là một người đánh xe tay cầm chiếc roi thẳng đứng. Chiếc xe chở đầy đồ đạc gia đình và chậu cây cảnh đặt bên cửa sổ, và trên đỉnh của đống đồ đó ngồi một người phụ nữ, trẻ tuổi và thu hút. Gabriel chưa kịp ngắm nhìn cảnh tượng ấy quá nửa phút thì chiếc xe đã dừng lại ngay trước mắt anh.
“Ván chắn phía sau xe mất tiêu rồi, cô ơi,” người đánh xe nói.
“Thế thì tôi nghe thấy tiếng nó rơi rồi,” cô gái đáp bằng một giọng dịu dàng nhưng không quá nhỏ. “Tôi nghe thấy một tiếng động chẳng hiểu từ đâu ra lúc chúng ta đang lên dốc.”
“Tôi chạy ngược lại đây.”
“Cứ đi đi,” cô đáp.
Những con ngựa khôn ngoan đứng yên bất động, và tiếng bước chân người đánh xe xa dần rồi chìm hẳn vào không gian.
Cô gái ngồi trên đỉnh đống đồ đạc vẫn bất động, xung quanh là những chiếc bàn và ghế lật ngửa chân, phía sau tựa vào một chiếc ghế dài bằng gỗ sồi, phía trước được trang trí bằng các chậu hoa phong lữ, sim và xương rồng, kèm theo một chiếc lồng nuôi chim hoàng yến — tất cả có lẽ đều được mang ra từ những ô cửa sổ của ngôi nhà vừa mới chuyển đi. Cạnh đó còn có một con mèo nằm trong chiếc giỏ liễu, từ phần nắp hé mở, nó nhìn ra với đôi mắt lim dim và âu yếm ngắm nhìn lũ chim nhỏ xung quanh.
Cô gái xinh đẹp thảnh thơi chờ đợi một lúc ở chỗ ngồi, và âm thanh duy nhất vang lên trong sự tĩnh lặng là tiếng con chim hoàng yến nhảy loi choi trên các thanh đậu của nhà tù nhỏ. Rồi cô chăm chú nhìn xuống dưới. Không phải nhìn con chim, cũng chẳng phải con mèo; mà là một bói quà hình chữ nhật được bọc giấy, nằm ở giữa chúng. Cô quay đầu lại để xem người đánh xe đã quay lại chưa. Vẫn chưa thấy bóng dáng anh ta; và mắt cô lại lướt về gói quà, tâm trí dường như đang nghĩ ngơ về thứ bên ở trong đó. Cuối cùng, cô kéo vật ấy vào lòng, tháo lớp giấy gói ra; một chiếc gương soi nhỏ cầm tay lộ ra, và cô bắt đầu chăm chú ngắm nhìn chính mình trong đó. Rồi cô hé môi cười.
Đó là một buổi sáng đẹp trời, mặt trời chiếu rọi làm bừng lên sắc đỏ thắm của chiếc áo khoác cô đang mặc, đồng thời phủ một lớp ánh sáng dịu dàng lên khuôn mặt rạng rỡ và mái tóc đen của cô. Những chậu hoa sim, phong lữ và xương rồng xếp xung quanh vẫn còn tươi xanh, và trong một mùa đông trơ trụi lá như thế, chúng mang lại cho toàn bộ khung cảnh gồm ngựa, xe, đồ đạc và cô gái một vẻ đẹp độc đáo đầy sức hút. Điều gì đã xui khiến cô làm một hành động như vậy trước mặt lũ chim sẻ, chim hoét và anh chàng chủ trang trại đang ngẩn ngơ quan sát — liệu nụ cười ấy bắt đầu như một nụ cười giả tạo để thử thách khả năng làm duyên của bản thân, chẳng ai hay biết; chỉ chắc chắn rằng nó đã kết thúc bằng một nụ cười thật lòng. Cô đỏ mặt vì chính hành động của mình, và khi thấy bóng mình trong gương cũng đỏ ửng lên, cô lại càng thẹn thùng hơn.
Sự thay đổi về không gian quen thuộc và hoàn cảnh vốn có của một hành động như thế — từ giờ phút trang điểm trong phòng ngủ sang một chuyến hành trình ngoài trời — đã mang lại cho hành động vu vơ ấy một sự mới lạ vốn bản chất nó không có. Bức tranh ấy thật tinh tế. Sự yếu đuối kinh điển của phụ nữ đã bước ra dưới ánh mặt trời, nơi đã ban cho nó sự tươi mới của một điều gì đó nguyên bản. Gabriel Oak không tài nào cưỡng lại được một suy nghĩ đầy châm biếm khi anh ngắm nhìn cảnh tượng ấy, dẫu cho anh có muốn rộng lượng đến đâu đi nữa. Cô chẳng có lý do gì bắt buộc phải soi gương cả. Cô không hề chỉnh lại mũ, không vuốt tóc, không ấn cho lúm đồng tiền hiện rõ, hay làm bất cứ động thái nào cho thấy đó là mục đích của việc cầm chiếc gương lên. Cô đơn giản là đang ngắm nhìn bản thân như một tác phẩm tuyệt mĩ của tạo hóa mang hình bóng phái đẹp, với những biểu cảm trên gương mặt dường như đang trôi dạt vào những câu chuyện xa xôi nhưng đầy viển vông nơi đàn ông sẽ đóng một vai trò nào đó — những viễn cảnh về các chiến thắng có thể đạt được — với nụ cười gợi lên cảm giác như những trái tim đang được tưởng tượng là đã bị đánh mất và chinh phục. Dẫu vậy, đây cũng chỉ là phỏng đoán, và toàn bộ chuỗi hành động diễn ra quá đỗi vô tư khiến người ta thấy thật liều lĩnh nếu khẳng định ý thức chủ quan có tham gia vào đó chút nào.
Tiếng bước chân người đánh xe đang quay trở lại vang lên. Cô gái vội đặt chiếc gương vào lớp giấy bọc, rồi cất tất cả về lại chỗ cũ.
Khi chiếc xe ngựa đã đi qua, Gabriel rời khỏi chỗ nấp, bước xuống lòng đường và đi theo chiếc xe đến trạm thu phí ở chân đồi, nơi đối tượng ngắm nhìn của anh lúc này đang dừng lại để đóng phí. Vẫn còn cách cổng khoảng hai mươi bước chân, anh nghe thấy một cuộc cãi vã. Đó là một bất đồng về hai xu giữa những người trên xe ngựa và người gác cổng.
“Cháu gái của bà chủ đang ngồi trên đống đồ kia, và cô ấy bảo số tiền tao đưa mày là đủ rồi, đồ keo kiệt, cô ấy không trả thêm xu nào nữa đâu.” Đó là lời của người đánh xe.
“Được thôi; thế thì cháu gái của bà chủ không được qua cổng,” người gác cổng nói và khép cửa lại.
Oak nhìn người này rồi nhìn người kia, chìm vào trầm ngâm. Có điều gì đó thật vô cùng tầm thường trong cái cách nhắc đến hai xu. Ba xu có một giá trị rõ ràng với tư cách là tiền bạc — đó là một sự hao hụt đáng kể trong tiền công một ngày, và vì thế, là một vấn đề cần kỳ kèo; nhưng hai xu thì — “Này,” anh nói, bước lên trước và đưa hai xu cho người gác cổng; “để cho cô gái ấy đi qua.” Bấy giờ anh ngước nhìn lên; cô nghe thấy lời anh và cúi xuống nhìn xuống.
Các đường nét trên khuôn mặt Gabriel khớp chính xác đến mức hoàn hảo với lằn ranh ở giữa vẻ đẹp trai của Thánh John và sự xấu xí của Judas Iscariot, như được khắc họa trên một ô cửa kính ở nhà thờ mà anh hay đi, đến nỗi chẳng có nổi một đường nét nào có thể được chọn ra để gọi là đáng chú ý hay nổi bật. Thiếu nữ mặc áo đỏ tóc đen hình như cũng nghĩ vậy, bởi cô hờ hững liếc nhìn anh rồi bảo người xe đi tiếp. Cô có thể đã dành cho Gabriel một lời cảm ơn nhỏ xíu trong đầu, nhưng cô không thốt ra thành lời; hoặc có lẽ cô chẳng cảm thấy biết ơn chút nào, bởi vì việc giúp cô qua cổng đã làm cô mất đi ý định ban đầu, và chúng ta đều biết phụ nữ đón nhận một ân huệ kiểu đó như thế nào.
Người gác cổng nhìn theo chiếc xe ngựa đang khuất dần. “Đúng là một cô nàng xinh đẹp,” hắn nói với Oak.
“Nhưng cô ta cũng có những tật xấu của mình,” Gabriel đáp.
“Đúng thế, bác nông dân ạ.”
“Và tật xấu lớn nhất là — chà, vẫn như mọi khi thôi.”
“Thích ép giá người ta à? ừ, đúng thế đấy.”
“Ồ không.”
“Thế thì gì cơ?”
Gabriel, có lẽ hơi chạnh lòng trước sự lạnh nhạt của nữ lữ khách xinh đẹp, liền liếc nhìn lại nơi anh từng chứng kiến màn biểu diễn của cô qua hàng rào, và cất lời: “Sự kiêu kỳ.”
