Kổng Đức chi dung, vuy Đạo thị tòng.

Đạo chi vi vật, vuy hoảng vuy hốt. Hốt hề hoảng hề, kỳ trung hữu tượng. Hoảng hề hốt hề, kỳ trung hữu vật. Mểu hề minh hề, kỳ trung hữu tinh. Kỳ tinh thậm chân, kỳ trung hữu tín.

Tự cổ cập kim, kỳ danh bất khứ, dĩ duyệt chúng phụ. Ngô hà dĩ tri chúng phụ chi trạng tai! Dĩ thử.

Đại đức căn bản nhất, là hình dạng thế nào nhỉ? Có thể nói điểm hàng đầu của nó, nằm ở chỗ quyết nhiên tuân phục sự dẫn dắt của Đại Đạo, hợp nhất với Đại Đạo.

Cái gọi là Đạo này, mang tính bất định, phiêu diêu ẩn hiện, sờ không thấy bắt không nắm được. Nói nó hoảng hoảng hốt hốt như ẩn như hiện đi, nhưng từ trong Đại Đạo lại sinh thành muôn hình vạn trạng. Nói nó hốt hốt hoảng hoảng như có như không đi, nhưng từ trong Đại Đạo lại sản sinh ra vạn vật. Nói Đại Đạo này sâu thẳm khó thấy đi, thì trong đó tự có nguyên tố tinh hoa. Hơn nữa nguyên tố tinh hoa này vô cùng chân thực đáng tin, nó hữu hiệu, dễ dùng.

Từ xưa đến nay mọi người đều biết tiếng thơm của Đạo — phạm trù, tiếng thơm của Đạo vĩnh hưng vĩnh tồn. Xuất phát từ Đại Đạo, lấy Đại Đạo làm căn cứ, để quan sát sự khởi đầu của vạn vật. Làm thế nào mới có thể biết được sự khởi đầu — bản nguyên của vạn vật đây? Chính nhờ Đại Đạo.

Chương này bàn về Đạo vô cùng quan trọng cũng vô cùng đặc sắc.

Thứ nhất, hốt hề hoảng hề, kỳ trung hữu tượng. Hoảng hề hốt hề, kỳ trung hữu vật. Mểu hề minh hề, kỳ trung hữu tinh. Kiểu miêu tả như thế, kiểu tưởng tượng phỏng đoán như thế (chỉ có thể là tưởng tượng phỏng đoán, thời đại của Lão Tử không thể có bất kỳ kính thiên văn, hình ảnh, dữ liệu nào liên quan đến sự phát sinh vũ trụ, tinh vân sinh diệt, thiên văn học), vô cùng thiên tài, vô cùng có lý. Nó khá gần gũi với thuyết tinh vân từ thế kỷ XVIII đến thế kỷ XX cách thời đại của ông hơn hai nghìn năm. Bất luận là giả thiết về sự xoay tròn, tập trung, thu súc, làm lạnh, sụp đổ, dẹt hóa của tinh vân do Kant, Laplace, Weizsäcker, Hoyle, Alfvén hay nhà thiên văn học nổi tiếng nước ta Đái Văn Tái đưa ra, hay học thuyết về các hạt vi mô vũ trụ (trong đó có tinh!), đều có điểm tương đồng với thuyết hoảng hốt. Điều này cho thấy tính thiên tài trong tưởng tượng phát sinh học, giả thuyết phát sinh học của Lão Tử.

Thứ hai, trong sự nắm bắt của Lão Tử về Đạo, về huyền đức, về cốc thần, v.v., khác với tư duy phân tích của phương Tây, cái mà nó theo đuổi là sự khái quát và thống nhất.

Một là sự thống nhất giữa sự tồn tại và bản chất. Sự hoảng hốt, xung, uyên, di, hi, vi của Đạo, giống như có lại giống như không, vừa có vừa không, như ống bễ, như huyền tẫn, tựa như nước, là hình thức hằng cửu, hình thức phổ biến, hình thức căn bản của sự tồn tại thế giới, cho nên cũng là nơi bản chất của sự tồn tại trú ngụ. Trong đó có tượng, trong đó có vật, trong đó có tinh. Mà tính tự nhiên, vô vi, bất nhân, bất tranh, công toại thân thối, vô vưu, hôn hôn, muộn muộn, bất khả đạo, bất khả danh, thủ trung, huyền chi hựu huyền, chúng diệu chi môn của Đạo, lại chính là bản chất của thế giới, đồng thời cũng là cấu trúc, cảm quan và hình tượng của thế giới — Đạo. Theo ý nghĩa này, đối với Lão Tử, thế giới chính là tự nhiên, cũng chính là Đạo, ba thứ thống nhất là một, thâm nhập lẫn nhau, tích hợp lẫn nhau.

Hai là sự thống nhất giữa bản thể, bản dung và bản nguyên của Đại Đạo. Đại Đạo vừa là bản nguyên, sự phát sinh, khởi đầu của thế giới, vừa là khái quát cao nhất và rộng rãi nhất về diện mạo vốn có, chất liệu vốn có của thế giới. Có đại học giả (như Phùng Hữu Lan) bàn về sự phân biệt giữa Đạo chi vi vật và Đạo chi sinh vật, cho rằng Lão Tử trong chương này bàn về Đạo chi vi vật, tức là bản thể bản dung của Đạo, chứ không bàn về Đạo là nguồn gốc của vạn vật. Kỳ thực, đối với Lão Tử, đối với chủ nghĩa bản chất và sự sùng bái nhất nguyên mang tính phương Đông, sự phân biệt như vậy vừa không cần thiết lại vừa không thể nào. Tương tự, trong cuốn sách 《Lão Tử》, ông nhấn mạnh Đạo sinh nhất, nhất sinh nhị, nhị sinh tam, tam sinh vạn vật. Đạo chi vi vật chính là Đạo chi sinh vật, thậm chí chúng ta cũng có thể xem xét nghiên cứu tính hiệu quả của mệnh đề vật sinh đạo. Vật là vạn vật, Đạo là con số một tuyệt vời nhất ấy. Một chính là nhiều, nhiều chính là một. Trong thơ của Quách Mạt Nhược cũng từng ca tụng tất cả của một và một của tất cả. Đối với Lão Tử, Đạo vừa mang tính trừu tượng, lại vừa mang tính cụ thể giống như hạt vi mô vũ trụ. Tại sao gọi là hoảng hốt? Chính vì nó thống nhất bản nguyên, bản phác và bản thể.

Ba là nó thống nhất các khái niệm Đạo, Đức, Trời, Tự nhiên, quy về một mối, nhấn mạnh tính đồng nhất và tính duy nhất của chúng. Đương nhiên ở đây cũng có một chút sơ hở, bởi vì Lão Tử từng phủ định Đức, chính là câu “mất Đạo rồi sau đó mới đến Đức” mà ông giảng, cũng có thể vì thế mà vá một miếng vá: thứ mà sau đó ông nhấn mạnh là phù hợp với Đại Đạo không phải là Đức thông thường mà là huyền đức — thứ Đức sâu sắc nhất, bản chất nhất, cốt lõi nhất. Còn thứ bị ông phủ định là cái gọi là Đức mang màu sắc nhân tạo, màu sắc thúc đẩy bằng sức người.

Bốn là nó bỏ qua, vượt qua sự khác biệt giữa vật và tâm, khách quan và chủ quan, hữu thần luận và vô thần luận, đồng thời cũng thống nhất nhận thức cơ bản của con người đối với thế giới và nhân loại. Tức là không những Đại Đạo có thể thống nhất với thế giới và vạn vật, mà còn có thể thống nhất với con người nữa. Một vị thánh nhân, một người đắc đạo, sự dự hề, do hề, yễm hề, hoán hề, đôn hề, khoáng hề, đạm hề, hỗn hề cùng các mặt khác của ông, bản thân chính là tác dụng của Đạo và là minh chứng của Đạo, ông chính là vật mang Đạo.

Thứ ba, những nhận thức này của Lão Tử, vừa mang tính tiên nghiệm lại vừa mang tính khái quát và kinh nghiệm. Ông tự cho rằng mình có thể vượt qua ranh giới giữa tiên nghiệm và kinh nghiệm, vượt qua sự khác biệt giữa tín ngưỡng (tôn giáo), triết học, thẩm mỹ và luận chứng logic. Nó làm nổi bật phương pháp tư duy trọn gói mang tính tổng thể kiểu Trung Quốc. Các luận điểm của ông trừu tượng huyền bí, lớn lao mà không thiết thực, không nghi ngờ gì là triết học nhưng lại huyền bí như giáo lý, mang âm luật, sự mỹ diệu và sức hấp dẫn của thơ ca, thế nhưng lại hướng đến lý trí và tư duy trừu tượng, vừa khó tranh luận lại vừa không thiếu dẫn chứng, ví dụ như những ẩn dụ giàu hơi thở cuộc sống và nội dung kinh nghiệm về nước, trời, sô cẩu, huyền tẫn, ống bễ, công toại thân thối, v.v.. Những cao luận kinh ngạc của Lão Tử cho đến nay vẫn mang lại sự gợi mở và trí tuệ cho con người, chúng ta đương nhiên sẽ ngày càng coi trọng việc khai thác nguồn tinh thần quý báu này, đồng thời, chúng ta lại không thể thỏa mãn với những màn đổi chót lưỡi đầu môi bằng khái niệm không trung, hời hợt dừng lại ở bề mặt, không thể gia lang tự đại, không thể coi nhẹ sự bồi đắp, bổ sung và phát triển của những tri thức mới, lý luận mới mang tính hiện đại và thế giới.