[TIÊU HỀ]: Chương 8: Thượng thiện nhược thủy

Thượng thiện nhược thủy. Thủy thiện lợi vạn vật nhi bất tranh, xứ chúng nhân chi sở ác, cố kỉ vu đạo.

Cư thiện địa, tâm thiện uyên, dữ thiện nhân, ngôn thiện tín, chính thiện trị, sự thiện năng, động thiện thời.

Phu duy bất tranh, cố vô vưu.

Trạng thái tốt nhất chính là trạng thái của nước, phẩm đức tốt nhất chính là phẩm đức của nước. Nước giỏi ban ơn ích cho vạn vật mà không tranh giành lợi ích với đời. Nó không chê bai việc ở nơi mà người khác chán ghét, cho nên gần với đạo.

Nó luôn ở nơi thích hợp nhất (xác định vị trí cho mình vô cùng thỏa đáng), tâm can của nó sâu xa khoáng đạt, sự giao thiệp của nó hòa thiện thân thiết, lời nói của nó thành tín đáng tin, việc trị nước của nó đạt hiệu quả tốt, làm việc đạt thành công, hành động hợp thời cơ.

Bởi vì nó không tranh giành điều gì, không so đo với ai, cho nên sẽ không có lầm lỗi hay bị oán trách.

Chương 8 nói về thượng thiện nhược thủy, là một câu danh ngôn, cũng là một lời hay ý đẹp, ai cũng biết, miệng đọc vần điệu. Một chữ thượng, một chữ thiện, một chữ nhược, lại thêm một chữ thủy, lập tức tạo ra cảm giác mỹ lệ, tuy bạn nhất thời chưa dễ hiểu rõ hàm ý của nó, nhưng nó quả thực rất được cửa miệng người đời ưa thích. Điều này cho thấy hàm ý là quan trọng, việc lý giải là cần thiết, nhưng không phải là duy nhất. Cảm giác cũng quan trọng không kém, trực giác, thẩm mỹ cùng thanh vận, tu từ cùng đặt câu, hay theo cách nói của người xưa gọi là luyện chữ luyện câu, cũng tương tự có thể đem lại sự vui vẻ cùng sự khải thị cho con người.

Bản thân nước đem lại ấn tượng cực kỳ tốt cho con người. Nó có ích cho vạn vật, là thứ không thể thiếu đối với sinh mệnh. Nó tưới nhuận vạn vật, cung cấp sinh cơ, cung cấp sự sinh trưởng, cung cấp sự linh động. Nó trong suốt sạch sẽ, là thứ cần thiết để tẩy rửa vạn vật cho sạch sẽ. Nó lưu động thích ứng, tràn ngập sinh cơ động cảm. Nó phản chiếu bầu trời đại địa, bản thân lại không màu trong suốt. Nó dung nạp tất cả, đối xử với vạn vật bình đẳng như nhau. Nó cấu thành phong cảnh, xinh đẹp thuần khiết... Thượng thiện nhược thủy, những lời lẽ đẹp đẽ xuất sắc nhường này, thật không biết Lão Tử đã nghĩ ra bằng cách nào.

Vì sao thượng thiện lại như nước? Như nước ở điểm nào? Làm sao để như nước? Làm thế nào để học theo cái đạo lý như nước ấy? Lão Tử đều không giảng giải chi tiết, chỉ vỏn vẹn bốn chữ, để lại cho bạn không gian tưởng tượng và lý giải. Đây hẳn cũng là sự thể hiện chủ trương kiệm lời của Lão Tử, không tiếng động hay hơn có tiếng động, ít lời hơn nhiều lời.

Đồng thời ông còn nói đến cư thiện địa: nghĩa là nước có thể định vị bản thân rất tốt, không chạy lên cao mà đi về nơi thấp, gọi là con người hướng xuống dưới, ánh mắt nhìn xuống. Tâm thiện uyên: nước có tấm lòng rộng lớn, có khả năng dung chứa rất tốt, có dung chứa mới vĩ đại, chớ nên hẹp hòi đóng cửa, dạ tiểu nhân. Dữ thiện nhân: chính là nói làm được việc đối xử tốt với người chứ không phải đối xử ác với người, không phải lúc nào cũng mang vẻ mặt quan tụy, suốt ngày nhìn người khác như thiếu nợ mình một trăm quan tiền. Nước tưới nhuận vạn vật chứ không hủy hoại thứ gì. Đương nhiên có thảm họa hồng thủy mang tính phá hủy, nhưng năng lượng của loại thảm họa đó đến từ ngoại lực: sức gió, lực hút của mặt trăng, thế năng do tích trữ quá mức tạo ra, chứ không phải nước muốn hãm hại con người. Hôn thiện tín: ý nói nước nói là làm, tiếng kêu đến đâu là dòng nước chảy đến đó, hoàn toàn không nói quá, chưa từng lừa đời mạo danh. Chính thiện trị: nước có thể thỏa mãn cơn khát, thỏa mãn nhu cầu của quần thể, có thể thúc đẩy guồng nước, làm được một số thứ mà người ta cần nó làm, nó có quy luật và chương pháp của riêng mình, có tính ổn định, tính quy luật và tính bền vững của riêng mình. Làm chính trị như thế sẽ không nhiễu dân hại dân, sẽ không lúc trái lúc phải, hoành hành bá đạo. Sự thiện năng: nước có năng lực, năng lượng đa phương diện của nước, xung lưu, nâng đỡ, tưới tiêu, tẩy rửa, hòa tan, điều tiết, vân vân, chưa từng làm tròn trách nhiệm. Động thiện thời: đến một độ cao nhất định, chịu sự thúc đẩy hoặc hấp dẫn nhất định, nên khởi động là khởi động, không hành động thiếu suy nghĩ, cũng không tê liệt đờ đẫn. Mấu chốt ở đây chính là nó định vị bản thân từ nơi thấp, nó không tranh giành cạnh tranh, nó chưa từng tự ý nghĩ ra mấy trò kỳ lạ, nó vĩnh viễn không có lỗi lầm.

Giải thích xong xuôi thế này vẫn cảm thấy chưa trọn vẹn ý tứ. Chi bằng hãy dẫn thêm một số câu thơ và danh ngôn ca ngợi cảnh đẹp và phẩm đức của nước vậy:

Khổng Tử đứng trên bờ sông mà nói rằng: "Kẻ trôi đi như nước thế này ngày đêm không nghỉ." (Luận ngữ - Tử Cống)

Người nhân thích núi, người trí thích nước. (Luận ngữ - Ung Dã)

Sự lưu động của nước là hình ảnh đại diện cho thời gian, sự lưu động của nước là tượng trưng cho trí tuệ. Nước đang nói cho chúng ta biết một số thứ lớn lao và căn bản hơn. Nguyện cho tính tri thức của chúng ta vĩnh viễn linh động trong sáng như nước, vĩnh viễn không khô cạn.

Nước sông Thương Lãng trong thay, có thể giặt dải mũ của ta. Nước sông Thương Lãng đục thay, có thể giặt đôi chân của ta. (Khuất Nguyên - Ngư Phụ)

Trong mà không kiêu ngạo, đục mà không xấu xa, múc lên là dùng được, nguồn nước chảy mãi không thôi.

Hỏi khe kia sao được trong thế, vì có nguồn nước sống chảy đến. (Chu Hy)

Đạo chính là nguồn nước sống lớn nhất! Đạo vĩnh viễn trong sạch như thế!

Chẳng thấy nước sông Hoàng Hà từ trời chảy xuống, chảy tràn ra biển mãi không về... (Lý Bạch)

Muôn vàn lá rụngào ào rơi, sông Trường Giang cuồn cuộn chảy mãi không dừng. (Đỗ Phủ)

Sóng vàng cuồn cuộn, dấy lên muôn trượng cuồng lan, dòng nước đục uốn lượn, kết thành chín khúc vòng quanh. (Quang Vị Nhiên)

Hoa đào theo dòng nước trôi đi biền biệt, có cõi trời đất khác chẳng phải nhân gian. (Lý Bạch)

Ánh trăng như nước soi áo cà sa... (Lỗ Tấn)

Thượng thiện nhược thủy, ánh trăng như nước. Thượng thiện có thể như ánh trăng? U tịch sáng tỏ, nhuận trạch đại địa, hơn nữa lại mang một thứ sự dịu dàng. Cho nên mới là:

Theo gió lẻn vào đêm, tưới nhuận vạn vật không tiếng động. (Đỗ Phủ)

Gió chợt nổi lên, thổi nhăn cả một mặt hồ mùa xuân. (Phùng Diên Dĩ)

Cùng với câu "Sức nước ấm hoa xuân loài vịt biết trước" (Tô Thức), nói cho chúng ta biết, nước là kẻ thấu hiểu mùa xuân nhất, vui sống nhất, có niềm vui sướng lớn lao biết bao!

Nước chảy hoa rơi xuân đã đi mất rồi, cõi trời hay cõi trần gian đây. (Lý Hậu Chủ)

Nước cũng tiếc xuân. Mùa xuân lại tiếc nước chăng?

Những lời lẽ này, đều hay hơn sự giải thích từng câu từng chữ, đây cũng là minh chứng cho câu "Đạo khả đạo, phi thường đạo". Kẻ thượng thiện nhược thủy là hằng đạo, không phải là thứ có thể nói hết được, duy trì cảm giác mang tính thơ ca đối với nước còn tốt hơn là giải thích tường tận, càng giống nước hơn.

Từ chương này chúng ta còn có thể thu hoạch được một sự khải thị, Lão Tử ở chương 2 đã đưa ra sự hoài nghi đối với cái đẹp và cái thiện rồi, thế nhưng đoạn này lại nhắc đến vô số chữ thiện. Có thể thấy, giá trị của chữ thiện vẫn được Lão Tử thừa nhận, bất kể được giảng giải theo nghĩa lương thiện, hòa thiện, tâm thiện, ý thiện, hay giảng giải theo nghĩa cho là phải — xưng thiện, hoặc giảng giải theo nghĩa giỏi về, khéo làm, múa giỏi, buôn giỏi tức dùng làm phó từ, giảng giải theo nghĩa sở trường, thì đều là một tiêu chuẩn giá trị tích cực.