Đại đạo bị vứt bỏ, người ta hành động theo ý mình thậm chí làm càn làm quấy, thì mới xuất hiện việc đề xướng và biểu dương nhân nghĩa đạo đức. Trí tuệ mưu kế phát triển, tâm tư ngày càng nhiều, sự giả dối và lừa gạt mới ngày càng nhiều. Lễ nhạc sụp đổ, sáu thân không hòa, người thân không nhận nhau, thì mới cảm nhận sâu sắc được sự quý giá của con hiếu cha hiền, thậm chí là ép buộc tiến hành những quy phạm giáo hóa hiếu từ vốn không cần phải truyền thụ. Chính trị đất nước rối tung lên, vua chúa không đức không tài rơi vào cảnh nguy nan, thì mới gào to hét lớn cái gọi là trung với dũng.

Mấy câu này trọng lượng rất nặng, nội dung cay độc, logic sắt đá, quan niệm kinh ngạc, ngữ khí trầm thống, từng chữ dính máu, đinh đóng cột. Cảm giác của tôi là, đây là lời cảnh cáo của Lão Tử, là nỗi đau đớn xé lòng của Lão Tử, là lời nguyền rủa của Lão Tử, là một đạo chớp do Lão Tử đánh thức.

Người bình thường đều cho rằng nhân nghĩa đạo đức, trí tuệ mưu lược, con hiếu cha hiền, bề tôi trung dũng lương thiện, là báu vật của đất nước, là trụ cột của xã hội, là cốt lõi của giá trị. Mà logic của Lão Tử lại hoàn toàn ngược lại. Con người vốn dĩ nên đường đường chính chính mà sống hòa thuận với nhau, giúp đỡ lẫn nhau, cùng hưởng lộc trời, cùng trải qua cuộc sống tốt đẹp. Chỉ vì có kẻ ôm lòng quỷ trá, đi đường tà đạo, phong khí xã hội bại hoại, mới cần phải đem nhân nghĩa đạo đức, lòng yêu thương, giúp người là niềm vui, thấy nghĩa hăng hái làm treo lên cửa miệng. Nếu vốn dĩ ai ai cũng làm được điểm này, thì còn nhân tạo đẩy mạnh tiêu thụ cái quái gì nữa?

Trí tuệ mưu lược, có một chút thì được và cũng là cần thiết, nhưng kết quả của việc quá coi trọng trí tuệ, lại là sự phớt lờ cái đại đạo tự nhiên, là dùng hết tâm cơ tính toán cho bản thân, cho đến khi phát triển thành tổn người lợi mình, hư vây xảo trá, mưu kế trăm bề, lừa gạt lẫn nhau, kẻ lừa đảo lớn đùa bỡn kẻ lừa đảo nhỏ, kẻ lừa đảo nhỏ qua mặt kẻ lừa đảo lớn.

Gia đình thân thích, niềm vui thiên luân, cha hiền con hiếu, anh em như thể tay chân, yêu thương lẫn nhau vốn dĩ là thiên tính, đem lòng hiền và lòng hiếu biến thành quy phạm đạo đức thì bản thân điều đó đã không còn tự nhiên không còn chân thật nữa. Trở thành quy phạm tiêu chuẩn rồi, thì phải làm ra vẻ, phải biểu diễn, phải thi đua, phải miễn cưỡng, phải mặt một đằng lòng một nẻo, liền có muôn vàn giả mạo. Thực tế là kẻ treo chữ hiếu ở cửa miệng nhất định là kẻ bất hiếu, kẻ treo chữ hiền ở cửa miệng nhất định là kẻ bất hiền. Mẹ cho con bú có cần phải tuyên bố rằng ta rất nhân từ không? Đứa trẻ quấn quýt bên gối cha mẹ vui đùa liệu nó có nói rằng tôi muốn làm con hiếu không? Một đứa trẻ vừa làm chút việc cho song thân, như đỡ song thân đi bộ hoặc rót cho song thân một cốc nước, nó có cần phải vừa làm vừa nói tôi đang làm tròn chữ hiếu không? Nếu nó làm một chút việc mà cứ lặp đi lặp lại tuyên bố là vì chữ hiếu, thì song thân của nó có thể thoải mái được sao?

Trung a trung a, kinh nghiệm của chúng ta không ít, chỉ cần nghĩ xem có lúc nào mà chữ trung bay đầy trời ngập giá (không phải chữ sai, tuyệt đối đừng đổi) trên đại địa nước ta, đó là "Đại cách mạng văn hóa", đó là lúc Lâm Bão, "Bè lũ bốn tên" hoành hành, lúc hô to chữ trung, cũng chính là thời kỳ hắc ám của đại loạn kiếp nạn, âm mưu hãm hại, tàn hại trung lương, oan khuất khắp nơi!

Những lời này của Lão Tử rất mang tính cảnh thế tỉnh thế, Giả Bảo Ngọc sau này phát biểu lý luận phản đối văn chết vì can chiến chết vì đánh, dùng cũng là bút pháp của Lão Tử. Ý của Bảo Ngọc là, văn thần chết vì can gián rồi, chứng tỏ vua hôn ám; võ tướng chết vì chiến đấu rồi, chứng tỏ đất nước không thể giữ, vua không có người giúp. Tôi nói đùa rằng Bảo Ngọc là dùng cực "tả" để phản đối cực "tả". Có thể thấy sự tinh đời của Lão Tử.

Dân gian cũng nói cái gì mà nhà nghèo sinh con hiếu, nước loạn hiện tôi trung. Dù là từ góc độ chính diện để nói về cùng một loại hiện tượng mà chương này của Lão Tử đề cập, thì cũng đồng thời khải phát tư duy của con người: Đối với việc đề xướng bề tôi trung hiếu, không thể không ôm lòng ngẫm nghĩ.

Lão Tử có một giả định vốn là một không tưởng thuần túy. Ông giả định bản tính con người lúc ban đầu rất thiện, không làm mấy cái học vấn tri thức giá trị đạo đức trí tuệ văn hóa chính trị quân sự này thì thiên hạ vốn dĩ sẽ thái bình, chất phác lương thiện, là vườn địa đàng. Giả thiết này của ông không thể đứng vững. Con người là phải tiến hóa, đại não là phải phát triển, khoa học kỹ thuật là phải sử dụng, tập đoàn quốc gia dân tộc là phải kết hợp cấu thành, lợi ích là có xung đột, con người là phải cạnh tranh, cái ác và cái thiện song hành, cạnh tranh và tiến bước song hành, văn hóa và tội ác song hành, anh không thể dùng phương pháp tiêu diệt cấm đoán tiến bộ văn hóa trí tuệ khoa học để phòng ngừa tội ác. So sánh ra thì quan niệm nguyên tội của phương Tây cùng con đường dùng pháp luật và sự giám sát lẫn nhau để hạn chế trừng phạt tội phạm thì thực tế hơn một chút.

Ý nghĩa của Lão Tử không nằm ở chỗ ông đưa ra được phương thuốc phòng ngừa tội ác dưới ngọn cờ văn minh và đạo đức, không, phương thuốc của ông chứa đựng sự hư ảo bất khả thi. Giá trị của những luận điểm đặc sắc này của ông nằm ở chỗ đã chỉ ra vấn đề. Nỗi bi ai của ông là nhìn thấu đáo vấn đề một cách sâu sắc, nhìn thấu sự không đủ để giải quyết vấn đề của các giáo nghĩa Nho gia, nhưng lại không đưa ra được phương thuốc giải quyết vấn đề thực sự. Có lẽ, vấn đề nằm ở chỗ, Lão Tử muốn từ gốc rễ triệt tiêu cạnh tranh, cấm tiệt làm giả, phế trừ mưu trí, tiêu diệt hoàn toàn việc phạm thượng làm loạn và chính sách hà khắc hại dân, từ trong nội tâm quét sạch tận gốc mọi mầm mống tranh chấp mưu lược tham vọng nguy hại. Cũng giống như luận điệu vô ngã thân trước kia, ông nghĩ quá cao quá căn bản quá triệt để quá tuyệt đối, ngược lại thành ra bất khả thi.

Điều mà Lão Tử chỉ ra là: Càng nói hay điệu bộ càng cao, thì càng phải cảnh giác giả mạo, hàng kém chất lượng, tranh giành, khoác lác, lời nói và việc làm không đồng nhất và kết quả trái ngược. Đừng trúng kế, đừng bị đủ thứ lời hay ý đẹp lừa gạt. Thà nói ít đi một chút lời hay, nghe ít đi một chút lời hay, quay về nhiều hơn với lương năng lương tri của chính bản thân, quay về với bản thái và sự phác thảo, quay về với thường thức và bản tính, sống một cuộc sống mang màu sắc bản thân nhiều hơn, đơn giản rõ ràng hơn và đặc biệt là thành thật hơn, chân chất hơn. Hãy làm một con người chân thật hơn, đi con đường của mình, để những kẻ ồn ào đi tranh cướp nhân nghĩa từ hiếu trí tuệ lòng trung hoặc những từ hay ho hiện đại khác hoặc từ ngoại ngữ như giải thưởng lớn và sự đặt tên của Messiah (Cứu thế chủ). Cái chúng ta muốn là đại đạo, là quay về cõi chân phác. Chúng ta không kỳ vọng, không bận tâm, không theo đuổi sự đặt tên phóng đại từ thế giới bên ngoài.

Như một công phu tâm linh, như một sự điều chỉnh của thế giới nội tâm, những điều Lão Tử nói vẫn là rất cao minh.