Hi ngôn tự nhiên.

Cố phiêu phong bất chung triêu, sậu vũ bất chung nhật. Thục vi thử giả? Thiên địa. Thiên địa thượng bất năng cửu, nhi huống vu nhân hồ?

Cố tòng sự vu đạo giả, đồng vu đạo. Đức giả đồng vu đức, thất giả đồng vu thất.

Đồng vu đạo giả, đạo diệc nhạc đắc chi; đồng vu đức giả, đức diệc nhạc đắc chi; đồng vu thất giả, thất diệc nhạc đắc chi.

Tín bất túc yên, hữu bất tín yên.

Ít nói lời, ít dây dưa xốc nổi, ít can thiệp cứng nhắc mới phù hợp với quy luật vận hành tự nhiên của đại đạo, và cũng mới để lại không gian tốt nhất cho đại đạo tự vận động.

Gió thổi quá mạnh, thường chưa đến một buổi sáng đã ngừng. Mưa rơi quá lớn, cũng rất khó liên tục qua một ban ngày. Ai đã dừng chúng lại vậy? Trời và đất. Trời và đất còn không thể dùng sức quá mạnh quá lâu, huống chi là chúng ta loài người chứ?

Cho nên nói, bạn nếu dốc sức làm việc theo đại đạo, thì bạn cũng sẽ hoặc chắc chắn sẽ đồng nhất với đại đạo. Bạn dốc sức làm việc theo đại đức, thì bạn cũng sẽ hoặc chắc chắn sẽ đồng nhất với đại đức. Bạn hành sự đánh mất đạo và đức, thì sự sai lầm cũng sẽ đồng nhất với bạn. Bạn đồng nhất với đại đạo, đại đạo cũng vui mừng đạt được chỗ ấy — vận hành ở trạng thái tối ưu. Bạn đồng nhất với đại đức, đại đức cũng vui mừng đạt được chỗ ấy — phát huy ở trạng thái tối ưu. Bạn đồng nhất với sự sai lầm, sự sai lầm cũng vui mừng đạt được chỗ ấy — trừng phạt bạn ở trạng thái đáng có và xứng đáng.

Họ (những kẻ đồng nhất với sai lầm mà đi ngược lại đại đạo đại đức, đặc biệt là những kẻ thống trị) thiếu đi sự tín nhiệm công khai, bách tính không tin tưởng họ.

Từ chương này có thể thấy được nội dung mang phong cách Trung Hoa về việc không làm thái quá, biết điểm dừng, chừa lại đường lui cho đến đạo trung dung. Đừng dùng sức quá mạnh, đừng dùng sức đến cạn kiệt, đừng làm ồn ào náo động một cách nhân tạo, đừng hở một chút là bão táp mưa sa, phải biết kìm sức lại, phải có sức bền, đây là lời khuyên chân thành của Lão Tử.

Thời cổ đại Trung Quốc ít có truyền thống và quan niệm về sự kiềm chế quyền lực, kiềm chế xã hội, nhưng người Trung Quốc đặc biệt lĩnh hội được sự cân bằng trên trục dọc của thời gian: gọi là ba mươi năm sông Đông, ba mươi năm sông Tây; gọi là vật cực tất phản, tan lâu ắt hợp, hợp lâu ắt tan; gọi là bĩ cực thái lai, thời đến vận lai; gọi là âm dương điều hòa, một âm một dương gọi là đạo; gọi là lưới trời lồng lộng, tuy thưa mà khó lọt. Cho nên chúng ta sớm phát sinh tư tưởng trung dung, không đi đến cực đoan, đỡ cho việc nhiều năm sau lại lệch về phía bên kia. Đồng thời người Trung Quốc cũng sớm chủ trương sự hài hòa và cân bằng, âm dương điều hòa, mỗi người được thỏa đáng chỗ của mình. Lão Tử lấy cuồng phong bão vũ làm ví dụ để minh họa rằng trời đất làm việc cũng không phải là cứ mãi đi theo cực đoan đi theo một hướng đơn lẻ, con người hành sự càng phải cân nhắc đến rất nhiều mặt, không được cưỡng ép đẩy mạnh, không được độc đoán chuyên quyền, không được hành động ngược lại trời đất lòng dân, không được làm cho tuyệt đường sống của người khác, không được làm việc đến mức tuyệt tình.

Trung Quốc thời cổ đại, Nho gia đề cao việc thông qua đạo đức, lễ pháp để kiềm chế quyền lực địa vị, đánh mất đạo đức lễ pháp thì cũng đánh mất tính hợp pháp của quyền lực, không làm việc theo lễ pháp thì cũng đánh mất tính hợp pháp và tính hiệu quả của việc quản lý.

Lão Tử lại mưu cầu thông qua triết học, thông qua sự tuyên bố và thấu hiểu đại đạo để khắc phục những chính sách khắc nghiệt và hành vi ngu xuẩn vốn khắc nghiệt phiền phức miễn cưỡng chủ quan mất mực thước. Đáng tiếc là, những điều Lão Tử nói vẫn thiên về tính lý tưởng hóa.

Đồng vu đạo giả, đạo diệc nhạc đắc chi; đồng vu đức giả, đức diệc nhạc đắc chi. Đây cũng là một ví dụ về tư duy hướng đồng của người Trung Quốc. Bạn đến gần tán thành A, A liền thích bạn; bạn thích B, B liền tán thành bạn đến gần bạn. Đã đành A→A, thế thì A nhất định sẽ→A. Kỳ thực định lý đảo như vậy chưa chắc đã thành lập. Bạn tự cho là mình đến gần đạo và đức, nhưng sự thật chứng minh đạo và đức vốn không thân cận hợp nhất với bạn, bạn theo đuổi đạo và đức, ngặt nỗi có người cho rằng bạn vô đạo thiếu đức, những chuyện như thế này hoàn toàn có khả năng xảy ra.

Ví dụ điển hình về việc dùng đạo đức trị thiên hạ theo kiểu của Lão Tử quá ít. Thời Xuân Thu Chiến Quốc cũng vậy, hay các triều đại Tần Hán Tấn Tùy Đường Tống Nguyên Minh Thanh Dân Quốc sau đó, cho đến nay vẫn chưa có chính quyền nào hay cá nhân nào mà chỉ dựa vào sự hư tĩnh vô vi nhu nhược nhún nhường lui bước để đạt được thành công. Hiệu quả cầu đạo học đạo của trí thức lại càng không rõ rệt. Bạn tự cho là yêu đạo cầu đạo, nhưng đạo chưa chắc đã bày ra nụ cười với bạn, mà là chế giễu và trừng phạt cái vẻ mọt sách của bạn, những ví dụ như thế này còn nhiều hơn cả những ví dụ đồng vu đạo nhi đạo diệc nhạc đắc chi, ví dụ như số phận bi thảm của các danh sĩ thời Ngụy Tấn, ví dụ như số phận của rất nhiều trí thức Trung Quốc cận đại và hiện đại.

Ở đây còn có một sự giúp đỡ và khải thị. Từ ví dụ gió lốc mưa rào, chúng ta có thể thảo luận một mệnh đề về việc đưa đời sống xã hội hoặc sự nghiệp của chúng ta lên cao trào hóa và bình thường hóa. Cuộc cách mạng đoạt lấy chính quyền, là có cao trào, là giành thắng lợi trong cao trào. Đối với ký ức tự hào về cao trào kiểu này, quán tính lịch sử mang tính cao trào hóa này, sẽ cổ vũ chúng ta luôn muốn bước những bước lớn trong cao trào xuất hiện liên miên. Nhưng xây dựng xã hội mới, đặc biệt là xây dựng kinh tế, không thể lúc nào cũng dùng biện pháp nhân tạo để dấy lên cao trào, kéo dài cao trào. Trước cải cách mở cửa, trong đời sống kinh tế và xã hội chính trị chúng ta đã mấy lần hô phong hoán vũ, dấy lên cao trào, đã phải trả quá nhiều cái giá. Ví dụ như tác phẩm nổi tiếng "Cao trào xã hội chủ nghĩa ở nông thôn Trung Quốc", ví dụ như phản hữu xong liền cất cao lời hát "dấy lên cao trào xây dựng xã hội chủ nghĩa", ví dụ như "Đại nhảy vọt", ví dụ như "Văn cách". Mà chúng ta hiện nay rất ít khi nói đến chuyện dấy lên cao trào gì nữa, mà là nói đến phát triển bền vững rồi.

Ngặt nỗi hiện nay có một số người mê đắm vào kinh nghiệm cũ cho rằng đã bước vào "trào lưu thoái trào của cách mạng". Nếu họ có thể lắng nghe đôi chút kiến giải của Lão Tử, thì không phải là không có sự giúp đỡ.

Sự lựa chọn chính xác hơn chính là làm được sự hỗ tế hỗ bổ hỗ thông hỗ động giữa có vi và vô vi, đạo đức và thực lực, hùng biện và thận ngôn, hư tĩnh và cường kiện, thỏa hiệp và kiên trì, uy khúc cầu toàn và trực đạo vô úy, biết điểm dừng và chặt không buông. Tính triến lý phiến diện của Lão Tử, vẫn cứ là một trong những nguồn tinh thần có ý nghĩa vô cùng.

Nói một cách tương đối, việc Lão Tử cứ lặp đi lặp lại nhấn mạnh việc bảo toàn thân thể, không vướng tai họa, đứng ở vị trí đi đầu, không đặt mình vào chỗ chết (xem phần sau), cho người ta cảm giác quá mức coi trọng việc tự bảo vệ mình mà thiếu đi tinh thần cống hiến hy sinh thân mình. Điều này tùy thuộc vào việc bạn đi hiểu như thế nào đi hấp thụ như thế nào mà thôi. Đừng quên Lão Tử cũng có câu nói ở một phương diện khác — dân bất úy tử, nại hà dĩ tử cụ chi, những điều này là chuyện nói sau.