Họ từng là những người bạn thân thiết suốt cả mùa đông ở Paris. Giống như hầu hết mọi trường hợp khác, họ đã mất liên lạc sau khi rời ghế nhà trường, rồi tình cờ gặp lại nhau khi đã tuổi cao tóc bạc. Một người đã lập gia đình, trong khi người kia vẫn sống đời độc thân vui tính.

Ông de Meroul dành nửa năm ở Paris và nửa năm tại lâu đài nhỏ của mình ở Tourbeville. Sau khi kết hôn với con gái của một địa chủ vùng lân cận, ông có một cuộc sống yên bình và êm ả trong sự thảnh thơi của kẻ chẳng có việc gì làm. Với tính cách điềm đạm, trầm tĩnh và không quá thông minh, ông thường dành thời gian để lặng lẽ hoài niệm quá khứ, tiếc nuối những lề thói và thiết chế của một thời đã qua, rồi liên tục lặp đi lặp lại với vợ mình — người thường ngước mắt, và đôi khi cả hai tay, lên trời như một dấu hiệu của sự đồng tình mạnh mẽ: “Trời ạ! Thật là một bộ máy cai trị!”

Bà de Meroul đồng điệu với chồng về mặt trí tuệ chẳng khác nào chị em ruột. Bà được dạy dỗ theo truyền thống rằng trên hết phải kính trọng Giáo hoàng và Nhà vua!

Và bà yêu mến, kính trọng họ từ tận đáy lòng, dẫu chưa từng gặp mặt, bằng một thứ nhiệt huyết nên thơ, bằng lòng trung thành truyền đời, với sự dịu dàng của một phụ nữ dòng dõi quý tộc. Bà tốt bụng từ trong trứng nước. Bà không có con và chưa bao giờ nguôi ngoai nỗi buồn vì điều đó.

Khi gặp lại người bạn cũ Joseph Mouradour tại một buổi khiêu vũ, ông de Meroul tràn ngập niềm vui sâu sắc và giản dị, bởi thời niên thiếu họ từng là những người bạn tri kỷ.

Sau những tiếng thốt lên đầy ngạc nhiên đầu tiên trước những đổi thay mà thời gian đã hằn lên thể xác và dung mạo của nhau, họ kể cho nhau nghe về cuộc đời mình kể từ lần gặp cuối.

Joseph Mouradour, vốn là người miền nam nước Pháp, đã trở thành một viên chức chính quyền. Phong thái của ông thẳng thắn; ông nói nhanh và không rào đón, đưa ra quan điểm chẳng màng chút tế nhị nào. Ông là một người theo trường phái Cộng hòa, thuộc mẫu người cởi mở không thích câu nệ lễ tiết, và thường thể hiện sự tự do ngôn luận đến mức suồng sã.

Ông đến thăm nhà bạn và lập tức được quý mến bởi sự cởi mở hòa nhã, dẫu cho những tư tưởng cấp tiến của ông. Bà de Meroul thường thốt lên:

“Thật là tiếc quá! Một người đàn ông đáng mến làm sao!”

Ông de Meroul thì sẽ nói với bạn bằng giọng điệu nghiêm nghị và đầy tâm sự: “Anh không thể tưởng tượng được những tổn hại mà anh đang gây ra cho đất nước mình đâu.” Dù vậy ông vẫn quý mến bạn, bởi chẳng có gì mạnh mẽ hơn sợi dây liên kết tuổi thơ được nối lại lúc tuổi xế chiều. Joseph Mouradour thường trêu chọc hai vợ chồng, gọi họ là “những con ốc sên đáng yêu của tôi”, và đôi khi ông trịnh trọng lên án những kẻ lạc hậu, chống lại những định kiến và truyền thống cổ hủ.

Một khi ông đã trổ tài hùng biện dân chủ, cặp vợ chồng, dẫu có phần ngượng ngùng, vẫn giữ im lặng vì phép lịch sự và giáo dục; rồi ông chồng sẽ tìm cách chuyển hướng câu chuyện sang chủ đề khác nhằm tránh một cuộc xung đột. Joseph Mouradour chỉ được đón tiếp trong không gian thân mật của gia đình.

Mùa hè đến. Niềm vui lớn nhất của vợ chồng de Meroul là đón tiếp bạn bè về điền trang ở Tourbeville của họ. Đó là một niềm vui lành mạnh, dung dị của những con người phúc hậu và các bậc điền chủ thôn quê. Họ thường ra ga tàu đón bạn bè và đưa họ về bằng xe ngựa, luôn ngóng chờ những lời khen ngợi dành cho vùng quê, cho cảnh quan thiên nhiên, tình trạng đường xá, sự sạch sẽ của những trang trại, vóc dáng những đàn gia súc đang gặm cỏ trên đồng, hay bất cứ thứ gì trong tầm mắt.

Họ sẽ thu hút sự chú ý vào tốc độ phi mã đáng nể của con ngựa nhà — thật đáng kinh ngạc đối với một con vật quanh năm phải làm việc nặng sau chiếc cày; và họ hồi hộp chờ đợi ý kiến của vị khách mới về điền trang của gia đình, nhạy cảm với từng lời nói nhỏ nhất và biết ơn trước thiện chí dẫu là mong manh nhất.

Joseph Mouradour được mời, và ông đã nhận lời.

Hai vợ chồng đã ra tận ga tàu, vô cùng vui mừng chào đón ông đến thăm nhà. Ngay khi nhìn thấy họ, Joseph Mouradour đã nhảy xuống tàu với sự nhanh nhẹn làm tăng thêm niềm hân hoan của gia chủ. Ông bắt tay họ, chúc mừng, ngập tràn những lời ca tụng.

Suốt dọc đường về nhà, ông rất duyên dáng, nhận xét về độ cao của những tán cây, sự tươi tốt của mùa màng và tốc độ của con ngựa.

Khi ông bước lên bậc thềm ngôi nhà, ông de Meroul nói với một vẻ trang trọng thân tình:

“Xin hãy coi như nhà mình nhé.”

Joseph Mouradour đáp:

“Cảm ơn bạn hiền; tôi cũng đoán thế. Dù sao thì, tôi chẳng bao giờ khách sáo với bạn bè cả. Đó mới là cách tôi hiểu về lòng hiếu khách.”

Rồi ông lên lầu để thay trang phục nông dân, theo lời ông nói, và trở xuống với bộ đồ vải lanh màu xanh toàn tập, đội một chiếc mũ rơm nhỏ và đi giày vàng, hệt như một gã người Paris chưng diện đi dã ngoại. Ông dường như cũng trở nên suồng sã hơn, vui vẻ hơn, gần gũi hơn; khoác lên mình bộ quần áo thôn quê cùng với một phong thái phóng khoáng, tự do mà ông cho là phù hợp với khung cảnh xung quanh. Tác phong mới của ông khiến ông bà de Meroul hơi sửng sốt, bởi họ vẫn luôn giữ vẻ nghiêm trang và đường b hoàng ngay cả ở chốn đồng quê, như thể bị bó buộc bởi hai chữ cái đứng trước tên mình để phải duy trì một khuôn phép nhất định ngay cả trong mối quan hệ thân thiết nhất.

Sau bữa trưa, tất cả cùng đi thăm các trang trại, và gã người Paris đã khiến những người nông dân kính cẩn phải sửng sốt bởi giọng điệu xuồng xã của mình.

Buổi tối, vị linh mục đến dùng bữa tối, một lão linh mục mập mạp, quen ăn tối ở đây vào các ngày Chủ nhật, nhưng hôm nay đã được mời riêng để vinh danh vị khách mới.

Joseph, vừa nhìn thấy ông ta, liền nhăn mặt. Rồi ông ta quan sát vị linh mục với vẻ ngạc nhiên, cứ như thể đó là một sinh vật thuộc một chủng loài kỳ lạ nào đó mà ông ta chưa từng có cơ hội quan sát ở cự ly gần. Trong bữa ăn, ông ta kể vài câu chuyện khá phóng túng, vốn có thể chấp nhận được trong không gian gia đình thân mật, nhưng lại khiến vợ chồng de Meroul cảm thấy hơi lạc lõng trước sự hiện diện của một người phục vụ nhà thờ. Ông ta không gọi là “Cha xứ”, mà chỉ gọi đơn giản là “Ngài”. Ông ta đẩy vị linh mục vào tình thế vô cùng lúng túng bằng những cuộc tranh luận triết học về đủ thứ mê tín dị đoan đang lưu hành khắp nơi trên thế giới. Ông ta nói: “Chúa của ngài, thưa ngài, là một trong những vị cần được tôn kính, nhưng cũng là một trong những vị cần được bàn luận. Chúa của tôi mang tên Lý trí; ngài từ xưa đến nay vẫn luôn là kẻ thù của Chúa ngài.”

Vợ chồng de Meroul, vô cùng phiền muộn, tìm cách lái hướng câu chuyện đi nơi khác. Vị linh mục ra về từ rất sớm.

Lúc đó người chồng mới nói, rất nhẹ nhàng:

“Có lẽ anh đã đi quá đà một chút với vị linh mục.”

Nhưng Joseph lập tức la lên:

“Thôi đi cho! Cứ làm như tôi phải dè chừng một tay cạo trọc đầu không bằng! Mà này, làm ơn đừng bắt tôi phải chịu đựng lão ta trong các bữa ăn nữa. Hai người muốn lợi dụng lão thế nào cũng được, nhưng đừng có dọn lão ra thết khách, quỷ tha ma bắt!”

“Nhưng, bạn hiền ơi, hãy nghĩ đến thánh chức của—”

Joseph Mouradour cắt lời ông:

“Ừ, tôi biết chứ; bọn chúng phải được đối xử như mấy cô trinh nữ đoạt giải hoa hậu. Nhưng hãy để họ tôn trọng niềm tin của tôi, và tôi sẽ tôn trọng niềm tin của họ!”

Mọi chuyện ngày hôm đó kết thúc như vậy.

Ngay khi bà de Meroul bước vào phòng khách vào sáng hôm sau, bà liền nhìn thấy giữa bàn ba tờ báo khiến bà giật mình: tờ *Le Voltaire*, tờ *La République-Française* và tờ *La Justice*. Ngay lập tức Joseph Mouradour, vẫn trong bộ đồ xanh, xuất hiện trên ngưỡng cửa, đang chăm chú đọc tờ *L'Intransigeant*. Ông ta kêu lên:

“Có một bài viết tuyệt hay của Rochefort trên này này. Gã đó đúng là một kỳ tài!”

Ông ta đọc lớn cho mọi người nghe, nhấn mạnh những đoạn khiến ông ta đặc biệt thích thú, say sưa đến mức chẳng nhận ra sự xuất hiện của bạn mình. Ông de Meroul đang cầm trên tay tờ *Le Gaulois* dành cho mình, và tờ *Le Clairon* dành cho vợ.

Những trang văn rực lửa của bậc thầy văn chương từng lật đổ đế chế, được thốt lên với âm lượng đầy bạo lực, cất vang lên theo giọng điệu miền nam, vang dội khắp căn phòng khách yên bình, tưởng chừng như đang văng vãi lên những bức tường và món đồ nội thất cổ kính bằng một cơn mưa từ ngữ táo bạo, châm biếm và mang tính phá hoại.

Người đàn ông và người phụ nữ, một người đứng, một người ngồi, lắng nghe trong sự bàng hoàng, chết sững đến mức chẳng thể nhúc nhích.

Trong một tràng hùng biện, Mouradour đọc nốt đoạn cuối, rồi đắc thắng thốt lên:

“Thế mới là mạnh mẽ chứ!”

Rồi, đột nhiên, ông ta chú ý đến hai tờ báo mà bạn mình đang cầm, và đến lượt ông ta, đứng sững người vì ngạc nhiên. Rảo bước nhanh về phía bạn, ông ta giận dữ quát hỏi:

“Anh đang làm gì với mấy tờ báo đó thế?”

Ông de Meroul ấp úng đáp:

“À—thì—đây là báo của tôi mà!”

“Báo của anh á! Anh đang làm trò gì thế—định giễu cợt tôi à? Anh làm ơn đọc báo của tôi đi; chúng sẽ giúp khối óc anh linh hoạt hơn đấy, còn mấy thứ của anh—đây, tôi xử lý chúng thế này đây.”

Và trước khi người chủ nhà kinh ngạc kịp ngăn cản, ông ta đã chộp lấy hai tờ báo và ném văng ra ngoài cửa sổ. Sau đó, ông ta trịnh trọng trao tờ *La Justice* cho bà de Meroul, tờ *Le Voltaire* cho chồng bà, trong khi ngả người phịch xuống một chiếc ghế bành để đọc nốt tờ *L'Intransigeant*.

Cặp vợ chồng, vì phép lịch sự, đành giả vờ đọc một lát, rồi họ trao trả lại những tờ báo của phái Cộng hòa, cầm chúng một cách rón rén như thể chúng có thể mang độc vậy.

Ông ta cười vang và tuyên bố:

“Chỉ một tuần với chế độ này thôi là tôi sẽ cảm hóa được hai người theo tư tưởng của tôi cho mà xem.”

Quả thực, chỉ sau một tuần, ông ta đã thâu tóm quyền lực trong nhà. Ông ta đã khóa cửa không cho vị linh mục bước chân vào, khiến bà de Meroul phải lén lút sang thăm; ông ta cấm mang tờ *Le Gaulois* và *Le Clairon* vào nhà, khiến một người hầu phải bí mật ra bưu điện để lấy về, và hễ ông ta bước vào là chúng lại bị giấu nhẹm dưới những chiếc gối sofa; ông ta sắp đặt mọi thứ theo ý mình — luôn duy trì sự quyến rũ, luôn hào hiệp, một bạo chúa vui vẻ và toàn quyền.

Những vị khách khác sắp sửa đến, những người bạn theo đạo và bảo thủ. Cặp vợ chồng bất hạnh nhận thấy không thể nào tiếp đón họ vào lúc đó được nữa, và chẳng biết phải làm sao, vào một buổi tối, họ thông báo với Joseph Mouradour rằng họ buộc phải vắng nhà vài ngày vì có việc kinh doanh, đồng thời khẩn khoản nhờ ông ở lại một mình. Ông ta chẳng hề tỏ ra bận tâm, đáp ngay:

“Được thôi, tôi không phiền đâu! Tôi sẽ đợi ở đây bao lâu tùy anh chị muốn. Tôi đã nói từ đầu rồi, giữa bạn bè với nhau thì không cần khách sáo. Anh chị làm vậy rất đúng cứ đi giải quyết công việc đi. Chẳng làm phiền tôi chút nào đâu; ngược lại là đằng khác, nó còn khiến tôi cảm thấy mình hoàn toàn là một thành viên trong gia đình hơn nữa. Cứ đi đi, hai người bạn của tôi, tôi sẽ ở đây đợi!”

Vợ chồng de Meroul lên đường vào ngày hôm sau.

Đến nay ông ấy vẫn đang đợi họ.