Đạt tới mức độ hư không cực điểm, giữ vững sự tĩnh lặng kiên định.

Vạn vật cùng sinh trưởng, ta nhờ đó mà quan sát sự tuần hoàn lặp lại.

Muôn vật tấp nập, mỗi loài đều trở về cội nguồn của mình. Trở về cội nguồn gọi là tĩnh, tĩnh gọi là phục mệnh; phục mệnh gọi là hằng, biết hằng gọi là minh. Không biết hằng, làm càn ắt gặp hung họa.

Biết hằng thì dung dưỡng được, dung dưỡng được thì công bằng, công bằng thì làm vua, làm vua thì hợp với trời, hợp với trời thì hợp với đạo, hợp với đạo thì trường tồn, suốt đời không nguy hiểm.

Chúng ta phải đạt đến đỉnh cao của sự hư không, hư vô và khiêm nhường, không mang định kiến, không ép buộc, không tự dối mình dối người, tuyệt đối không kiêu ngạo tự phụ. Phải giữ được sự bình tĩnh, hằng định và thành thực đôn hậu.

Muôn vật trên đời đều tự vận hành, hỗn độn ngổn ngang. Chúng ta có thể quan sát vòng tuần hoàn, muôn hình vạn trạng và sự biến hóa khôn lường của chúng, rồi vạn vật ra sao vẫn hoàn ra sao, thế nào lại hoàn thế nấy, mỗi thứ đều quay về trạng thái ban đầu của chính mình. Rơi xuống, lắng đọng lại, thì tự khắc sẽ tĩnh lặng. Thế gọi là trở về với bản ngã, trở về với bản ngã chính là hằng thường, biết thế nào là hằng thường chính là sáng suốt. Không hiểu hằng thường, nhẹ dạ làm càn, ắt sẽ gây ra tai họa.

Hiểu được hằng thường thì sẽ có dung lượng, giữ được bình tĩnh. Có dung lượng, giữ được bình tĩnh thì mới công bằng, không thiên vị. Công bằng, không thiên vị thì mới có thể trở thành thủ lĩnh. Đã làm thủ lĩnh, thì phải thấu hiểu ý trời mệnh trời, hòa hợp với đạo trời. Hiểu được ý trời mệnh trời, công tâm vô tư như trời, bao trùm vạn vật như trời, thì sẽ tiệm cận với Đại Đạo. Có Đại Đạo dẫn dắt, thì có thể trị an lâu dài, sống lâu trăm tuổi, trường tồn cùng trời đất, cho đến chết cũng không mắc đại sai lầm.

Chương này Lão Tử bàn về yêu cầu của Đại Đạo từ phương diện tu dưỡng và thái độ sống của con người. Yêu cầu đầu tiên chính là hư tĩnh. Hư nghĩa là để cho đầu óc, bộ nhớ, dung lượng của bản thân có đủ khoảng trống, sự trống trải. Một cỗ máy tính, nếu cái gì cũng nhồi nhét đầy ắp, thì cỗ máy ấy không thể hoạt động được nữa mà chỉ chực treo máy, trở thành phế liệu, trừ khi được định dạng lại, xóa bỏ toàn bộ dữ liệu cũ. Con người cũng vậy, nếu chỉ biết dăm ba chữ mà phình trướng đến mức chẳng dung nạp thêm được gì, thì thực chất đã là kẻ phế nhân. Chúng ta thường nói học lại từ đầu, bắt đầu lại từ đầu, cũng chính là định dạng lại rồi mới bắt đầu vận hành, coi mình như một cỗ máy tính mới để làm lại từ đầu.

Ý nghĩa của chữ tĩnh không phải là đứng im bất động, mà là phải có chủ kiến, phải suy nghĩ một cách bình tĩnh, lý trí, phải thận trọng khi ra quyết định, phải trầm tâm tĩnh khí, làm cho đầu óc minh mẫn. Nghĩa là tâm phải tĩnh, không được hoảng loạn, không được nôn nóng, không được bốc đồng, không được để bộ năng lực tư duy bị lấn át bởi sự thúc đẩy của bản năng. Cần phải vượt qua những kích động cảm xúc nhất thời, sự cám dỗ của lợi ích, và nỗi tâm sự phù phiếm nóng nảy.

Hãy nhìn xem, bất kể là chốn quan trường, văn đàn hay thương trường, biết bao kẻ bận rộn ngược xuôi, nhẹ dạ làm càn, tranh danh đoạt lợi, chạy chọt quyền lực, tốn bao tâm cơ, thần thần kinh kinh, la lối om sòm, đủ mọi trò hề lố bịch, cuối cùng chuốc lấy tiếng cười chê. Ngược lại, phàm những người làm nên thành tựu, có mấy ai là không giữ được tâm tĩnh lặng, chuyên chú, và có một bộ óc hoạt động bình thường?

Sống trong một môi trường tầm thường nhưng cũng đầy rẫy thói đời đen bạc, thường thì "động không bằng tĩnh", đặc biệt là đối với những việc liên quan đến chính mình, "không được động đậy, giơ tay lên" thường lại là sự lựa chọn tối ưu.

Kết quả của sự tĩnh lặng dù cho có không thành việc, thì ít nhất vẫn có thể bảo lưu khả năng tiến hành các bước tiếp theo, có thể duy trì một hình ảnh tao nhã, để sau này nhớ lại cũng không đến mức hổ thẹn đến không có chỗ dung thân.

Thực ra bất kỳ một sự việc cụ thể nào, sự thành bại của một bài luận văn hay một thương vụ, được mất của một giải thưởng hay một chiếc cúp, đánh giá của dư luận hay công chúng, đều sẽ chịu ảnh hưởng bởi các yếu tố ngẫu nhiên nhất thời. Có linh quang chợt lóe cũng có sai sót ngẫu nhiên, có chiếc bánh ngọt từ trên trời rơi xuống cũng có lúc uống nước lạnh cũng mắc nghén, có may mắn cũng có vận rủi, nhưng tất cả cũng chỉ là chốc lát, thoáng qua như mây bay. Còn sự tu dưỡng, bản lĩnh, cảnh giới và tác phẩm của bạn mới là thứ đứng vững giữa trời đất, mặc cho đời xoay vần, tự tỏa sáng nơi ta, rực rỡ trên mảnh đất của ta, không ai có thể làm gì được.

Sự xui xẻo nhất thời chỉ càng làm tăng thêm ánh hào quang của bạn mà thôi.

Cho nên chúng tôi không mấy thích từ "hoạt động", bạn hoạt động quá mức thì tất sẽ trở nên phù phiếm, nhẹ dạ, mất điểm.

Câu "Vạn vật đồng thời sinh trưởng, ta nhờ đó mà quan sát sự tuần hoàn lặp lại" có chút thái độ bàng quan siêu thoát, có chút đạm bạc, khiến người ta nhớ đến bài thơ 《Thu nhật ngẫu thành》 (Ngẫu nhiên làm vào ngày mùa thu) của Trình Hạo:

Nhàn lai vô sự bất tòng dung,

Thụy giác đông dương nhật dĩ hồng.

Vạn vật tĩnh quan giai tự đắc,

Tứ thời Giai hứng dữ nhân đồng.

Đạo thông thiên địa hữu hình ngoại,

Tư nhập phong vân biến thái trung.

Phú quý bất dâm bần tiện lạc,

Nam nhi đáo thử thị hào hùng.

Vị học giả Nho gia Đại Trình sống cách đây gần nghìn năm này, bài thơ ngoài câu "hào hùng" ra có lẽ Lão Tử sẽ không tán thành, thì những lời còn lại hoàn toàn đồng nhất với học thuyết của Lão Tử. Ta thậm chí còn cho rằng danh ngôn "Vạn vật tĩnh quan giai tự đắc" (Quan sát vạn vật trong tĩnh lặng đều thấy tự tại) của ông xuất phát từ câu "Vạn vật đồng thời sinh trưởng, ta nhờ đó mà quan sát sự tuần hoàn lặp lại". Mà phú quý thế nào, bần tiện ra sao, cũng không ngoài ý tứ vinh nhục đều không sợ hãi.

Chương này còn có một luận điểm quan trọng nữa là quan phục (quan sát sự lặp lại), phục mệnh (trở về mệnh), quy căn (về cội nguồn), viết hằng (gọi là hằng), tri hằng (hiểu biết hằng). Nhiều bậc học giả tiền bối chủ yếu giải thích những mệnh đề này dựa trên sự tuần hoàn biến hóa của vạn vật, cho rằng dụng ý của Lão Tử là muốn nói về sự biến đổi không ngừng của muôn loài. Còn theo sự lý giải mang tính kinh nghiệm của tôi, thì thiên về giả thiết rằng điều Lão Tử nhấn mạnh chính là: sau ngàn vạn biến hóa lại trở về trạng thái ban đầu. Bất cứ con người hay sự vật nào cũng có trạng thái ban đầu, trạng thái nguyên thủy của riêng mình, có thể gọi là trạng thái bình thường. Thế nhưng con người lại chịu ảnh hưởng của rất nhiều ngoại lực, chịu ảnh hưởng của nhiều cơ duyên, tập thể, xã hội, lịch sử, ý thức của người khác và ý thức tập thể, vô thức tập thể mà chệch khỏi trạng thái ban đầu, trạng thái bình thường. Quên mất bản thân mình là ai, gọi là không biết mình là tép riu nào.

Ví như Giang Thanh vốn dĩ là một diễn viên cánh tả hạng hai thích ra oai, thích thể hiện bản thân, là một nữ thanh niên làm công tác văn nghệ theo đuổi cách mạng nhưng lại không hiểu mấy về cách mạng, sau đó do đưa đẩy ngẫu nhiên mà trở thành một nhân vật phi bản trạng, phi thường trạng, trở thành một tai họa. Cuối cùng lại không thể khôi phục lại trạng thái ban đầu, tức là không thể phục mệnh quy căn. Bi thay!

Ví như Saddam Hussein, ông ta là một người theo chủ nghĩa dân tộc và chủ nghĩa tín ngưỡng, là người chiến thắng, kẻ độc đoán, anh hùng, tù nhân, kẻ bị lên giá treo cổ... Ông ta cũng đã quay cuồng một vòng lớn, nhưng không thể phục mệnh quy căn, tri hằng viết minh. Vận mệnh của ông ta chủ về hung họa, là một bi kịch.

Ví như Lỗ Tấn, được coi là thánh nhân, được tôn lên làm người vẹn toàn và siêu nhân, lại cũng bị một số người căm ghét và mắng chửi. Thực ra Lỗ Tấn có trạng thái ban đầu, trạng thái bình thường của riêng ông, ông là một nhà văn kiêm chiến sĩ, tư tưởng gia kiêm đấu sĩ lạnh lùng mang tinh thần phê phán sâu sắc, có sự vĩ đại của ông, nhưng cũng có nỗi bi phẫn và sự quyết liệt của ông.

Ví như Hồ Thích, ông là một học giả, nhưng những đóng góp mang tính sáng tạo của ông trong học thuật, đặc biệt là tư tưởng thì có hạn. Ông là người theo chủ nghĩa tự do, ông đã mang lại nhiều cảm cảm hứng cho giới tư tưởng và học thuật Trung Quốc. Ông từng bị liệt vào danh sách tội phạm chiến tranh dự bị, từng bị phê phán trên toàn quốc, và giờ đây trạng thái ban đầu của ông đã được khôi phục, sách của ông được xuất bản ở cả hai bờ eo biển, nhưng cũng không đến nỗi quá mức sốt dẻo.

Ví như bản thân tôi, vốn dĩ là một trạng thái "học sinh ngoan", "con ngoan", thời niên thiếu một lòng muốn làm nhà cách mạng chuyên nghiệp, thành tích có hạn, việc biến thành đối diện cũng chỉ là sự hiểu lầm của lịch sử, chi bằng nói đó là lịch sử đang trêu đùa con người cho vui. Sau đó làm ủy viên, bộ trưởng, rồi thì... lại quay về trạng thái ban đầu, trạng thái bình thường của một người viết lách tích cực và miệt mài. May mắn của tôi là cuối cùng vẫn có thể phục mệnh quy căn, hiểu sơ sơ tri hằng viết minh, tất nhiên chỉ là về cơ bản và đại khái mà thôi.

Ai có thể tỉnh táo? Ai có thể minh bạch? Ai có thể không bị dòng đời cuốn cho hoa mày chóng mặt? Ai có thể không hùa theo thời thế? Ai có thể không sống thực dụng? Ai có thể không hèn múa nịnh bợ?

Mà nếu có thể đạt đến hư cực, tĩnh đốc, quan phục, viết hằng, quy căn, phục mệnh, tri minh, thì chính là đã có đạo hạnh, đã thông Đại Đạo rồi.

Lão Tử lại một lần nữa nhấn mạnh sự thống nhất giữa con người và Đại Đạo. Câu "Phục mệnh viết hằng, tri hằng viết minh..." phía sau chính là "Tri hằng dung, dung nãi công, công nãi vương, vương nãi thiên, thiên nãi đạo, đạo nãi cửu, một thân bất đãi". Trở về trạng thái ban đầu thì có thể hằng thường, có thể hằng thường thì có thể sáng suốt, có thể hằng thường thì có thể dung nạp, có thể dung nạp thì mới công bằng, công bằng thì mới có thể làm thủ lĩnh, đã làm thủ lĩnh thì phải thấu hiểu ý trời mệnh trời, hiểu được ý trời mệnh trời thì sẽ hòa hợp với Đại Đạo, gần gũi và đồng nhất với Đại Đạo, thì có thể trường tồn cùng trời đất, cho đến chết cũng không gặp nguy hại tai ương. Phương pháp luận thuật này là phương pháp lập luận chuỗi một mạch ăn thông, từng bước thăng hoa mang đậm tính đặc thù của Trung Quốc, văn khí khôi vĩ, đứng cao nhìn rộng, thế như chẻ tre. Trong 《Đại học》 từ thành ý, chính tâm bắt đầu, một mạch bàn đến tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ, cũng là phương pháp lập luận chuỗi như thế này. Nhược điểm là căn cứ logic của chúng không đủ sức thuyết phục, điều kiện cần không có nghĩa là điều kiện đủ. Chúng ta hoàn toàn có thể khẳng định, tu thân đối với trị quốc là điều kiện cần, nhưng chưa chắc đã là điều kiện đủ. Một người có sự tu dưỡng bản thân rất tốt, làm người rất tốt, thì có thể cai trị một vương quốc và khiến nó tiến lên giành chiến thắng chăng? Chưa chắc. Một người có thể phục mệnh trở về bản sắc thì có thể đồng nhất với đạo trời chăng? Cũng chưa chắc. Ngược lại, định lý đảo có thể đứng vững: một người nếu đến việc mình là ai mà cũng hay gây cười, thì làm sao anh ta có sự dung nạp, sự công bằng, sự thấu đáo để làm nên việc lớn được?

Quá trình suy luận từ tiền đề nhỏ để rút ra kết luận lớn không hề đáng tin cậy. Chỉ từ một việc phục mệnh, tri hằng, mà có thể mở rộng đến chỗ dung nạp, công bằng, làm vua, hợp đạo cho đến chết không nguy hiểm ư? Quá phóng đại, quá tiến triển theo đường thẳng.

Hơn nữa, bất kỳ một yếu tố nhỏ nào cũng có thể gây ra sự can thiệp, nhiễu loạn, và sẽ dẫn đến những kết quả khác nhau. Hơn nữa trong cuộc sống luôn có sự ngẫu nhiên, có biến số và dị số, có những tai họa hoặc may mắn bất ngờ không có quy luật. Bạn có thông đạo trời đến đâu, cũng không chống lại nổi một vụ tai nạn giao thông hay một trận dịch bệnh bùng phát. Bạn có không thông đạo trời đến mấy, nhỡ may trúng vé số thì vận mệnh cũng thay đổi. Phương pháp tư duy thiên về khoa học toán học của phương Tây rất coi trọng những yếu tố cụ thể này. Những năm gần đây còn thịnh hành học thuyết hỗn loạn, phát biểu tiêu biểu của nó là: một chú bướm ở một nơi nào đó ở Nam Bán Cầu vô tình vỗ cánh, luồng không khí yếu ớt do nó tạo ra vài tuần sau có thể biến thành một cơn lốc xoáy càn quét một nơi nào đó ở Bắc Bán Cầu. Đây là một mệnh đề đặc sắc của phương pháp tư duy từ ngẫu nhiên đến tất nhiên to lớn theo kiểu phương Tây. Còn mệnh đề có đạo trời thì chết không nguy hiểm theo kiểu Lão Tử lại có khuynh hướng hoàn toàn ngược lại, cho rằng hễ có đại tiền đề thì có thể chẻ tre một mạch, thông suốt trăm điều, giải quyết dứt điểm mọi chuyện.

So với phương Tây, các nhà tư tưởng Trung Quốc nhấn mạnh tính tất nhiên, chủ nghĩa quyết định tiền đề, chủ nghĩa quyết định đại khái, là chủ nghĩa quyết định chứ không phải chủ nghĩa ngẫu nhiên.

Hướng đi của logic mờ Trung Quốc là: Đại Đạo quyết định tất cả, cái trừu tượng quyết định cái cụ thể, bản chất quyết định hiện tượng, bản nguyên quyết định kết quả. Đồng thời, hiện tượng thể hiện bản chất, cái cụ thể thể hiện cái trừu tượng, vạn vật thể hiện Đại Đạo. Cả hai tạo ra hiệu ứng quân cờ domino tăng dần hoặc giảm dần, nghĩa là có A thì ra B, có B thì ra C, C ra D ra E cho đến Z, đồng thời có Z là có thể khẳng định Y, có Y là có thể truy ngược lên X -> W -> V -> U... cho đến A. Đây đại thể cũng là công thức được Mao Trạch Đông luận bàn: mâu thuẫn chủ yếu quyết định mâu thuẫn thứ yếu, mâu thuẫn chủ yếu được giải quyết thì mâu thuẫn thứ yếu cũng sẽ được giải quyết dễ dàng. Mô hình tư duy như vậy đã quyết định chuỗi "Tri hằng dung -> dung nãi công -> công nãi vương -> vương nãi thiên -> thiên nãi đạo -> đạo nãi cửu -> một thân bất đãi" của Lão Tử, và cũng quyết định công thức thành ý -> chính tâm -> thân tu -> gia tề -> quốc trị -> thiên hạ bình, cùng với bình thiên hạ -> trị quốc -> tề gia -> tu thân -> chính tâm -> thành ý của Nho học.

Còn phương thức tư duy của phương Tây lại nhấn mạnh sự phân tách, phân tích mổ xẻ, nhấn mạnh chi tiết quyết định thành bại, sự ngẫu nhiên cũng có thể biến thành tất nhiên. Có đôi khi chính là đau đầu chữa đầu, đau chân chữa chân, đau đầu chữa đầu, đau chân chữa chân; đồng thời nhấn mạnh bất kỳ công thức nào cũng phải xuất phát từ thực nghiệm, thống kê, tính toán, hơn nữa suy luận không chỉ cần đại đề mà còn cần tiểu đề, lại còn phải phân biệt điều kiện cần và điều kiện đủ. Có dung nạp là điều kiện cần của công bằng, nhưng có phải là điều kiện đủ không? Khó nói lắm. Bạn tuy có sự dung nạp, nhưng lại thiếu kiến thức và sự chuẩn bị chuyên môn, bạn không thể đưa ra một phán quyết công bằng được. Công bằng tạo nên vua cũng vậy, công bằng là điều kiện cần để làm một vị vua tốt, không quá công bằng nhưng có thực lực, có thủ đoạn, có nhu cầu khách quan thì vẫn cứ lên làm vua như thường. Tương tự như vậy, có những ví dụ vô cùng công bằng chí công vô tư, nhưng không những không làm nổi vua, mà đến tính mạng cũng không giữ nổi, không phải là không có.