Tôi từng quen biết một thanh niên cao gầy tên là René de Bourneval. Anh là một người dễ mến, dù có phần u sầu và mang định kiến với mọi thứ, lại rất hoài nghi, và chỉ bằng một lời có thể vạch trần thói đạo đức giả của xã hội. Anh thường hay nói rằng:

“Chẳng có ai là người lương thiện cả, hoặc ít ra, họ chỉ tương đối lương thiện khi đem so sánh với những kẻ còn kém cỏi hơn mình.”

Anh có hai người anh em cùng mẹ khác cha mà anh chưa từng gặp mặt, mang họ các ngài de Courcils. Tôi vẫn luôn đoán họ khác cha bởi vì cái họ chẳng giống nhau. Tôi từng nghe kể nhiều lần rằng gia đình ấy có một quá khứ kỳ lạ, nhưng lại chẳng biết rõ chi tiết. Vì rất mến René, chúng tôi nhanh chóng trở thành những người bạn tâm giao, và vào một buổi tối nọ, khi tôi đang ăn tối một mình cùng anh, nhân dịp tình cờ, tôi bèn hỏi: “Anh là con của cuộc hôn nhân thứ nhất hay thứ hai thế?” Mặt anh hơi tái đi, rồi đỏ bừng lên, lặng thốc đi vài giây; rõ ràng anh đang ngượng ngùng. Sau đó, anh mỉm cười với nụ cười dịu dàng, u sầu vốn có của mình và đáp:

“Bạn hiền của tôi ơi, nếu không làm phiền cậu, tôi có thể kể cho cậu nghe vài chi tiết rất kỳ lạ về cuộc đời tôi. Tôi biết cậu là người từng trải, thế nên tôi không sợ tình bạn của chúng ta sẽ sứt mẻ vì những lời thổ lộ này; và giả sử nó có sứt mẻ thật, thì tôi cũng chẳng mặn mà gì việc có cậu làm bạn nữa đâu.

Mẹ tôi, phu nhân de Courcils, vốn là một người phụ nữ nhỏ bé, rụt rè và khốn khổ, được chồng cưới về chỉ vì của hồi môn, và cả cuộc đời bà là một chuỗi ngày đoạn trường. Mang bản tính yêu thương, nhút nhát và nhạy cảm, bà liên tục bị ngược đãi bởi kẻ lẽ ra phải là cha tôi, một kẻ thô lỗ được gọi là quý tộc điền trang. Chỉ một tháng sau lễ cưới, ông ta đã sống một cuộc đời trác táng và dan díu với vợ con của những tá đân trên điền trang của mình. Điều đó không ngăn cản việc ông ta có ba mặt con với vợ mình, nghĩa là, nếu tính cả tôi vào trong đó. Mẹ tôi chẳng nói năng gì, sống trong ngôi nhà ồn ào ấy như một con chuột nhắt. Bị gạt ra rìa, chẳng ai đoái hoài, mang tâm lý bất an, bà nhìn mọi người bằng đôi mắt sáng, lo âu và bồn chồn, đôi mắt của một sinh vật hoảng sợ chẳng bao giờ rũ bỏ được nỗi sợ hãi. Thế mà bà lại xinh đẹp, rất xinh đẹp và có nước da trắng ngần, một màu vàng nhạt, tựa như tóc bà đã phai đi sắc thắm bởi nỗi sợ hãi dằn vặt khôn nguôi.

Trong số những người bạn của ông de Courcils thường xuyên lui tới lâu đài, có một cựu sĩ quan kỵ binh, một người góa vợ, một kẻ vừa đáng sợ lại vừa dịu dàng và bạo lực, có khả năng đưa ra những quyết định vô cùng quả quyết — đó chính là ngài de Bourneval, người mà tôi đang mang họ. Ông là một người đàn ông cao, gầy, với bộ ria mép đen rậm. Tôi rất giống ông. Ông là người đọc sách rất nhiều, và tư tưởng của ông chẳng giống phần lớn những kẻ cùng tầng lớp. Cụ cố của ông từng là bạn của J. J. Rousseau, và người ta có thể nói rằng ông đã thừa hưởng đôi chút từ mối liên hệ gia tộc ấy. Ông thuộc lòng bộ Khế ước Xã hội và nàng Héloïse Mới, cùng tất cả những cuốn sách triết học từng dọn đường cho việc lật đổ những lề thói cũ kỹ, định kiến, luật lệ lỗi thời và thứ đạo đức ng u ngốc của chúng ta.

Có vẻ như ông đã yêu mẹ tôi, và bà cũng yêu ông, nhưng mối tình ấy được giấu kín đáo đến mức chẳng ai mảy may nghi ngờ sự tồn tại của nó. Người phụ nữ bất hạnh, khốn khổ và bị bỏ rơi ấy chắc hẳn đã bấu víu vào ông trong tuyệt vọng, và trong mối thâm tình với ông, hẳn bà đã thấm nhuần mọi lối suy nghĩ, những lý thuyết về tư tưởng tự do, những ý tưởng táo bạo về một tình yêu độc lập; nhưng vì quá rụt rè nên bà chẳng bao giờ dám thổ lộ ra lời, thế là mọi thứ cứ bị dồn nén, cô đọng lại và giấu kín trong tim.

Hai người anh của tôi đối xử với bà rất lạnh lùng, giống hệt cha chúng, chưa từng dành cho bà một cái vuốt ve, và vì đã quen nhìn thấy bà chẳng có chút trọng lượng nào trong nhà, chúng đối xử với bà chẳng khác nào một con hầu. Tôi là người con duy nhất thực sự yêu thương bà và được bà yêu thương.

Khi bà qua đời, tôi mới mười bảy tuổi, và tôi phải nói thêm điều này để cậu hiểu được những chuyện tiếp theo: một vụ kiện tụng giữa cha và mẹ tôi đã ngã ngũ theo hướng có lợi cho mẹ tôi, trao cho bà phần lớn tài sản, và nhờ những mẹo mực luật pháp cùng sự tận tụy thông minh của một viên luật sư vì quyền lợi của bà, bà có quyền lập di chúc để lại tài sản cho bất cứ ai bà muốn.

Chúng tôi được thông báo rằng có một bản di chúc ở văn phòng luật sư và được mời đến chứng kiến lễ mở di chúc. Tôi vẫn nhớ như in, cứ như thể nó mới diễn ra ngày hôm qua vậy. Đó là một khung cảnh trang trọng, kịch tính, lố bịch và đầy bất ngờ, do cuộc nổi dậy sau cái chết của người phụ nữ ấy tạo nên, từ tiếng thét đòi tự do, từ những đòi hỏi của một người từng chịu muôn vàn oan khuất, kẻ đã bị áp bức bởi sự bạo tàn của chúng ta khi còn sống và giờ đây, từ trong cõi âm u của nấm mồ khép kín, đã cất lên tiếng kêu tuyệt vọng đòi quyền độc lập.

Kẻ từng tin rằng mình là cha tôi, một người đàn ông to béo, mặt đỏ gí, trông giống như một tên đồ tể, cùng hai người anh của tôi, hai chàng thanh niên lực lưỡng tuổi đôi mươi và đôi mươi mốt, đang lặng lẽ ngồi chờ trên ghế. Ngài de Bourneval, người cũng được mời đến tham dự, bước vào và đứng phía sau tôi. Ông rất xanh xao và cắn vào bộ ria mép đã điểm bạc. Chắc hẳn ông đã chuẩn bị tinh thần cho những gì sắp sửa diễn ra. Viên luật sư khóa chặt cửa lại và bắt đầu đọc di chúc, sau khi đã bóc ra trước mặt chúng tôi phong bì niêm phong bằng sáp đỏ mà chính ông cũng không biết rõ bên trong đựng gì.

Bạn tôi dừng lời đột ngột, đứng dậy, lấy từ bàn làm việc ra một tờ giấy cũ, mở ra, hôn lên nó rồi tiếp tục kể:

“Đây chính là di chúc của người mẹ kính yêu của tôi:

‘Tôi, người ký tên dưới đây, Anne Catherine-Genevieve-Mathilde de Croixluce, vợ hợp pháp của Leopold-Joseph Gontran de Courcils, với tâm trí và thể xác hoàn toàn minh mẫn, xin bày tỏ những nguyện vọng cuối cùng của mình tại đây.

Trước hết, tôi cầu xin Chúa, và sau đó là người con trai dấu yêu René của tôi, tha thứ cho hành động mà tôi sắp sửa thực hiện. Tôi tin rằng trái tim con tôi đủ lớn để thấu hiểu và tha thứ cho tôi. Tôi đã phải chịu đựng khổ đau suốt cả cuộc đời. Tôi kết hôn chỉ vì toan tính, để rồi sau đó bị khinh miệt, hiểu lầm, áp bức và liên tục bị lừa dối bởi chính chồng mình.

Tôi tha thứ cho ông ta, nhưng tôi chẳng nợ ông ta bất cứ điều gì.

Những người con lớn của tôi chưa từng yêu thương tôi, chưa từng âu yếm tôi, hầu như chẳng coi tôi ra gì như một người mẹ, nhưng suốt cuộc đời mình, tôi vẫn làm tròn bổn phận với chúng, và sau khi chết đi, tôi không còn nợ chúng bất cứ điều gì nữa. Tình máu mủ không thể tồn tại nếu thiếu đi sự ân cần và yêu thương mỗi ngày. Một đứa con bất hiếu còn tệ hơn cả người dưng nước lã; nó là kẻ có tội, bởi nó không có quyền tỏ ra thờ ơ với chính mẹ mình.

Tôi vẫn luôn run rẩy trước những người đàn ông, trước luật lệ bất công của họ, trước những phong tục vô nhân đạo và những định kiến hổ thẹn của họ. Trước mặt Chúa, tôi không còn sợ hãi bất cứ điều gì nữa. Khi đã chết đi, tôi vứt bỏ mọi thói đạo đức giả nhục nhã; tôi dám nói lên suy nghĩ của mình, dám thừa nhận và ký tên vào bí mật của trái tim mình.

Do đó, tôi để lại phần tài sản mà pháp luật cho phép tôi định đoạt, ủy thác cho người tình dấu yêu của tôi, Pierre-Germer-Simon de Bourneval, để rồi sau đó sẽ thuộc về người con trai dấu yêu René của chúng tôi.

(Khoản di tặng này được quy định chi tiết hơn trong một văn bản do công chứng viên lập ra.)

Và tôi xin tuyên bố trước vị Thẩm phán Tối cao đang lắng nghe tôi, rằng tôi sẽ nguyền rủa thiên đàng và sự tồn tại của chính mình, nếu tôi không tìm thấy thứ tình cảm sâu sắc, tận tụy, dịu dàng và kiên định của người tình; nếu tôi không cảm nhận được trong vòng tay ông ấy rằng Đấng Tạo Hóa đã dựng nên muôn loài là để yêu thương, nâng đỡ, an ủi lẫn nhau và cùng nhau khóc than trong những giờ phút buồn đau.

Ngài de Courcils là cha của hai người con trai lớn của tôi; chỉ có một mình René là mang dòng máu của ngài de Bourneval. Tôi cầu xin Chúa tể của loài người và của cả những số phận, hãy đặt người cha và con trai lên trên những định kiến xã hội, khiến họ yêu thương nhau cho đến tận lúc nhắm mắt xuôi tay, và hãy yêu thương cả tôi trong nấm mồ lạnh lẽo này nữa.

Đó là những tâm tư cuối cùng, và là nguyện vọng cuối cùng của tôi.

MATHILDE DE CROIXLUCE.’

Ngài de Courcils đứng phắt dậy và thét lên:

‘Đó là di chúc của một kẻ điên!’

Lúc ấy, ngài de Bourneval bước lên trước và nói bằng một giọng vang dội, đầy sức nặng: ‘Tôi, Simon de Bourneval, long trọng tuyên bố rằng văn bản này không chứa đựng gì ngoài sự thật hiển nhiên, và tôi sẵn sàng chứng minh điều đó bằng những bức thư mà tôi đang giữ.’

Vừa nghe thấy thế, ngài de Courcils liền tiến về phía ông, và tôi cứ ngỡ họ lao vào nhau đến nơi. Cả hai đứng đó, một người cao to, một người gầy gò, đều đang run lẩy bẩy. Chồng của mẹ tôi ấp úng thốt lên: ‘Anh đúng là một tên khốn nạn không ra gì!’ Và người kia lạnh lùng đáp lại bằng một giọng khô khốc: ‘Chúng ta sẽ giải quyết chuyện này ở nơi khác, thưa ngài. Lẽ ra tôi đã vả vào cái mặt đáng ghét của ngài và thách đấu từ lâu rồi, nếu trước mọi chuyện khác, tôi không bận tâm đến sự bình yên trong phần đời còn lại của người phụ nữ tội nghiệp mà ngài đã làm cho khổ sở đến nhường ấy.’”

Rồi quay sang tôi, ông nói: “Con là con trai của ta; con có muốn đi theo ta không? Ta không có quyền bắt con đi, nhưng ta sẽ nhận lấy quyền đó, nếu con bằng lòng đi cùng ta.” Tôi siết chặt tay ông mà không nói lời nào, và chúng tôi cùng nhau bước ra ngoài. Lúc ấy trí óc tôi chắc đã mụ mẫm đi ba phần.

Hai ngày sau, ngài de Bourneval đã hạ sát ngài de Courcils trong một trận đấu tay đôi. Các anh tôi, để tránh một vụ bê bối tồi tệ, đành ngậm bồ hòn làm ngọt. Tôi đề nghị nhường và họ đã đồng ý nhận lấy một nửa gia tài mà mẹ tôi để lại. Tôi mang họ của người cha ruột, từ bỏ cái họ mà pháp luật ban cho nhưng vốn chẳng phải của tôi. Ngài de Bourneval qua đời ba năm sau đó, và cho đến nay tôi vẫn khôn nguôi đau buồn.”

Anh đứng dậy khỏi ghế, đi qua đi lại trong phòng, rồi đứng dừng lại trước mặt tôi và nói:

“Nào, tôi xin nói rằng bản di chúc của mẹ tôi là một trong những hành động đẹp đẽ nhất, trung thực nhất, cũng như vĩ đại nhất mà một người phụ nữ có thể làm được. Cậu không nghĩ vậy sao?”

Tôi chìa cả hai tay về phía anh và đáp:

“Tôi hoàn toàn đồng ý với anh, bạn của tôi ạ.”