Dùng chính để trị quốc, dùng kỳ để dụng binh, dùng vô sự để lấy thiên hạ.

Ta sao biết được như vậy? Nhờ vào điều này: Thiên hạ càng nhiều kỵ húy, dân càng thêm nghèo; người càng nhiều lợi khí, quốc gia càng thêm hôn ám; người càng nhiều kỹ xảo, kỳ vật càng nảy sinh; pháp lệnh càng hiển lộ, trộm cướp càng nhiều.

Cho nên thánh nhân nói: "Ta vô vi, mà dân tự hóa; ta hiếu tĩnh, mà dân tự chính; ta vô sự, mà dân tự phú; ta vô dục, mà dân tự phác."

Lấy chính đạo (con đường chính quy, bình thường, ngay thẳng) để trị vì quốc gia, dùng những thủ đoạn phi chính quy, phi bình thường nằm ngoài dự tính để dụng binh thắng trận, đây đều là điều đúng đắn. Nhưng muốn làm những việc lớn lao hơn, muốn lấy thiên hạ, thì phải đạt đến cảnh giới "vô sự". Nghĩa là phải lấy vô vi, ít gây chuyện, giản lược thủ đoạn chính trị để lấy được sự tin tưởng của thiên hạ.

Tại sao ta lại nói phải trị quốc dụng binh như thế để lấy thiên hạ? Nguyên do như sau: Quy tắc cấm kỵ của thiên hạ càng nhiều, bách tính càng khốn cùng. Lợi khí (những vật phẩm quý hiếm hoặc vũ khí có sức sát thương) của con người càng nhiều, chính trị quốc gia càng hôn ám tăm tối. Kỹ xảo dâm tà của con người càng nhiều, thì người quái đản, việc quái đản, vật quái đản, hiện tượng quái đản càng nảy sinh (càng xa rời đại đạo). Pháp lệnh càng nghiêm khắc rườm rà, thì kẻ gian dâm phạm tội, làm trộm làm cướp càng nhiều.

Cho nên thánh nhân nói, ta không làm gì mà dân chúng tự nhiên được giáo hóa. Ta ưa tĩnh (thà ít việc hơn là thêm việc) mà dân chúng tự nhiên đi theo chính đạo. Ta không sinh chuyện, không rỗi hơi đi lo chuyện bao đồng, mà dân chúng tự nhiên giàu có. Ta không có tham dục dã tâm, dân chúng tự nhiên thuần phác đôn hậu.

Lão Tử không phải là không cho phép bất kỳ hành động nào, ngài chủ trương lấy chính đạo trị quốc, lấy kỳ đạo dụng binh. Điều này cũng rất tốt. Trị quốc là đối đãi với bách tính bản địa, bắt buộc phải dùng chính đạo, không thể giở trò vặt, dùng mưu kế, giả dối, bày đặt cái gọi là xuất kỳ bất ý. Trị quốc nên ngay thẳng, đường hoàng, thực tế, quang minh chính đại. Dụng binh thì không như vậy, chỉ có dùng những thủ đoạn khác biệt, dùng những cách thức kẻ địch không ngờ tới, dùng những chiêu thức quái dị khó tin mới có thể giành thắng lợi. Ở đây, Lão Tử thậm chí có thể nói đã bao hàm ý nghĩa phân rõ hai loại mâu thuẫn trong đó.

Tuy nhiên, dù là chính đạo hay kỳ đạo, thì đều là những cái Đạo cụ thể, là tiểu đạo, là cái Đạo cục bộ. Còn muốn lấy thiên hạ, muốn thống nhất Trung Quốc, thì phải dùng đại đạo, chỉ có dùng đại đạo vô sự vô vi mới có thể nhận được sự ủng hộ và tin tưởng của người trong thiên hạ.

Dùng vô sự để lấy thiên hạ, nghe có vẻ rất đặc sắc, rất cao nhã, rất trí tuệ, rất đạo đức và cũng rất tươi đẹp. Tiếc là từ xưa đến nay, cổ kim đông tây không có nhiều ví dụ như vậy. Ngược lại, thường có tình huống này: hai bậc tài giỏi tranh đấu đến mức rối ren, khó phân cao thấp, cuối cùng thành quả lại rơi vào tay một người không lộ diện, cơ bản là vô sự, vô ngôn, vô ý đồ, vô khuynh hướng, không ai hay biết.

Ví dụ ngược lại thì lại không ít, một số kẻ lắm chuyện, quân vương lắm chuyện, bề tôi lắm chuyện, sự nỗ lực làm việc quá mức của họ đủ để làm hỏng việc, bại gia, vong quốc, mất đầu.

Ví dụ như Tần Thủy Hoàng, năng lực lớn biết bao, có thành tựu biết bao! Thống nhất sáu nước, tuần du bốn phương, thư đồng văn, xa đồng quỹ, tu sửa Vạn Lý Trường Thành, xây dựng cung A Phòng, chỉnh đốn tư tưởng, tiêu trừ binh khí, mưu tính cơ nghiệp vạn đời, vậy mà chỉ truyền đến đời thứ hai!

Vị quân vương vong quốc tự ải của nhà Minh là Sùng Trinh, cũng không phải là hạng người hôn quân lười biếng. Ông vốn nổi tiếng ăn không ngon ngủ không yên, tâm tư tỉ mỉ, cần chính tự trách, tăng thuế trừ nghịch. Ông làm việc quyết liệt, trừ khử thế lực hoạn quan như Ngụy Trung Hiền, cũng từng được hoan hô ủng hộ, vậy mà cuối cùng vẫn diệt vong.

Nền kinh tế kế hoạch trong tình hình hiện nay của nước ta không thành công cũng cho thấy điểm này. Kinh tế kế hoạch vất vả biết bao, có trách nhiệm biết bao! Trong điều kiện nhất định, kinh tế kế hoạch không phải là không có điểm gì đáng lấy. Nhưng, đối với một quốc gia lớn như vậy, dựa vào một kế hoạch để giải quyết nhiệm vụ dân sinh và phát triển quốc lực là điều không thể. Lãnh đạo cái gì cũng tự mình làm, không tin tưởng cấp dưới và bách tính, không cho phép cấp dưới có bất kỳ sự sáng tạo và biến thông nào, chắc chắn là vị lãnh đạo tự làm mệt chết mình mà lại không được lòng người. Lãnh đạo cương bướng tự phụ, là vị lãnh đạo đã định sẵn sẽ thất bại.

"Bưng đá đập chân mình", xét từ ý nghĩa này mà nói, việc Lão Tử đề xướng "vô vi lấy thiên hạ" quả thực có kiến giải đặc thù của ông.

Trong cuộc sống, đặc biệt là trong chính trị, thường xuyên xuất hiện tình trạng kết quả trái ngược với mong muốn, như kiểu dội dầu vào lửa. Lão Tử đã sớm phát hiện ra điểm này: quy định càng nhiều càng tỉ mỉ, dân sinh càng khó khăn, bách tính càng nghèo khổ. Các loại tài hóa bảo bối càng nhiều, trái lại càng tranh giành đến mức tối tăm mặt mũi. Trình độ thành thạo kỹ thuật của người lao động càng cao, những việc không đáng tin cậy càng nhiều. Pháp lệnh ngày càng nghiêm ngặt, tội phạm vi phạm pháp luật cũng theo đó mà tăng lên.

Những lời của Lão Tử về lợi khí, kỹ xảo, kỳ vật, hàng hóa hiếm có... đem áp dụng vào ngày nay, lại có thể suy diễn sang một góc độ khác. Đó là một xã hội không những phải chú ý phát triển sản xuất và hiệu suất, mà còn phải chú ý đến phân phối, công bằng xã hội và giáo dục nhân dân, chú ý đến quy phạm đạo đức cùng sự ràng buộc và tự kiểm soát thích đáng. Những vấn đề tương tự như vậy, trong bất kỳ xã hội nào, bất kỳ thời kỳ lịch sử nào cũng đều sẽ có.

Phát hiện của Lão Tử về việc pháp lệnh càng phát triển thì tội phạm càng nhiều, có vấn đề về việc đảo ngược nguyên nhân và kết quả. Bởi dù sao cũng không thể nói pháp lệnh là nguyên nhân gây ra tội phạm, không thể nói kỹ thuật là tội đồ của hàng giả hàng kém chất lượng, cũng rất khó nói lợi khí, hàng hóa giá trị hay chính bản thân vũ khí là nguyên nhân gây ra cục diện tối tăm mù mịt. Việc kỵ húy nhiều làm người ta nghèo đi thì dễ giải thích, vì anh đã trói buộc tay chân của bách tính trong việc cầu sinh tồn, cầu giàu có, cầu tiêu dùng.

Nhưng điều này lại làm sáng tỏ một vấn đề sâu sắc hơn: cách làm của người cầm quyền như "đau đầu chữa đầu, đau chân chữa chân" thường không giải quyết được vấn đề, thậm chí còn gây ra nhiều vấn đề hơn. Chỉ thông qua các thủ đoạn như kiểm soát, quản lý, cấm đoán, phòng bị, thì không đạt được mục đích chấp chính hiệu quả. Đối với những biện pháp chưa nắm chắc, thà thiếu còn hơn thừa; thà chậm còn hơn vội vàng, thà chậm còn hơn hành động thiếu suy nghĩ. Người cầm quyền nên nghiên cứu những nguyên nhân sâu sắc hơn, bản chất hơn, nên áp dụng nhiều biện pháp trị tận gốc hơn. Ví dụ như pháp lệnh quá nhiều hay quá ít, đều không nên là nguyên nhân sinh ra trộm cướp. Nguyên nhân sâu sắc hơn nên tìm kiếm và nghiên cứu từ khía cạnh công bằng trong phân phối, mức độ giáo hóa và tuân thủ pháp luật của bách tính, cũng như tình trạng làm gương của người cầm quyền, tức là tình trạng phụng công thủ pháp.

Vô vi, dân tự hóa; hiếu tĩnh, dân tự chính; vô sự, dân tự phú; vô dục, dân tự phác. Đây vẫn là một lý tưởng tốt đẹp. Điều này thống nhất với khuynh hướng lý tưởng về một chính phủ nhỏ, xã hội lớn, cho đến khi nhà nước và đảng phái tiêu vong. Tuy nhiên, lý tưởng dẫu là lý tưởng, hiện thực thì vẫn chưa đạt được mức độ này. Đây cũng chính là lý do khiến người trí thức phải thở dài, và khiến những kẻ ác ý hành động, những kẻ làm điều ác vẫn ngang nhiên không kiêng nể, vẫn có đất dụng võ.