Thiên hạ hữu đạo, khước tẩu mã dĩ phẩn. Thiên hạ vô đạo, nhung mã sinh ư giao.

Họa mạc đại ư bất tri túc, cữu mạc đại ư dục đắc. Cố tri túc chi túc, thường túc hỹ.

Thiên hạ đi vào chính đạo, chiến tranh tự nhiên không còn cần thiết, ngựa chiến trở về đồng ruộng cày cấy. Thiên hạ rời xa chính đạo, đâu đâu cũng thấy ngựa chiến.

Họa lớn nhất là không biết đủ, lầm lỗi lớn nhất là tham đắc. Cho nên nói, cái sự biết đủ ấy, mới là sự thỏa mãn vĩnh cửu không thể bị tước đoạt.

Người thường cho rằng, chương này thể hiện tư tưởng phản chiến của Lão Tử, ông mong thiên hạ có đạo, ngựa quân lính được đưa về nông thôn cày cấy, chứ không phải làm cho ngựa quân nhung nhúc khắp chốn đồng quê, cũng có cách giải thích là không được gây ra việc sinh sôi ngựa chiến ngay trong quân đội.

Giải thích như vậy hình như không nắm bắt được toàn văn, lẽ nào đoạn viết về biết đủ thường vui cũng là bàn về phản chiến? Lẽ nào lại nói không biết đủ sẽ dẫn đến chiến tranh? Nếu là bàn về phản chiến, thì luận điểm phản chiến của Lão Tử chẳng phải là quá nông cạn và ấu trĩ hay sao?

Tôi không có ý định thảo luận hay suy đoán về ý gốc của Lão Tử ở đây, mà chỉ muốn trình bày một cách hiểu thấu suốt, tiến thêm một bước mà tôi lựa chọn.

Tôi không cho rằng hàm ý mà Lão Tử kể ở đây chỉ đơn thuần là về chiến tranh và ngựa chiến. "Tẩu mã", "nhung mã" ở đây là một ký hiệu, bản thân nó là một ẩn dụ rất đáng suy ngẫm, cũng giống như "thác thược", "nước", "trắng và đen", "phiêu phong", "sậu vũ", "khê cốc", "kết thằng", "bế quan" mà tôi đã nhắc đến trước đó vậy.

Thiên hạ vô đạo, theo quan điểm người xưa, chính là thời đại loạn thế anh hùng nổi lên khắp bốn phương. Còn anh hùng thời xưa, theo cách hiểu của xã hội phong kiến, chính là những kẻ dã tâm tranh quyền đoạt lợi kiểu "bỉ khả thủ nhi đại chi" (kẻ kia có thể thay thế được), "đại trượng phu đương như thị" (đại trượng phu nên được như thế) – hai câu trên trích từ ghi chép trong "Sử Ký" về Hạng Vũ và Lưu Bang, khi hai người nhìn thấy cảnh Tần Thủy Hoàng đi tuần thú thì nảy sinh phản ứng như vậy. Càng nhiều anh hùng kiểu này thì càng cho thấy bách tính thời bấy giờ, như Lỗ Tấn đã nói, "muốn làm nô lệ an ổn mà không được". Vài kẻ dã tâm chém giết khiến thây nằm khắp đồng nội, máu chảy thành sông, đất đai trơ trụi ngàn dặm, dân chúng lầm than. Một bài viết về bộ phim truyền hình "Tam Quốc Diễn Nghĩa" của tôi, khi được một tạp chí đăng lại, tiêu đề đã bị đổi thành "Anh hùng nhiều, nhân dân khổ", tuy có hơi trực diện, nhưng cũng đáng để thở dài cảm thán.

Cho nên, tôi thà rằng hiểu "nhung mã" trong chương này là nói về những anh hùng thời loạn như vậy, nói về những kẻ dã tâm, nói về cái giá mà bách tính nhỏ bé phải trả cho sự tích của những bậc anh hùng hào kiệt. Thiên hạ hữu đạo, những anh hùng hào kiệt kia chi bằng đi cày ruộng trồng đậu, phát triển sản xuất, hưởng thái bình, còn dã tâm của họ chỉ là rác rưởi, chỉ là giấc mộng hoàng lương. Thiên hạ vô đạo, họ bắt đầu hăng máu, cưỡi lên lưng ngựa cao, chém giết tới mức trời đất tối tăm. Họ thắng hay bại, thắng làm vua thua làm giặc, tiếng tăm lẫy lừng hoặc vinh hiển tột độ, thì bách tính nhỏ bé đành phải bất lực chịu trận thay cho họ.

Vậy nên Lão Tử muốn hỏi, con người tại sao phải có dã tâm chiếm thiên hạ? Thiên hạ không thể dùng sức người để chiếm đoạt. Lão Tử, trong thời đại chém giết đỏ mắt ấy, muốn khuyên mọi người hãy bình tĩnh lại, cân nhắc cho những người yếu thế, những dân đen, thế nhưng, làm sao có thể có hiệu quả được đây?

Lão Tử cũng là người "biết không thể mà vẫn làm", "biết không thể mà vẫn nói". Ít nhất Lão Tử đã để lại tác phẩm, để lại luận thuyết, để lại tư tưởng. Tư tưởng là vẻ đẹp, tư tưởng là hữu ích, tư tưởng là cao minh. Việc bảo lưu một khoảng cách giữa tư tưởng và hiện thực, bảo lưu tính tiên phong, tính độc đáo và tính bí ẩn của tư tưởng, đó chính là một cảnh sắc của cuộc đời, là một cảnh sắc của Đại Đạo, là một lý do để triết gia, trí giả sống tiếp: nếu không có những triết gia, trí giả như Lão Tử, chúng ta sẽ thiếu đi biết bao sự rực rỡ của tư biện và tâm trí, thiếu đi biết bao sự hưởng thụ của tư biện và tâm trí!

Ngựa chiến hí vang, đuổi gió bắt điện, chém giết nơi sa trường, anh dũng ngoan cường, đó là một cảnh sắc tươi đẹp, cái giá phải trả đôi khi là việc bách tính không thể sống nổi, còn thu hoạch cũng có thể là công nghiệp to lớn. Gác kiếm cung vào Nam Sơn, đúc kiếm thành lưỡi cày, anh hùng biến thành bình dân, tướng quân cũng sống những ngày tháng của người bình thường. Mất đi không ít sự lãng mạn và hào khí, nhưng lại tăng thêm khả năng nghỉ ngơi tĩnh dưỡng, hay nói cách khác là thở phào nhẹ nhõm cho bách tính. Lão Tử cho chúng ta thấy một nghịch lý như vậy.

Bạn hy vọng "khước tẩu mã dĩ phẩn" (ngựa chiến về ruộng cày), hay là "nhung mã sinh ư giao" (ngựa chiến đầy đồng nội)?

Vậy thì phải luôn biết đủ trong sự biết đủ. Con người bao giờ mới có thể làm được điều này? Vương Tiểu Ba lúc sinh thời có viết vài dòng, ông có khuynh hướng phê bình sự "lãng mạn mù quáng" của một số người. Nếu không lãng mạn mù quáng nữa, liệu có thể giảm bớt tai họa, giảm bớt lầm lỗi, bớt đi một chút tranh chấp hay không?

Sự việc tất nhiên không đơn giản như vậy, đôi khi bạn cảm thấy cát hung, sống chết và chiến tranh đều quyết định ở một niệm sai khác. Đối với một người, đó là một niệm sai khác; đối với một bang một quốc, đối với cả thiên hạ, quá nhiều một niệm sai khác như vậy, thì cần phải nghiên cứu nguyên nhân từ tư duy sâu xa hơn. Bạn biết đủ, bạn không đi xâm lược, nhưng nếu bạn bị xâm lược thì sao? Bạn biết đủ, trong ngoài đều muốn đình chiến tu hảo, nhưng đối phương lại vừa đánh vừa hăng, gọi là "cây muốn lặng mà gió chẳng ngừng", thì phải làm sao?

Vẫn là Marx nói có lý hơn, người ta sống thế nào thì tư duy thế ấy. Nhìn bề ngoài thì niệm đầu, biết đủ hay không biết đủ quyết định tất cả, nhưng thực tế, sự phân chia giai cấp, lợi ích tập đoàn, nền tảng kinh tế, yêu cầu phát triển xã hội cùng truyền thống văn hóa dân tộc vùng miền mới là thứ quyết định niệm đầu của một người và của tất cả mọi người, cùng việc họ có biết đủ hay không.

Mấy ngàn năm nay, người mình hết lần này đến lần khác loay hoay trên cái niệm đầu, càng loay hoay, niệm đầu càng phức tạp hỗn loạn, tối tăm mù mịt, hỡi ôi!