Uốn cong như hình lưỡi liềm, thị trấn nhỏ Etretat với những vách đá trắng, bãi biển ngập sỏi trắng và làn nước biển xanh thẳm đang nằm dưới ánh nắng rực rỡ vào một buổi trưa tháng Bảy. Ở hai đầu của vầng trăng lưỡi liềm ấy, hai "cánh cổng" của thị trấn—cổng nhỏ bên phải, cổng lớn bên bên trái—vươn mình ra biển, chiếc thì nhỏ nhắn, chiếc kia khổng lồ như một chi thể vạm vỡ; và ngọn tháp chuông cao gần bằng vách đá, bè ở chân và thon dần về phía đỉnh, vươn chóp nhọn lên bầu trời.

Trên bãi cát gần mép nước, một đám đông đang ngồi ngắm những người tắm biển. Trên sân hiên của sòng bạc, một đám đông khác, kẻ ngồi người đi dạo, đang bày biện dưới bầu trời rực rỡ một thảm hoa rực rỡ sắc màu với những chiếc ô đỏ và xanh thêu hoa lớn bằng lụa.

Trên lối đi ở cuối sân hiên, những người khác, những ai ưa sự yên tĩnh và thanh thản, đang thầm lặng bước đi chậm rãi, cách xa đám đông chưng diện chói lọi.

Một thanh niên trẻ tuổi, nổi tiếng và được tôn vinh như một họa sĩ, Jean Sumner, đang lê bước với vẻ mặt ủ rũ bên chiếc xe lăn chở một phụ nữ trẻ, người vợ của anh. Một người đầy tớ đang nhẹ nhàng đẩy xe, và người phụ nữ tật nguyền đang đượm buồn ngắm nhìn ánh sáng rực rỡ của bầu trời, niềm vui của ngày mới và hạnh phúc của những kẻ khác.

Họ không nói gì với nhau. Họ cũng chẳng nhìn nhau.

— Chúng ta dừng lại một lát đi, — người phụ nữ trẻ nói.

Họ dừng lại, và người họa sĩ ngồi xuống chiếc ghế xếp mà người đầy tớ đưa cho anh.

Những người đi ngang qua phía sau cặp đôi im lặng và bất động liền nhìn họ bằng ánh mắt đầy thương cảm. Cả một huyền thoại về lòng tận tụy đã gắn liền với họ. Người ta đồn rằng anh đã cưới cô bất chấp sự tàn phế của cô, vì động lòng trước tình cảm sâu sắc mà cô dành cho mình.

Cách đó không xa, hai thanh niên đang trò chuyện, ngồi trên một chiếc ghế dài và hướng mắt nhìn ra đường chân trời.

— Không, không đúng đâu; tao nói cho mày biết là tao rất rành về Jean Sumner.

— Nhưng thế thì tại sao anh ta lại cưới cô ta? Chẳng phải cô ta đã bị tàn tật từ trước khi kết hôn sao?

— Đúng thế. Anh ta cưới cô ta—anh ta cưới cô ta—cũng giống như bao kẻ khác thôi, parbleu! vì anh ta là một tên ngốc!

— Nhưng tại sao chứ?

— Nhưng tại sao—nhưng tại sao hả bạn tôi? Chẳng có cái "tại sao" nào cả. Người ta làm những chuyện ngu ngốc đơn giản vì họ thích thế. Hơn nữa, cậu thừa biết rằng giới họa sĩ có thói quen đặc biệt chuyên làm mấy chuyện hôn nhân dại dột. Gần như lúc nào họ cũng cưới người mẫu, những người tình cũ, thực chất là vậy, thường là những phụ nữ có tiếng tăm mập mờ. Tại sao họ lại làm thế? Ai mà trả lời được? Cứ ngỡ rằng việc tiếp xúc thường xuyên với đám người mẫu nói chung sẽ khiến họ chán ngấy tầng lớp phụ nữ đó đến già. Hoàn toàn không. Sau khi thuê họ làm mẫu, họ đem luôn về làm vợ. Cứ đọc cuốn sách nhỏ ấy đi, rất chân thực, rất tàn nhẫn và rất hay của Alphonse Daudet: "Những người vợ của các nghệ sĩ".

— Trong trường hợp của cặp đôi mà cậu thấy đằng kia, tai nạn đã xảy ra theo một kịch bản kỳ lạ và khủng khiếp. Người đàn bà nhỏ nhắn ấy đã diễn một vở kịch hãi hùng, hay đúng hơn là một thảm kịch. Cô ta đánh cược tất cả để được tất cả. Liệu cô ta có chân thành không? Cô ta có yêu Jean không? Liệu chúng ta có bao giờ biết được không? Ai có thể xác định chính xác được bao nhiêu phần là giả dối, bao nhiêu phần là thật trong hành động của một người phụ nữ? Họ luôn chân thành trong sự biến đổi vĩnh cửu của cảm xúc. Họ cuồng nộ, tội lỗi, tận tụy, đáng ngưỡng mộ và hèn hạ khi tuân theo những xúc cảm mơ hồ. Họ nói dối không ngớt mà chẳng có dụng ý gì, chẳng cần biết hay hiểu tại sao, thế nhưng bất chấp tất cả điều đó, họ lại vô cùng thẳng thắn trong cảm xúc và tình cảm của mình—những điều được thể hiện qua những quyết định bộc phát, bất ngờ, khó hiểu và điên rồ làm lật nhào mọi lập luận của chúng ta, sự điềm tĩnh thường ngày cùng tất cả những Toan tính ích kỷ của chúng ta. Sự bất ngờ và đột ngột trong các quyết định của họ sẽ mãi mãi biến họ thành những ẩn số không thể giải mã đối với chúng ta. Chúng ta cứ mãi tự hỏi bản thân:

— "Liệu họ có chân thành không? Hay họ đang giả vờ?"

— Nhưng này bạn tôi, họ vừa chân thành lại vừa không chân thành cùng một lúc, bởi bản tính của họ là đẩy mọi thứ lên thái cực ở cả hai phía mà chẳng là cái này cũng chẳng phải cái kia.

— Nhìn xem những thủ đoạn mà ngay cả những người phụ nữ khôn ngoan nhất cũng dùng để đạt được điều họ muốn kìa. Chúng vừa phức tạp lại vừa đơn giản. Phức tạp đến mức chúng ta không bao giờ đoán trước được, và đơn giản đến mức sau khi sập bẫy, chúng ta không khỏi ngỡ ngàng mà thốt lên: "Cái gì! Cô ta xỏ mũi mình dễ thế ư?"

— Và họ luôn thành công, anh bạn ạ, nhất là khi chuyện cưới xin được đặt lên bàn cân.

— Nhưng đây mới là câu chuyện của Sumner:

— Người phụ nữ nhỏ bé ấy dĩ nhiên từng là người mẫu. Cô ta làm mẫu vẽ cho anh. Trông cô ta xinh xắn, rất có phong cách và sở hữu một vóc dáng tuyệt trần, có vẻ là vậy. Anh tưởng rằng mình yêu cô ta bằng cả tâm hồn. Lại thêm một điều kỳ lạ nữa. Ngay khi vừa phải lòng một người phụ nữ, người ta cứ đinh ninh rằng mình không thể sống thiếu cô ta trong suốt phần đời còn lại. Người ta thừa biết bản thân từng cảm thấy y như thế trước đây và sự chán chường kiểu gì cũng sẽ thay thế cho sự thỏa mãn; rằng để có thể chung sống hết cuộc đời này cạnh một kẻ khác, đòi hỏi không phải thứ tình yêu thể xác bốc đồng vốn chóng tàn, mà là sự đồng điệu về tâm hồn, khí chất và tính cách. Người ta phải biết cách phân định xem thứ bùa mê đang sai khiến mình bắt nguồn từ thể xác, từ một cơn say đắm nhục cảm nào đó, hay từ một sức hút tinh thần sâu sắc.

— Thế rồi, anh ta tin là mình đang yêu; anh ta thề non hẹn biển với cô ta chẳng thiếu thứ gì và cạn tình cạn nghĩa với cô ta.

— Cô ta thực sự hấp dẫn, được trời phú cho cái vẻ phớt đời thời thượng mà những cô nàng Paris đỏm dáng rất hay bày tỏ. Cô ta huyên thuyên, tán gẫu, thốt ra những lời ngớ ngẩn nhưng lại nghe có vẻ thông minh nhờ cách diễn đạt. Cô ta dùng những cử chỉ duyên dáng được tính toán kỹ lưỡng để thu hút ánh nhìn của một họa sĩ. Khi cô ta giơ tay, khi cô ta cúi người, khi cô ta bước lên xe ngựa, hay lúc cô ta chìa bàn tay ra với bạn, mọi cử động của cô đều hoàn mỹ và đúng mực.

— Suốt ba tháng trời, Jean chưa từng nhận ra rằng thực chất cô ta cũng chẳng khác gì những cô người mẫu khác.

— Anh thuê cho cô ta một căn nhà nhỏ ở Andresy để nghỉ hè.

— Tôi có mặt ở đó vào một buổi tối, khi những hoài nghi lần đầu tiên nảy sinh trong tâm trí bạn tôi.

— Vì đó là một buổi tối đẹp trời, chúng tôi nghĩ nên đi dạo dọc theo bờ sông. Ánh trăng đổ một dòng thác ánh sáng xuống làn nước đang rung rinh, rải những đốm sáng vàng vọt dọc theo những gợn sóng lăn tăn ngoài dòng chảy và suốt dọc theo dòng sông rộng lớn, lững lờ trôi.

— Chúng tôi thong thả bước dọc bờ sông, hơi ngây ngất bởi thứ cảm xúc thăng hoa mơ hồ mà những đêm thơ mộng ấy mang lại cho con người. Chúng tôi thèm được làm một việc gì đó phi thường, thèm được yêu một sinh linh nào đó xa lạ mang vẻ đẹp diệu kỳ thơ mộng. Chúng tôi cảm thấy lòng mình rung lên những niềm hân hoan, khát khao và những hoài bão kỳ lạ. Và chúng tôi lặng im, tâm hồn thấm đượm bầu không khí mát lạnh, thanh bình và đầy sự sống của đêm đẹp trời, cái mát lạnh của ánh trăng như len lỏi vào từng thớ thịt, thấm đẫm vào người, xoa dịu tâm can, lấp đầy hương thơm và ngập chìm trong hạnh phúc.

— Bỗng nhiên Josephine (đó là tên cô ta) thốt lên một tiếng kêu kinh ngạc:

— "Ôi, anh có thấy con cá lớn vừa quẫy đuôi nhảy lên đằng kia không?"

— Anh đáp lại mà chẳng buồn nhìn, chẳng mảy may suy nghĩ:

— "Có chứ, em yêu."

— Cô ta nổi giận.

— "Không, anh chẳng thấy gì sất, vì anh đang quay lưng lại cơ mà."

— Anh mỉm cười.

— "Ừ, đúng thế thật. Cảnh sắc đẹp đến mức anh chẳng nghĩ ngợi gì nữa."

— Cô ta im lặng, nhưng chỉ một phút sau, cảm thấy bắt buộc phải nói gì đó, cô bèn hỏi:

— "Ngày mai anh có lên Paris không?"

— "Anh không biết," anh đáp.

— Cô ta lại đâm ra bực bội.

— "Anh nghĩ đi dạo mà chẳng thèm mở miệng nói năng gì là thú vị lắm hả? Người ta phải trò chuyện chứ nếu không phải là đầu đất."

— Anh không đáp lời. Đoạn, bằng bản năng phụ nữ, cảm thấy mình sắp làm anh nổi giận, cô bắt đầu cất giọng hát một bài hát bình dân từng tra tấn đôi tai và tâm trí chúng tôi suốt hai năm trời:

— "Je regardais en face."

— Anh lầm bầm:

— "Làm ơn im lặng đi."

— Cô ta cãi lại đầy tức giận:

— "Tại sao anh lại muốn em phải im lặng?"

— "Em đang làm hỏng cả khung cảnh của chúng ta đấy!" anh nói.

— Tiếp sau đó là một trận cãi vã, một màn kịch đáng ghét và ngớ ngẩn, với những lời trách móc bất ngờ, những lời chì chiết khó nghe, rồi đến nước mắt. Chẳng có lời nào là không được thốt ra. Họ quay trở về nhà. Anh mặc cho cô ta đay nghiến mà chẳng thèm đáp lời, kiệt sức vì vẻ đẹp của cảnh vật và chết lặng trước cơn cuồng phong lăng mạ ấy.

— Ba tháng sau, anh điên cuồng vùng vẫy để tự giải thoát khỏi thứ xiềng xích vô hình và bất khả chiến bại mà thứ tình bạn kiểu đó đã tròng vào cuộc đời chúng ta. Cô ta vẫn kiềm kẹp anh trong tầm ảnh hưởng của mình, áp bức anh, biến cuộc đời anh thành một gánh nặng. Họ cãi nhau không dứt, chửi rủa và cuối cùng là thượng cẳng chân hạ cẳng tay với nhau.

— Anh muốn dứt tình với cô ta bằng mọi giá. Anh bán sạch các bức họa của mình, vay mượn tiền bè bạn, gom góp được hai mươi nghìn quan (hồi đó anh chưa nổi tiếng), rồi để lại số tiền đó cho cô ta vào một buổi sáng kèm theo lá thư từ biệt.

— Anh đến tìm tôi để lánh nạn.

— Khoảng ba giờ chiều hôm đó, chuông cửa reo lên. Tôi ra mở cửa. Một người đàn bà lao về phía tôi, gạt phắt tôi ra, xộc thẳng vào và tiến vào xưởng vẽ của tôi. Chính là cô ta!

— Anh đã đứng phắt dậy khi thấy cô ta bước vào.

— Cô ta ném thẳng chiếc phong bì đựng mấy bọc tiền giấy xuống chân anh với một cử chỉ thực sự cao ngạo và cất giọng lanh lảnh:

— "Tiền của anh đây này. Tôi không cần!"

— Cô ta tái mét, run lẩy bẩy và chắc chắn sẵn sàng làm bất cứ điều điên rồ gì. Về phần anh, tôi thấy mặt anh cũng cắt không còn giọt máu, tái đi vì giận dữ và phẫn nộ, có lẽ cũng sẵn sàng dùng bạo lực bất cứ lúc nào.

— Anh gyt hỏi:

— "Cô muốn gì?"

— Cô ta đáp:

— "Tôi không chọn cách bị đối xử như một con đĩ rẻ tiền. Chính anh đã nài nỉ tôi chấp nhận anh. Tôi chẳng đòi hỏi anh điều gì cả. Hãy giữ tôi lại bên anh!"

— Anh dậm mạnh chân xuống đất.

— "Không, thế thì hơi quá lắm rồi đấy! Nếu cô tưởng rằng mình sẽ—"

— Tôi đã kịp chộp lấy tay anh.

— "Bình tĩnh nào, Jean... Để tôi giải quyết cho."

— Tôi bước về phía cô ta và nhẹ nhàng, từng chút một, tôi bắt đầu khuyên bảo, dùng cạn mọi lý lẽ người ta vẫn thường viện đến trong những hoàn cảnh tương tự. Cô ta lắng nghe tôi, bất động, với ánh mắt trân trân, bướng bỉnh và lặng thảm.

— Cuối cùng, chẳng biết phải nói gì hơn nữa, và thấy kiểu gì cũng sẽ lại có một trận lôi đình xảy ra, tôi nghĩ ra cách cứu vãn cuối cùng liền bảo:

— "Cô ấy vẫn yêu em, em yêu ạ, nhưng gia đình muốn em lấy vợ, và em hiểu đấy—"

— Cô ta giật nảy mình và thốt lên:

— "À! À! Giờ thì tôi hiểu rồi:"

— Rồi quay phắt sang anh, cô ta gằn giọng:

— "Anh—anh sắp lấy vợ á?"

— Anh kiên quyết đáp: "Đúng thế."

— Cô ta bước lên một bước.

— "Anh mà lấy vợ, tôi sẽ tự tử! Anh nghe rõ chưa?"

— Anh nhún vai dửng dưng đáp:

— "Thế thì đi mà tự tử đi!"

— Cô ta lắp bắp, nghẹn ngào vì cơn giận dữ tột cùng:

— "Anh vừa nói gì? Anh vừa nói gì? Anh vừa nói gì? Nhắc lại xem nào!"

— Anh lặp lại:

— "Thì cứ tự tử đi nếu cô thích!"

— Với khuôn mặt tái xanh, cô ta thét lên:

— "Đừng có thách thức tôi! Tôi nhảy cửa sổ cho anh xem!"

— Anh bật cười, tiến về phía khung cửa sổ, đẩy tung ra, rồi làm điệu bộ cúi chào của một kẻ muốn nhường bước cho người khác trước, anh nói:

— "Lối này mời cô. Xin mời đi trước!"

— Cô ta trân trân nhìn anh trong giây lát với đôi mắt đầy sát khí, hoang dại và trợn ngược. Đoạn, lùi lại lấy đà như thể sắp nhảy qua một hàng rào ngoài đồng cỏ, cô lao vút qua mặt tôi và hắn, vượt qua bệ cửa rồi biến mất.

— Tôi sẽ không bao giờ quên ấn tượng mà khung cửa sổ mở toang ấy để lại trong tôi, sau khi tôi tận mắt thấy thân hình ấy lao qua nó để rơi xuống mặt đất. Chỉ trong tích tắc, nó hiện lên trong mắt tôi rộng lớn như bầu trời và trống rỗng như không gian. Và tôi theo phản xạ lùi lại, không dám nhìn xuống, cứ như thể sợ rằng chính mình cũng sẽ bị ngã nhào.

— Jean chết lặng, đứng như trời trồng.

— Người ta khiêng tội nghiệp cô gái tội nghiệp vào với cả hai chân đều gãy vụn. Cô ta sẽ chẳng bao giờ đi lại được nữa.

— Jean, cuồng loạn vì dằn vặt và có lẽ cũng vì động lòng biết ơn, đã quyết định cưới cô ta.

— Câu chuyện là thế đấy, anh bạn già ạ.

Trời đang dần tối sầm lại. Người phụ nữ trẻ cảm thấy lạnh và muốn về nhà, chiếc xe lăn đẩy người tàn phế quay hướng về phía ngôi làng. Họa sĩ đi bên vợ, cả hai chẳng thốt với nhau một lời nào suốt cả tiếng đồng hồ.

Câu chuyện này từng được đăng trên tờ Le Gaulois ngày 17 tháng 12 năm 1883.