Tuyệt học vô ưu. Duy chi dữ a, tương khứ kỷ hà? Thiện chi dữ ác, tương khứ nhược hà? Nhân chi sở úy, bất khả bất úy. Hoang hề kỳ vị ương tai!
Chúng nhân hi hi, như hưởng thái lao, như xuân đăng đài. Ngã độc bạc hề, kỳ vị triệu, như anh nhi chi vị hài, lôi lôi hề, nhược vô sở quy.
Chúng nhân giai hữu dư, nhi ngã độc nhược di. Ngã ngu nhân chi tâm dã tai, đốn đốn hề! Tục nhân chiêu chiêu, ngã độc hôn hôn; tục nhân sát sát, ngã độc muộn muộn. Đạm hề kỳ vĩ hải, hề nhược vô chỉ. Chúng nhân giai hữu dĩ, nhi ngã độc ngoàn thả bỉ.
Ngã độc dị ư nhân, nhi quý thực mẫu.
Vứt bỏ đi những học vấn (gượng gạo, cứng nhắc và xơ cứng) đó, bạn cũng sẽ không rơi vào cảnh khốn cùng nữa. Đúng đúng sai sai, khoảng cách chênh lệch có thể là bao nhiêu? Thiện thiện ác ác, sự phân biệt rác rưởi có thể đến mức nào? (Đáng tiếc là chẳng có mấy ai có thể có được tư duy độc lập và sâu sắc, mà phần lớn là) gió chiều nào theo chiều ấy, người sợ ta cũng sợ, người sợ thì ai có thể không sợ chứ? Hoang đường làm sao, trạng thái mơ hồ và vô trật tự không biết còn phải kéo dài đến bao giờ đây.
Hùa theo dòng đời, ngược lại có thể náo nhiệt, ồn ào, giống như đang tham gia một bữa tiệc lớn, giống như đi chơi xuân. Còn ta thì bình thản, giống như một đứa trẻ còn chưa biết phản ứng với thế giới bên ngoài, giống như kẻ tha hương không tìm được lối về nhà.
Mọi người ai nấy đều dư dả, mà một mình ta lại như đánh mất thứ gì, thiếu thốn điều gì. Phải chăng tâm trí ta quá khờ khạo? Sao mà hồ đồ thế chứ? Mọi người ai nấy đều tự cho là mình rất sáng suốt, còn ta lại thấy bản thân đầy rẫy những hoang mang. Mọi người tự cho là đã nhìn thấu tất cả, còn ta lại cảm thấy chẳng thể tự tin nổi. Thế giới rộng lớn như biển cả không bờ bến, sự đời bất định như gió thổi, không ngớt không ngừng. Mọi người dường như ai cũng có chút nắm chắc, còn một mình ta cứ ở đó cố chấp, chẳng thể hiện được sự cao minh hay trôi chảy, mà trở nên kì cục lại vừa thô bỉ.
Điểm khác biệt giữa ta và người khác, chính là ở chỗ ta theo đuổi điều tối hậu, truy tìm đến tận gốc rễ. Thứ ta muốn nhìn thấy là bản chất, là sự vĩnh hằng, là Đại Đạo. Ta không dễ dàng tin vào vẻ bề ngoài hoa mỹ phù phiếm.
Chương này ta chú ý nhiều hơn đến việc truy tìm logic và tinh thần của toàn bộ văn bản, thế nên trong việc lĩnh hội từ ngữ, trọng tâm ta nhấn mạnh có phần khác biệt so với một số chuyên gia và thầy cô.
Chương này có một nét đặc sắc: Toàn bộ bài giảng luận của Lão Tử đều đứng ở trên cao, coi thường muôn dặm, tung hoành ngang dọc, nắm chắc chân lý, trong tay cầm Đại Đạo, thế như chẻ tre, vô địch thiên hạ. Thế nhưng trong chương này, Lão Tử lại không thiếu những lời cằn nhằn, có sự kể khổ, có sự bất đắc dĩ, có sự giễu cợt và tự giễu, có nỗi đau của trí tuệ, sự cô độc, sự hài hước và tiếng thở dài.
Ở đây tồn tại một nghịch lý cơ bản. Bậc trí giả, nhà tư tưởng, triết gia như Lão Tử, ông đinh ninh rằng kiến giải của mình giản dị, hiển nhiên và không hề có chút nghi ngờ nào giống như một cộng hai bằng ba vậy. Ông hy vọng những kiến giải mà ông tuyên giảng cũng rành rành ra đấy, không cần bàn cãi giống như khoảng cách giữa hai điểm thì đường thẳng là ngắn nhất, phù hợp với tình người, lẽ thường và kiến thức thông thường, dễ dàng tiếp nhận, lan rộng khắp thiên hạ. Mà tất cả những lời bàn luận khác biệt với ông, đi ngược lại với kiến giải của ông, thì đều là cố chấp, hoang đường, ngu xuẩn, không chịu nổi một đòn.
Ông không có ý định làm kinh thiên động địa, đối đầu với vạn người; ông không có ý định làm bộ thâm sâu, không hòa hợp với đời thường; ông không cho rằng lý thuyết kiến thức của mình khó tiếp nhận đến thế.
Và mặt khác, kiến giải của ông lại đầy tính sáng tạo, độc đáo, khác biệt với những kiến giải tầm thường, hùa theo dòng đời. Ông là thiên tài, ông có đôi mắt tinh tường độc nhất vô nhị, ông tất yếu sẽ phải khác người. Ông chắc chắn cảm nhận được rằng những kiến giải hùa theo dòng đời, thậm chí là hùa theo dòng chính của đám đông phàm tục thực ra chỉ là sự nông cạn, rẻ tiền, đơn giản, thô ráp, gió chiều nào theo chiều ấy không có chính kiến. Mà số đông nông cạn này, nhận thức rẻ tiền này lại cứ thích ra vẻ ta đây, cậy đông thế lớn, lấy số đông để đè bẹp triết gia, bóp nghẹt trí tuệ, tiêu diệt chỉ số thông minh cao. Lão Tử sao có thể không cảm nhận được những điều này chứ?
Nói cách khác, cho dù Lão Tử có nhấn mạnh sự tự nhiên, vô vi, nâng nặng tựa lông hồng, vạn vật tự hóa thế nào đi nữa, ông vẫn cảm nhận được khoảng cách giữa kiến giải của mình và đám đông phàm tục, tính thách thức cùng phản ứng có thể đã và đang kích thích từ kiến giải của ông. Ông đề xướng sự hư tĩnh vô vi, sự đề xướng đó không phải là không tốn chút sức lực nào.
Ông có dễ dàng gì đâu?
Kẻ tầm thường hùa theo dòng đời, người sợ ta cũng sợ, người dừng ta cũng dừng giống như hưởng thái lao, tức là thoải mái và lười biếng giống như ăn uống thỏa thích; giống như đăng xuân đài (lên đài mùa xuân), tức là mãn nguyện và tự đắc giống như đi leo núi mùa xuân. Hỡi những kẻ tầm thường phàm tục kia, các người thật là đẹp đẽ làm sao!
Hai câu này tuy tao nhã, nhưng thực ra lại mang đậm ý giễu cợt. Mang theo sự thanh cao kiểu "chúng nhân giai trọc nhi ngã độc thanh" (mọi người đều đục mà một mình ta trong). Có chút cô độc theo kiểu "quan cái mãn kinh hoa, tư nhân độc tiều tụy" (mũ mão đầy kinh thành, người này riêng tiều tụy), thậm chí còn có cả sự hài hước lạnh lùng đầy bất đắc dĩ theo kiểu của Lão Đam.
Mà trong chương này, những miêu tả khắc họa về "ta" tức là bản thân người lập luận - Lão Tử, như là sự (đạm) bạc hề, vị hài (không biết cười), lôi lôi - vừa mệt mỏi lại vừa nhàn tản, ngu nhân chi tâm, đốn đốn, hôn hôn, muộn muộn, ngoàn, bỉ, độc dị ư nhân, thì rõ ràng mang theo sự tự giễu và phẫn nộ.
Biết làm sao đây? Người có chỉ số thông minh cao xét về mặt số lượng chắc chắn ít hơn người có chỉ số thông minh thấp, bản thân họ hoặc một mình họ thường hay bị những kẻ tầm thường có chỉ số thông minh thấp nhưng số lượng lại đông hơn rất nhiều châm chọc mỉa mai. Bộ óc tư duy độc lập thường ít hơn cái bộ óc nhút nhát và đần độn theo kiểu người ta sợ thì tôi cũng sợ theo, ngược lại thường bị những kẻ hồ đồ cho là ngu ngốc, bướng bỉnh, thô bỉ và ngốc nghếch. Bậc trí giả thường có thể tha thứ và bao dung kẻ ngu, chứ kẻ ngu thì không thể tha thứ và bao dung bậc trí giả. Trí tuệ của bậc trí giả, thứ mà họ cảm nhận được lại là sự quấy rầy, là sự áp bức, là chuyện rảnh rỗi sinh nông nổi, là sự đối lập với cái sự ngu của chính mình, là làm xấu hổ bản thân họ. Đặc biệt là cái loại người có chút thông minh vặt nhưng thực ra lại ngu ngốc hết chỗ nói ấy, họ dự cảm được bản thân mình trước mặt bậc trí giả sẽ trở nên nhỏ bé và đáng xấu hổ nhường nào, đám văn nhân làng xã tự cao tự đại cùng với những kẻ tưởng rằng mình biết suy nghĩ cứ luôn xem bậc trí giả như kẻ thù không đội trời chung, gọi là nhất định phải tiêu diệt cho bằng được mới hả lòng hả dạ.
Tấm lòng vì chân lý và nhân quần mà vắt óc suy tư, phải gánh chịu sự hoang mang và đau khổ, tấm lòng cao cả thực sự không màng đến việc phải trả giá vì sự tiến bộ của lịch sử, là thứ không thể dung thứ và thấu hiểu bởi những tâm hồn tự cảm thấy mình rất ổn, không chịu tìm tòi gốc rễ.
Đi theo mạch suy nghĩ này phát triển tiếp, Lão Tử có lẽ sẽ mang theo một chút màu sắc chủ nghĩa Ibsen kiểu Trung Quốc thời xưa. Nhưng dẫu sao thì vẫn khác, sự viên dung và kỳ diệu trong học thuyết tổng thể của Lão Tử, tính bao trùm, tính biện chứng, tính dung hòa cùng sự tự túc và tự ủi an theo kiểu phương Đông trong trí tuệ của Lão Tử, cuối cùng đã khiến Lão Tử bước vào và dẫn dắt hàng ngàn năm độc giả bước vào cảnh giới "huyền chi hựu huyền, chúng diệu chi môn" (vi diệu lại càng vi diệu, cửa ngõ của mọi điều huyền nhiệm), chứ sẽ không quá kích động mà đối lập với đám đông, cũng sẽ không trút bỏ bầu tâm sự một cách quá mức gay gắt. Khổng tước còn đề xướng "oán nhi bất nộ, tư vô tà" (oán hận mà không phẫn nộ, suy nghĩ không tà niệm), huống hồ là vị đại sư Lý Nhĩ cao minh tựa rồng lượn (ấn tượng của Khổng Tử về Lão Tử được ghi chép trong bộ ) cơ chứ!
Vâng vâng dạ dạ với lắc đầu quát mắng, khoảng cách chênh lệch có thể là bao nhiêu chứ? Thiện lương tốt đẹp với tồi tệ xấu xa, khoảng cách chênh lệch lại có thể là bao nhiêu? Lời này tương đối dễ nói hơn, thế nên ngay từ đầu Lão Tử đã nói về chủ đề không cần tranh cãi này trước. Quan điểm của phương Tây thì cho rằng, bất kỳ sự giãi bày nào cũng đều là dư thừa, bởi vì đối với người mang thiện ý với bạn, bạn không cần phải giãi bày; đối với người mang ác ý với bạn, bạn có giãi bày họ cũng chẳng tin. Phương Tây còn có một quan điểm không được nghiêm túc có trách nhiệm cho lắm là đánh đồng tất cả, xem mọi cuộc tranh cãi là "cuộc chiến nước bọt". Cuộc đời này những cuộc tranh cãi ta đã chứng kiến cũng không ít, chỉ nghe lời giảng từ hai phía, chỉ đọc văn bản từ hai phía, bạn sẽ chẳng thu được gì cả. Sức mạnh để đưa ra kết luận hoặc phán đoán tạm thời cho các cuộc tranh cãi, không nằm ở trong cuộc tranh cãi, mà nằm ở bên ngoài cuộc tranh cãi.
Nhưng ngay sau đó lại nói, kẻ khác sợ hãi né tránh, bạn hoặc ta cũng không thể không né tránh một chút, cái sự hoang đường như thế vẫn đang tiếp diễn phát triển mạnh mẽ đấy thôi.
Lão Tử nói rất thực tế, rất xác thực, rõ mười mươi biết rằng phe phái tranh đấu "ẩm thủy sái tri đẳng noãn hàn" (uống nước lạnh ấm thế nào tự mình biết rõ - xuất từ thơ Tiền Chung Thư), nhưng vẫn cứ phải hùa theo để có sự né tránh, hoang kỳ vị ương tai — cái sự hoang đường như thế vẫn đang rất hăng hái đấy thôi!
Hãy để chúng ta thảo luận ở phần cuối của chương này về khởi đầu mà Lão Tử đã thuật lại, ông đã bắt đầu chương này như thế nào, chỉ với bốn chữ: "Tuyệt học vô ưu."
Bốn chữ, thần long kiến thủ bất kiến vĩ (rồng thần thấy đầu không thấy đuôi), tiềm long vật dụng (rồng ẩn chớ dùng), kiến long tại điền (rồng hiện ở ruộng), tiềm long tại uyên (rồng ẩn ở vực sâu).
Giống như lời Khổng Tử được ghi chép trong , câu nói này của Lão Tử giống như một con rồng, kỳ diệu khó lường, giống như con rồng chưa cất cánh bay lên. Nó cô đọng mà lại mơ hồ, khác thường mà lại kín đáo, chữ nghĩa quý như vàng, tựa như thiên cơ không thể để lộ.
Đa số các phiên bản mà ta từng tiếp xúc đều lấy bốn chữ này làm điểm bắt đầu cho chương này. Cũng có bản đặt nó vào phần kết của chương trước. Cách giải thích thì không có sự khác biệt lớn, cho rằng điều Lão Tử nói là không đi học những thứ học vấn vụn vặt thế tục, vứt bỏ đi học vấn về lễ pháp thánh trí, thì sẽ không còn sầu muộn, lo âu nữa.
Ta thà chọn vị trí ở phần đầu của nó, có vẻ mang tính chấn động và khái quát hơn.
Ta thà chọn cách giải đọc nó theo nhiều nghĩa hơn, văn bản càng cô đọng, cách nói càng kín đáo, thì không gian giải đọc lại càng lớn, chúng ta hiểu nó một cách quá đơn giản, phải chăng có phần phụ bạc thể văn và dụng ý của Lão Tử rồi không? Phải chăng lại càng xa rời "chúng diệu chi môn" hơn?
Ý nghĩa thứ nhất của "tuyệt học vô ưu", có lẽ giống như những gì các đời trước đã giải thích: Học nhiều một bộ thói đời thế tục, một bộ Nho gia, một bộ sự gượng gạo do con người tạo ra, thì lại càng thêm vướng mắc, lại càng cách biệt với Đại Đạo một lớp. Không học những thứ này thì mới có thể không sầu không lo, mới có thể tâm minh mắt sáng.
Tầng thứ hai, chưa chắc đã là lỗi của học vấn và thông tin, chưa chắc là do học vấn và thông tin — những thứ mà bạn học được lại có điểm đáng ngờ, chính là việc bản thân trí tuệ mới là cội nguồn của đau khổ. Nỗi đau của Copernicus, nỗi đau của Galileo, há chẳng phải chính là học thuyết Trái Đất quay, thuyết Trái Đất hình cầu của họ đó sao? Nếu như họ không có những kiến thức trí tuệ như thế, há chẳng phải họ cũng sẽ không có ưu phiền nữa hay sao?
Vậy thì, "tuyệt học vô ưu" chính là sự châm biếm, chính là bi ai, chính là tiếng thở dài. Tuyệt học mới có thể vô ưu, trí tuệ chỉ mang lại đau khổ, sự tầm thường là nguồn cội của niềm vui, tài năng chính là tai họa tạo nghiệp đấy.
Bạn có thể cho rằng quan điểm trên quá mức kém cỏi, quá mức lùn tịt hóa hoặc mang tính yếm thế. Ta cũng có thể cho rằng cách nói trên là một lời phẫn uất. Tuyệt học vô ưu. Sách đọc càng nhiều càng ngu ngốc. Lưu Bang, Hạng Vũ vốn dĩ có đọc sách đâu. Từ xưa danh sĩ nào cũng mê rượu, từ xưa anh hùng đều không đọc sách. Vế sau là một câu đối nổi tiếng ở một thắng cảnh ở Dương Châu.
Vậy thì "tuyệt học vô ưu" đồng thời đã trở thành một sự châm biếm, một câu nói quái gở. Bản thân chương này vốn dĩ đã mang theo một chút màu sắc câu nói quái gở rồi. Bảo rằng những kẻ chưa từng học tập bao giờ là vui vẻ nhất, hắn tuyệt đối sẽ không lo cho nước cho dân, sẽ không lo cho trời cho đất, sẽ không lo cho môi trường, sinh thái, nhóm yếu thế, sự phân phối, giáo dục...
Vẫn có thể có một cách giải thích mang tính "lấy độc trị độc" hơn nữa: Tuyệt học gia, chính là học vấn đỉnh cao, học vấn summit, thể ngộ trải nghiệm siêu cấp về Đại Đạo. Đã có thứ học vấn như thế này, hòa làm một thể với trời đất, cùng phát sáng với nhật nguyệt, cùng hít thở với Đại Đạo, thì còn có thể có ưu phiền gì nữa chứ?
Nếu so sánh với "tuyệt thánh khí trí, tuyệt nhân khí nghĩa" ở chương trước, chữ "tuyệt" ở đây có lẽ không nên hiểu theo nghĩa tuyệt đỉnh. Thế nhưng ai có thể đảm bảo rằng, Lão Tử khi dùng một chữ trong cuốn sách này thì chỉ có một tầng ý nghĩa duy nhất chứ? Tuyệt là đoạn tuyệt, là vứt bỏ, là dừng lại, lại là tuyệt đối, là hình thức so sánh cấp cao nhất, phó từ. Văn minh Trung Hoa thật là tuyệt vời làm sao, cấu trúc chữ Hán, thật là tuyệt vời làm sao! Tuyệt là từ tệ nhất, như tuyệt tự, làm chuyện ác tuyệt đường; tuyệt lại là đỉnh cao nhất, thiện nhất, là tuyệt đỉnh, là đỉnh núi! Tuyệt học da tuyệt học da, nếu như không có tuyệt học, thì ai có thể hoài nghi sự phân biệt giữa duy chi dữ a, thiện chi dữ ác chứ?
Giải đọc cuốn sách đầu đuôi che giấu, thần bí khó lường, ít nhất có thể bồi bổ trí tuệ, có thể động não, có thể nuôi dưỡng một không gian tư duy ba chiều khoáng đạt.
Từ xưa đến nay những người giải thích Lão Tử rất nhiều, sự theo đuổi của họ nằm ở việc tìm ra đáp án đúng duy nhất của Lão Tử, phá bỏ những sai lệch có thể có, thế nên khi giải thích về "vô vi" thì đặc biệt phải nhấn mạnh không phải là hoàn toàn không làm gì cả, khi giải thích về "ngu" thì nhấn mạnh chính là sự mộc mạc chân phương.
Thế nhưng tư tưởng và thể văn của Lão Tử thực sự thuộc về một loài khác, năm nghìn chữ trong cuốn của ông, độ cô đọng cực kỳ cao, có những nơi có những câu nói (chiếm hơn một nửa cuốn sách) giống như kết luận, giống như danh ngôn, giống như quẻ từ trong , giống như thơ, giống như túi cẩm nang diệu kế, giống như thiên ý thần thụ, giống như lời sấm truyền ẩn ngữ tượng quẻ thiên văn. Lời lẽ hàm chứa sự huyền bí, câu chữ mang tính đàn hồi rất nhiều, thiên cơ không thể để lộ hoàn toàn. Tư tưởng của ông lại càng mang tính khái quát cao độ, tính biện chứng cao độ, tính uyên thâm cao độ và biến hóa khôn lường, tung hoành ngang dọc, lên trời xuống đất, vượt qua cả sinh tử.
Cho đến tận ngày nay, với tư cách là một người yêu thích nghiệp dư, một độc giả, ta hoàn toàn không có khả năng tìm ra, khảo chứng ra, phán đoán ra và phân biệt ra đáp án đúng duy nhất cho từng chữ từng câu từng tiết trong cuốn sách của Lão Tử ở tất cả các chương. Người trong thiên hạ đều biết cái đẹp của cái đẹp, ấy là cái ác rồi. Việc giải đọc từng câu từng chữ của cuốn điều kỵ nhất là dùng cái kéo của Vương Ma Tử, không có chỗ nào khác cả. Thứ ta muốn làm đơn giản chỉ là xấp xỉ tiếp cận với sự lĩnh hội đáng có của chúng bậc hiền triết đi trước, đại khái đồng tình với nó, toàn diện tiếp nhận nó học tập nó, đồng thời thảo luận về khả năng tiếp tục giải đọc phát huy đối với những câu chữ chương đoạn này, khả năng cộng hưởng thán phục, khả năng thu hoạch khai sáng, khả năng ngâm vịnh thưởng thức và khả năng giao lưu va chạm.
Thứ ta muốn là khả năng, chứ không phải sự độc nhất. Là thảo luận, chứ không phải kết luận. Là vô số điểm khởi đầu, chứ không phải điểm dừng. Là không gian khổng lồ tiếp tục vòng quanh tiến bước, chứ không phải đáp án chuẩn dừng lại ở đây.
Cũng giống như "chuyển ích đa sư thị ngô sư" (chuyển đổi nhiều thầy đều là thầy của ta), cảm nhận của Vương Mông khi đọc một số đoạn của chính là: Chuyển ích đa giải thị ngô giải (chuyển đổi nhiều cách giải đều là cách giải của ta). Chuyển ích đa giải lại càng cần phải tự giải tự yêu tự thưởng thức tự đa tình (không mang ý hạ thấp) là vậy.
Đọc và giải đọc cuốn một cách đa tình, quả là một sự tận hưởng tinh thần biết bao!
Vĩ đại thay Lão Tử! Thứ mà ông cung cấp không phải là kết luận mang tính bài tha, không phải là kết quả tính toán hay báo cáo thí nghiệm, không phải là định lý công thức đơn thuốc, không phải là vài câu danh ngôn vài điều giáo huấn hay mấy quy định sợ bị hiểu lầm. vốn dĩ là một tòa điện thờ tinh thần. Không chỉ là điện thờ, mà còn là một mảnh vườn tinh thần, một sân tập và sân chơi của trí tuệ.
Bạn có muốn đến đây luyện tập một chút không?
