Hiểu người là trí, tự hiểu mình mới là sáng suốt.

Thắng người là có sức, tự thắng mình mới là mạnh.

Người biết đủ là người giàu có.

Người kiên trì hành động là người có chí.

Người không đánh mất vị thế của mình mới bền lâu.

Chết mà không mất đi mới là trường thọ.

Người có thể hiểu người khác, hiểu ngoại vật là người thông tuệ, có mưu lược, còn người có thể hiểu chính mình mới là người sáng suốt, đường hoàng.

Người có thể chiến thắng người khác là người có thực lực, người có thể chiến thắng, tức là kiểm soát được bản thân mình, mới là người không thể bị đánh bại.

Người biết đủ là người giàu có, thong dong, có dư dả.

Người có thể kiên trì, nỗ lực không ngừng mới là người có chí khí.

Không đánh mất bản thân, không xa rời căn nguyên của mình, không quên mình là ai thì mới có thể thành tựu và duy trì được bền lâu.

Người sau khi chết vẫn còn giữ được tầm ảnh hưởng và tác dụng, người chịu được sự khảo nghiệm của thời gian mới là người thực sự trường thọ.

Con người quý ở chỗ biết tự lượng sức mình, đây cũng là nhận thức chung từ xưa đến nay của người ta. Lý do là bản thân thường tự đề cao, nuông chiều, tha thứ và tô vẽ cho chính mình. Một khi mọi việc xoay quanh bản thân để lập luận, thì rất dễ đánh mất đi tính khách quan, công bằng, toàn diện và sự nghiêm túc cần thiết.

Chiến thắng bản thân hiện nay đã trở thành một cách nói bị dùng quá mức. Thật không ngờ, ngay từ thời Lão Tử đã nêu ra mệnh đề "Tự thắng giả cường" (người tự thắng mình mới là mạnh).

Thực ra có bao nhiêu người có thể làm cho mình hoàn toàn nhất quán giữa lời nói và việc làm, giữa linh hồn và thể xác, giữa lý trí và tình cảm, giữa đối nhân và đối mình?

Lý do nằm ở chỗ, cái "bản thân" mà bạn cần chiến thắng không phải là một quan điểm, một hành động, một sự sắp đặt hay một niệm tưởng, mà là những tư lợi, dục vọng, tâm tư riêng và tạp niệm sống động của chính bạn. Ai có thể làm được việc xóa bỏ hoàn toàn chữ "tư" (riêng) trong bản thân mình? Chúng ta cũng từng trải qua giai đoạn "đấu tranh quyết liệt với chữ tư trong tâm trí", chúng ta cũng từng nói "việc cá nhân dù lớn cũng là việc nhỏ, việc quốc gia dù nhỏ cũng là việc lớn"... Nhưng những cách nói này rốt cuộc phải thực hiện thế nào đây?

Ít nhất chúng ta có thể tăng cường kiểm soát bản thân, nâng cao cảnh giới tinh thần, khiến cho các loại tư lợi, dục vọng không rơi vào trạng thái bành trướng ác tính. Ít nhất chúng ta có thể bồi dưỡng chí thú chân chính, chí hướng cao thượng, tấm lòng khoáng đạt của mình; càng có thể dấn thân vào sự nghiệp, khoa học, nghệ thuật, các hoạt động mưu cầu phúc lợi cho cộng đồng thì lại càng có thể chiến thắng bản thân theo một ý nghĩa nào đó.

Một mặt khác của "tự thắng mình mới là mạnh" là: người có tâm huyết với sự nghiệp thì có thể thắng mình, người có trách nhiệm cao thì có thể thắng mình, người có tự tin cao thì có thể thắng mình. Đổi cách nói để lập luận cho dễ hiểu, tức là, kẻ mạnh phải là người có thể chiến thắng bản thân. Có phải vậy không?

Hãy lấy ví dụ, chẳng hạn như một số quốc gia phương Tây, chính khách ở đó thường xuyên bị phanh phui bê bối tình dục; trong khi ấn tượng của chúng ta là quan niệm tình dục ở đó vô cùng cởi mở, đến mức dường như không gì là không thể, tại sao lại yêu cầu nghiêm khắc như vậy đối với chính trị gia?

Chỉ có thể có một cách giải thích: Những sự việc như vậy phơi bày việc một người thiếu khả năng tự kiểm soát, phơi bày việc một người không thể thắng được mình, không thể tự thắng. Một người yếu đuối có thể làm nghệ thuật, làm học thuật, nhưng không thể đảm đương vai trò lãnh đạo chính trị gánh vác trách nhiệm to lớn đối với quốc gia, dân tộc và nhân dân.

Có sức hay không có sức rất dễ đo lường, dễ lượng hóa, là sự thực tồn có thể nhìn thấy ngay. Còn "mạnh" là một phẩm chất, là thứ ẩn sâu hơn. Mấu chốt nằm ở sự chịu đựng, ở sức bền và định lực, ở chỗ không lời, không hình, không tiếng, không dấu vết, ở chỗ bản thân có chí lớn, trí lớn, dũng lớn, đức lớn khác biệt, ở chỗ tuy mạnh nhưng tuyệt đối không biểu hiện ra vẻ hùng mạnh.

Cai tham, đương nhiên rồi. Từ lâu, "tri túc thường lạc" (biết đủ thì thường vui) dường như trở thành đồng nghĩa với sự tự lừa mình dối người. Tuy nhiên ở đây có một sự khác biệt, nếu vì biết đủ mà từ bỏ việc bảo vệ quyền lợi và đấu tranh chống lại cái bất nghĩa, phi pháp thì là điều không nên. Còn việc biết đủ trong tiêu dùng cá nhân, hưởng thụ, đãi ngộ mới là giới hạn đạo đức tối thiểu, cũng là tiêu chuẩn cho sức khỏe thể chất và tinh thần. Sa đà vào lòng tham không đáy, thì chỉ có thể là nguồn gốc của tội lỗi và đau khổ.

Biết đủ không phải là lười biếng, không phải là nằm ườn ra đó, cho nên Lão Tử tiếp ngay sau đó là phải kiên trì nỗ lực, nếu rời xa sự nỗ lực kiên trì thì cái gọi là chí lớn chỉ là khoác lác rỗng tuếch.

Sự việc có thành bại, vận mệnh có hanh thông hay trắc trở, danh tiếng có lớn nhỏ, tài sản có nhiều ít, địa vị có cao thấp sang hèn, tuy nhiên một người bất kể đang ở trong tình thế nào cũng đừng quên mình, đừng quên gốc: căn bản ban đầu, căn nguyên, trạng thái gốc, bộ mặt thật. Không đắm mình trong niềm vui hay ảo tưởng của sự phát đạt bất ngờ, không than vãn trong bóng tối của vận xui, không mơ mộng hão huyền về sự may mắn, không vì lo âu mà vô cớ run rẩy, mất ngủ, sụp đổ, đây mới gọi là "bất thất kỳ sở" (không đánh mất vị thế của mình), đây gọi là "bất thất kỳ bản" (không đánh mất gốc rễ của mình), đây gọi là có sức bền, đây gọi là phát triển bền vững, đây gọi là gần với "Đạo" vậy.

Cái chết về mặt sinh lý là không thể tránh khỏi, trường thọ không chỉ là tuổi thọ sinh lý, không chỉ là sự sinh tồn kiểu thực vật chỉ biết thở và ăn uống. Chỉ có quy thuận theo Đạo, lời nói và hành động không đi ngược lại Đạo, nhân cách thể hiện được Đạo, người và Đạo hợp làm một, mới có thể được coi là trường thọ, mới vĩnh viễn không bao giờ chết yểu.

"Người đi như nước chảy này, mà chưa từng đi; trăng tròn khuyết như thế kia, mà rốt cuộc không mất đi hay tăng thêm." "Xét từ góc độ biến đổi mà nhìn, thì trời đất chẳng thể tồn tại dù chỉ một sát na; xét từ góc độ bất biến mà nhìn, thì vạn vật và ta đều vô tận."... Nếu không phải là của ta, dù một sợi lông cũng không lấy. Chỉ có ngọn gió mát trên sông, và vầng trăng sáng giữa núi... lấy đi không cấm, dùng mãi không hết. Đó là kho báu vô tận của tạo hóa, mà ta và bạn cùng hưởng thụ.

Đoạn văn này trong "Tiền Xích Bích Phú" của Tô Đông Pha có chút ý tứ của Lão Tử. Cái gọi là "xét từ góc độ bất biến mà nhìn, thì vạn vật và ta đều vô tận" có hàm nghĩa là, xét từ Đạo mà nhìn, vạn vật và ta đều là một lần lóe sáng, một lần tải xuống, một lần chứng minh của Đạo, đương nhiên là "chết mà không mất đi" rồi. Vậy thì, xét từ góc độ biến đổi mà nhìn, cũng vẫn là xét từ Đạo mà nhìn, trời đất không thể tồn tại dù chỉ một sát na, diệu thay, Tô Đông Pha cũng có quan niệm về cái cực nhỏ và cái vô cùng lớn. So với sự vô tận của Đạo, trời đất hay dải Ngân Hà cũng chỉ là một sát na, là sự tồn tại tiến về con số không. Cá thể có cái chết, trời đất cũng có khởi đầu và kết thúc, còn thể mẹ của chúng ta, nguồn gốc và nơi trở về của chúng ta – Đạo, nghìn thu vạn đại, nối dài không dứt.