Trọng vi khinh căn, tĩnh vi táo quân.

Thị dĩ quân tử chủng nhật hành bất ly tư trọng. Tuy hữu vinh quan, yến xứ siêu nhiên.

Nại hà vạn thăng chi chủ nhi dĩ thân khinh thiên hạ. Khinh tắc thất căn, táo tắc thất quân.

Trì trọng (hậu trọng, viễn kiến, cẩn thận, tòng dung bất bách) là cơ sở của việc hành sự nhẹ nhàng, linh hoạt cơ động; tĩnh lặng (bình tĩnh, thâm tư, lý trí, chu toàn) là thống soái của sự nhiệt liệt (táo động, mạo hiểm, cấp thiết, dũng cảm).

Cho nên quân tử (có thuyết cho là do chữ thánh nhân bị chép nhầm) cả ngày không rời khỏi chiếc xe lớn chở đầy lương thảo. Dù có bao nhiêu vinh hoa phú quý đi nữa, cũng đều dùng tâm trạng bình thường để đối đãi một cách siêu nhiên, không để ý đến những vật ngoài thân ấy.

Nhưng tại sao đường đường là vua của một nước vạn xe, mà lại động một chút là khinh cử vọng động? Quá nhẹ nhàng (khinh tao, khinh suất, khinh bạc, khinh y dị) thì sẽ mất đi căn cơ, quá nóng nảy (cấp táo, phù táo, tiêu táo, táo động) thì sẽ mất đi chủ tâm cốt.

Chương này nói về vấn đề phong độ. Phong độ ở đây không chỉ là phong cách cử chỉ, mà còn là thái độ sống và làm việc.

Trong đó, điều có ích nhất đối với chúng ta là: Một là phải cố bản, củng cố gốc rễ. Hai là phải điềm tĩnh, không để đi lạc đường, mê muội. Ba là nghiêm cấm khinh cử vọng động.

Đối với một con người, căn cơ chính là phẩm cách, cảnh giới, độ cao, học vấn, kinh nghiệm, là mức độ tiến gần đến đạo, hiểu đạo và hành đạo của người đó. Những điều này giống như gốc cây, giống như nền móng của kiến trúc. Còn sự nghiệp và thành tựu của họ chính là quả ngọt. Tiếng tăm, hình ảnh, nhân khí chính là hoa của họ. Bối cảnh, sự trợ giúp, ủng hộ, ảnh hưởng chính là cành lá của họ. Gốc rễ chưa nuôi dưỡng cho tốt mà lại mang tham vọng lớn lao, chẳng khác nào cây không có gốc, càng muốn nở hoa to kết quả lớn thì lại càng héo úa nhanh chóng.

Mà điềm tĩnh chính là tiền đề để có chủ tâm cốt. Đây là vấn đề về tố chất tâm lý, đồng thời cũng là vấn đề về phẩm cách cảnh giới và năng lực. Mấu chốt nằm ở chỗ không được để những điểm yếu của con người như tâm tư ích kỷ, tính hay cảm xúc, lòng đố kỵ, tâm lý may rủi, lòng tham dục, dã tâm, lòng dạ đen tối, ác ý... làm ảnh hưởng đến khả năng thấu hiểu đạo của bạn.

Việc người đời thường hay nhắc nhở phải "giữ vững tâm khí", kỳ thực chính là ý nghĩa của câu "tĩnh vi táo quân". Có thể tưởng tượng rằng dưới bối cảnh chiến tranh, âm mưu, đánh đổi, giằng co không dứt thời Xuân Thu Chiến Quốc, con người ta, đặc biệt là tầng lớp thống trị, họ đã nôn nóng xao động, hoảng loạn tâm thần, háo thắng vội vàng, tham công sợ tội đến nhường nào, khiến cho sai lầm chồng chất, những nước đi hỗn loạn liên tiếp xuất hiện. Trong trạng thái mê muội vì tranh giành hỗn chiến ấy, phương thuốc lạnh mà Lão Tử đưa ra không phải là không có tính nhắm mục tiêu, nó hoàn toàn có khả năng trở thành một liều thuốc đắng giã tật.

Có căn cơ, có chủ tâm cốt, thì sẽ có tầm nhìn xa, có sự chuẩn bị, có tu dưỡng để đứng ở thế bất bại, đây chính là lý tưởng của Lão Tử. Giống như bậc thánh nhân hay quân tử, giống như bậc quốc vương, thống soái anh minh, họ luôn sẵn sàng chuẩn bị ứng phó bất cứ lúc nào, không rời xe hậu cần, không rời sự bảo đảm hậu cần, không tách rời trạng thái chân đạp đất thực tế, mà cười trừ trước vinh hoa phú quý vừa đạt được, quyết không chìm đắm trong sự quên mình, quyết không treo lơ lửng giữa trời để tự chuốc lấy diệt vong.

Ngược lại mà nói, sự khinh suất, phù phiếm, nhẹ dạ sẽ khiến con người mất đi căn cơ, rất dễ bị ngoại lực xô đổ, nhổ bật gốc, bị lật đổ. Còn sự táo động, cấp bách, tiêu táo, mê muội sẽ cướp đi chủ tâm cốt, mất đi sự thống lĩnh, gọi là mất kiểm soát.

Một luận điểm về sự nặng nhẹ, tĩnh táo như thế này cũng gần như là truyền thống của văn minh Trung Hoa, Nho gia cùng các bậc danh nhân, danh thần, danh tướng đời đời đều giảng như vậy: Cái gọi là "mỗi khi đối mặt với đại sự thì phải có tĩnh khí", cái gọi là "bất ngờ giáng xuống mà không kinh hãi, vô cớ trút lên mà không nổi giận", cái gọi là "hươu nai nổi lên bên trái mà mắt không chớp, Thái Sơn sụp đổ trước mặt mà sắc mặt không đổi", cũng như việc "cản kiêu trừ táo", đã được toàn bộ truyền thống văn hóa dân tộc công nhận.

Ở đây còn có một cách nói rất đáng để nghiền ngẫm. Khi bàn đến từ "tinh anh" như ngày nay chẳng hạn, Lão Tử có lúc thích dùng từ thánh nhân, có lúc dùng từ sĩ, có lúc dùng từ hầu vương, nhưng chương này lại dùng từ quân tử. Bởi vì chương này nói về vấn đề phong độ, mà phong độ thế nào lại là tiêu chuẩn quan trọng để phán định có phải là quân tử hay không. Người phương Tây thích nói về quý tộc (gentleman), dịch sát nghĩa của gentleman là người đàn ông dịu dàng, chỉ một loại phong độ văn minh, ôn hòa, nhún nhường và cẩn trọng. Phong độ của quân tử mà Lão Tử chủ trương lại là sự hậu trọng và tĩnh lặng, không khinh suất, không phù phiếm, không nhẹ dạ, không cấp bách, cuồng táo, táo động, điều ông nhấn mạnh là không khinh cử vọng động. Khổng Tử từng nói: "Người không hiểu mình mà không giận, chẳng phải quân tử sao?" Điều ông nhấn mạnh cũng là sự bao dung và bình tĩnh, có điểm tương đồng và nhất quán với chủ trương của Lão Tử, thậm chí là với từ "gentleman" của phương Tây. Ít nhất là

không dễ dàng nổi giận, không dễ nổi cáu, lại càng không dùng sự tức giận để áp bức người khác.

Nhân tiện cũng xin nói thêm, đối với Nho gia mà nói, quân tử dường như chỉ một nhân cách lý tưởng. Đối với Đạo gia mà nói, quân tử nên là người tiệm cận với đạo. Mà trong tiếng Trung cổ đại, quân tử lại chỉ những người hiểu biết thông suốt mọi chuyện, cái gì cũng làm được.