Thiên hạ đều biết cái đẹp là đẹp, thì cái ác đã hiện ra; đều biết cái thiện là thiện, thì cái không thiện đã hiện ra.
Cho nên có và không sinh thành lẫn nhau, khó và dễ hoàn thành lẫn nhau, dài và ngắn so sánh lẫn nhau, cao và thấp nghiêng lệch lẫn nhau, âm và thanh hòa quyện lẫn nhau, trước và sau đi theo lẫn nhau.
Thế nên bậc thánh nhân xử trí việc bằng cách vô vi, thực hiện việc giáo hóa không bằng lời nói. Vạn vật vận động mà ngài không từ chối, sinh ra mà không chiếm hữu, hành động mà không cậy công, công thành mà không giữ lấy. Phẩm chất duy ở chỗ không giữ lấy, cho nên không bị mất đi.
Đều biết thế nào là đẹp, thì đã thành ra xấu ác rồi, bởi vì đã biết cái đẹp thì cũng đồng thời biết sự phân biệt giữa đẹp và xấu, từ đó xuất hiện những việc tán dương cái đẹp, chê bai cái cái xấu, gây ra sự tranh chấp, phóng đại hoặc thu nhỏ, sự giả dối và trang sức cho những điểm yếu vốn dĩ không phải là đẹp.
Đều biết thế nào là thiện, thì đã thành ra không thiện rồi. Tương tự như vậy, liền có thiện với ác cùng vô số tầng bậc vi tế ở giữa, liền có việc tán dương điều thiện ức chế điều điều ác, giấu điều ác phô bày điều thiện hoặc giấu điều thiện (của đối thủ) phô bày điều ác, từ đó mà tranh chấp, phóng đại hoặc thu nhỏ, giả dối, trang sức cho cái thiện ấy. Mà đó chính là điều không thiện.
Cho nên nói, có với không, khó với dễ, dài với ngắn, cao với thấp, âm với thanh, trước với sau, đều là trái ngược mà thành tựu lẫn nhau, khắc chế mà sinh trưởng lẫn nhau, đặt lên bàn cân so sánh mà tồn tại, không thể tách rời khái niệm nào. Muốn cái này mà bỏ cái kia, hoàn toàn là điều không thể.
Cho nên người có đạo hạnh, người đắc đạo, không làm những việc hư vọng, không nói những lời vô ích, ngớ ngẩn, sáo rỗng và giả dối. Không cố chấp tranh chấp mà khiến cho sự việc tự nhiên thành tựu, không gân cổ hét lớn mà khiến cho giáo hóa thấm sâu vào vạn vật tựa như mưa móc không tiếng động. Để cho vạn vật tự nhiên phát triển vận hành, không làm thay vượt quyền. Có sáng tạo và thành tích, nhưng không nhận làm của riêng mình. Có hành động, nhưng không dựa vào đó để lên mặt ra oai. Có công lao, nhưng cũng không vì thế mà tự cao tự đại, phình trướng bản thân. Càng không tranh giành không phình trướng, thì anh lại càng có uy tín. Càng có thành tựu được công nhận, thì càng không thể phủ nhận, không thể xóa nhòa, không thể bóp méo, không thể che lấp.
Chương hai của sách Lão Tử từ việc thảo luận về vấn đề giá trị, lan sang tính tương đối của tất cả mọi khái niệm, rồi đi đến việc đưa ra mệnh đề vĩ đại về vô vi và bất ngôn (về sau gọi là nột vu ngôn), tiếp tục phát triển cho đến việc đề xướng một cảnh giới tinh thần không khởi xướng, không sở hữu, không cậy thế, không chiếm công, từ đó đạt được kết quả thành công viên mãn là "thế nên không bị mất đi".
Đều biết rằng, việc phán định và theo đuổi giá trị chính là điểm tựa của cá nhân, tập đoàn, xã hội, quốc gia, dân tộc, văn minh nhân loại, là một động lực chủ yếu, lực lượng ngưng tụ. Chân thiện mỹ với giả ác xấu, tiến bộ với thụt lùi, văn minh với dã man, phồn thịnh với điêu tàn, đạo đức với tội ác, thành công với thất bại, khỏe mạnh với bệnh hoạn, hạnh phúc với mất mác, tất cả những điều này đều có một quan niệm giá trị, chuẩn mực giá trị, phán đoán giá trị đứng ở đó đóng vai trò quyết định phương hướng và định đoạt khởi đầu kết thúc. Giá trị chính là lý tưởng, giá trị chính là linh hồn, giá trị chính là cốt lõi, giá trị cao hơn cả sinh mệnh. Cái gọi là đại nghĩa Xuân Thu, cái gọi là lý tưởng cao cả, cái gọi là tiến bộ văn minh, cái gọi là giá trị phổ quát, cái gọi là ý thức hệ, không có cái nào là không lấy giá trị làm cốt lõi để xây dựng, để vận hành.
Mà sự kỳ diệu của Lão Tử nằm ở chỗ, ngay trong một thời đại cổ xưa nhường ấy, ông đã nhìn ra sự vật còn có một mặt khác. Giá trị đồng nghĩa với sự khác biệt, sự khác biệt thách thức tính toàn vẹn và lý tưởng bình đẳng. Giá trị sẽ tạo ra sự bất đồng, gọi là sự mơ hồ về giá trị. Giá trị sẽ tạo ra sự cố chấp, gọi là sự cố chấp giá trị — ví dụ như quan niệm danh tiết, quan niệm tiết liệt, quan niệm trung hiếu trong xã hội phong kiến Trung Quốc — có cái gọi là thuyết danh giáo giết người, ví dụ như phụ nữ vì giữ tiết mà tự sát, chính là giá trị giết người. Có giá trị thì sẽ có sự phình trướng giá trị, sự phóng đại giá trị, ví dụ như chủ nghĩa duy ý chí, thuyết tiếp tục cách mạng và sự sùng bái cá nhân trong "Cách mạng Văn hóa" của Trung Quốc. Giá trị còn tạo ra bá quyền giá trị, giá trị mà ta thừa nhận thì ngươi cũng bắt buộc phải tiếp nhận, nếu không ta sẽ cưỡng chế ngươi. Giá trị còn tạo ra sự cuồng loạn giá trị, như chủ nghĩa khủng bố.
Có giá trị thì sẽ có phản giá trị. Ngươi cho rằng tài sản là một loại giá trị. Ta cho rằng tài sản là một tội ác, bần cùng rách rưới mới là giá trị, bần nông ba đời là vinh quang nhất. Ngươi cho rằng mưu cầu cái đẹp là thiên tính của con người, cái đẹp là sự theo đuổi và giấc mơ. Ta cho rằng cái đẹp là sự nhàn rỗi tột cùng và lãng phí xa hoa của giai cấp tiểu tư sản và đại tư sản, là cái cớ để giai cấp bóc lột ăn chơi sa đọa, áp bức vô sản. Ngươi cho rằng dân chủ tự do là giá trị phổ quát không chút nghi ngờ, vì thế mà không tiếc một trận chiến. Ta cho rằng ngươi lấy đó làm cái cớ để mưu cầu bá quyền và năng lượng dầu mỏ, tiến hành Tây hóa chia rẽ ta, khiến ta rơi vào bước đường nước hạng hai chia năm xẻ bảy, muôn kiếp bất phục.
Có giá trị thì sẽ có ngụy giá trị, sẽ có sự khoe khoang đối với giá trị, khiến cho giá trị biến thành quảng cáo, thành bảng hiệu, thành thủ đoạn hù dọa hoặc lừa gạt người khác. Có việc khai gian thành tích, có việc lớn tiếng lừa đời, có việc làm hàng làm diễn viên, có kẻ ngụy quân tử, có kẻ ngụy thiện, có hàng giả hàng nhái hùa theo nhu cầu giá trị của kẻ tầm thường, có những thứ lớn rỗng tuếch.
Có giá trị thì sẽ có tranh chấp giá trị, còn có sự phân hóa quần chúng, cạnh tranh giá trị, có thứ hạng, có giải thưởng, có những điển hình giả gương mẫu giả được tạo ra nhân tạo, nuôi dưỡng bằng con người. Hơn nữa còn có sự không phục, có đố kỵ, có đạo văn đạo cướp, có ra vẻ ta đây, có chạy chọt lo lót quan hệ lừa trên gạt dưới, có những thủ phàm để phù hợp với nhu cầu giá trị nào đó — phong cách không lành mạnh. Ví dụ như việc bình xét giải thưởng, bình xét cấp bậc, bình xét chức danh, đều là việc tốt, nhưng cũng đều có mặt tối, có những bí mật và tai tiếng.
Có giá trị thì sẽ có chiến tranh, ví dụ như chiến tranh tôn giáo, chiến tranh xảy ra do tín ngưỡng khác nhau, ý thức hệ khác nhau, chiến tranh dân tộc xảy ra do sự hoành hành của chủ nghĩa quốc gia, chủ nghĩa dân tộc cho đến chủ nghĩa phát xít.
Cứ như thế, kiến giải của Lão Tử tuy đi trước thời đại, thế nhưng cũng không phải là không có chút ít phần vô ích, bởi vì nhân loại không thể thụt lùi quay trở lại cái xã hội vượn người nguyên thủy vô tri vô dục không có quan niệm giá trị được.
Kiến giải của Lão Tử đối với việc khách quan xem xét quan niệm giá trị, tránh né trong phạm vi có thể sự cố chấp giá trị, bá quyền giá trị, cuồng loạn giá trị, tranh chấp giá trị, ít nhất cũng là một lời nhắc nhở.
Từ việc suy ngẫm về giá trị tiến triển đến tính tương đối của vạn vật vạn tượng. Đây cũng là một lời nhắc nhở. Có ánh sáng thì có bóng tối, có khoa học thì có mê tín, có cách mạng thì có phản cách mạng, có tiến bộ thì có thụt lùi, có hạnh phúc thì có bất hạnh, có thần giáo thì có vô thần giáo. Phải làm sao đây? Trên thế giới này vĩnh viễn không có chiến thắng, thành công, niềm vui, ánh sáng đơn độc, đơn thuốc mà Lão Tử kê ra chính là vô vi và bất ngôn. Đơn thuốc này e là quá mức đơn giản, bởi vì có vô vi thì có hữu vi, có bất ngôn thì có lập ngôn. Ngay cả Hồng Lâu Mộng cũng biết: Giả là thật thì thật cũng là giả, không là có nơi có lại không.
Đơn thuốc này cũng vì quá triệt để, cho đến mức triệt để quá mức mà không thể thao tác nổi.
Đương nhiên trong cái thời đại Xuân Thu vô nghĩa chiến ấy, trong cái thời đại ngươi tranh ta cướp, ngươi giết ta đâm, ngươi âm mưu ta quỷ kế ấy, Lão Tử càng nhấn mạnh vô vi, bất ngôn, bất khởi, bất hữu, bất tử, bất cư, đây là một lý tưởng nhằm chấn chỉnh tệ nạn thời đại, đây là một loại thuốc hay và thuốc mát mang tính không tưởng của nhà tư tưởng.
Thực ra Lão Tử cũng không thể không cúi mình thỏa hiệp với thực tế, ông đã quy kết ở chương này rằng "Phẩm chất duy ở chỗ không giữ lấy, cho nên không bị mất đi". Ý là nói, anh chỉ có không cậy công tự đại, thì công lao của anh mới được mọi người thừa nhận lâu dài. Lời nói như vậy về mặt khách quan mà nói thì gần với việc thả con săn sắt bắt con cá rô, gần với việc chịu thiệt nhỏ chiếm lợi lớn, gần với việc đại trí nhược ngu, gần với việc cong mình vì mình. Nó trong mắt một số người, hình như đang khuyên răn người đời rằng, anh đừng có khoác lác tự kiêu, càng khoác lác tự kiêu thì càng không có ai thèm đếm xỉa; anh phải khiêm tốn một chút, rồi thì cái gì cũng sẽ có. Cái gì cũng có, đây chính là phản ứng chua ngoa của con người cho tới tận ngày nay đối với những kẻ gọi là người thành công mà bản thân không mấy phục.
Lời nói này của ông dường như đang hùa theo những kẻ sợ công nghiệp của mình bị lơ là, sự theo đuổi của mình không đạt được mục đích. Với trí tuệ vĩ đại và cảnh giới siêu cao của Lão Tử, vậy mà lại phải hùa theo sự cân nhắc mang tính vị kỷ "thế nên không bị mất đi" của người ta, điều này cũng có thể coi là đại bàng đôi lúc bay thấp bằng gà chăng? Giống như lời Lỗ Tấn đã nói.
Biết làm sao đây? Ngươi có quyền theo đuổi sự thành công, Lão Tử có quyền theo đuổi sức thuyết phục trong những lời bàn luận của ông. Ông cũng muốn thành công, ông muốn nói cho ngươi biết, theo phương pháp của ông, trí tuệ của ông, thì có thể nhìn cờ trước rất nhiều nước, nhìn việc sâu trước rất nhiều trượng. Dùng sự trầm ổn và khiêm tốn để mưu cầu sự thành công lâu dài, ít nhất thì cũng đáng yêu và gần gũi hơn rất nhiều so với cái loại người mặt dày mày mạnh bộc bạch bản thân, khoác lác bản thân, phình trướng bản thân mà lại đả kích người bên cạnh.
Lão Tử có quyền cân nhắc sự thành bại của chính ông và những người đi theo ông, ông cân nhắc sâu xa hơn và trí tuệ hơn. Ở đây có thể dùng đến một câu mà tôi thích nói: Trí tuệ cũng là một loại đẹp, mà sự ngu ngốc thì thiếu đi mỹ cảm.
