Đạo thường vô danh. Gỗ mộc (Phác) tuy nhỏ, nhưng thiên hạ không ai có thể sai khiến được nó. Nếu hầu vương có thể giữ gìn được nó, vạn vật sẽ tự khắc quy phục.
Trời đất giao hòa mà giáng xuống cam lộ, chẳng cần ai ra lệnh mà tự khắc phân bổ đều khắp.
Lúc bắt đầu chế định thì đã có tên, tên đã có rồi thì cũng nên biết dừng lại, biết dừng lại thì có thể tránh được nguy hiểm. Đạo ở trong thiên hạ, cũng giống như sông ngòi chảy về sông lớn biển cả vậy.
Chúng ta thường không tìm được cách gọi thích hợp để diễn tả, định nghĩa Đạo; Đạo thường không tìm thấy khái niệm thuộc về mình, không tìm được định vị hay tính chất, danh phận hay danh tiếng. Đạo thường không có tiếng tăm vang dội. Nó giống như gỗ chưa gia công - thứ chưa qua định nghĩa, gọi là "Phác", gọi là trạng thái bản sơ, nguyên thủy. Sự chất phác, nguyên sinh như vậy, tuy không rực rỡ chói lọi, tuy trông có vẻ khí thế không lớn, thậm chí trông có vẻ thấp bé nhỏ nhoi, nhưng lại không thể bị bất kỳ nhân lực hậu thiên nào khuất phục, chỉ huy hay thao túng. Nếu các chư hầu quân vương có thể giữ gìn trạng thái chất phác, nguyên sinh, không hoa mỹ, không danh phận này, thì vạn vật mọi người sẽ tự động quy phục, hướng lòng về phía họ.
Sự vận hành của Đạo giống như cam lộ giáng xuống, là quá trình âm dương nhị khí của trời đất kết hợp và điều hòa, không cần con người can thiệp hay chỉ huy nhân tạo, nó tự nhiên có thể làm được việc thấm nhuần đồng đều khắp nơi.
Từ lúc bản sơ, ban đầu, đến sau này cuối cùng đã có tên gọi, có quy định nhất định, có danh phận và định tính định vị của riêng mình. Khi đã có tên gọi, có quy định, có danh phận và định tính định vị rồi, thì toàn bộ hệ thống cũng đã hoàn thành và bắt đầu vận hành ("Thủy chế" có lẽ có thể hiểu như vậy), cũng có thể nên dừng lại đúng lúc. Biết dừng lại đúng lúc thì sẽ không còn nguy hiểm.
Đạo hành khắp thiên hạ, như sông ngòi chảy về sông lớn biển cả, tự nhiên mà thành, vô tận vô hồi, cuồn cuộn không dứt.
Lời giải thích của chương này tương đối mơ hồ, tôi đã đọc qua cách giảng giải của các bậc tiền hiền và thầy giáo, nhưng vẫn cảm thấy chưa nắm được yếu lĩnh.
Đạo thường vô danh, "danh" chính là sự quy thuộc khái niệm, là các hạng mục cùng loại, là định tính và định vị. Mà Đạo lại là cái duy nhất chí cao, chí đại, chí thượng, không thể có sự quy thuộc, hạng mục cùng loại hay sự cân nhắc về định tính định vị. Khi còn nhỏ lật từ điển xem, đôi khi ta sẽ thấy trường hợp các từ giải thích cho nhau, như "nhãn" là "mục", "mục" là "nhãn"; "cao hứng" là "vui vẻ", "vui vẻ" là "cao hứng". Nhưng Đạo thì quá lớn, bạn không thể giải thích Đạo là cái này cái kia được.
Một tầng ý nghĩa khác có thể có của "Đạo thường vô danh" là, Đạo thường trầm mặc (hư tĩnh) vô vi, nó chưa bao giờ lên tiếng, không phô trương, không lộ liễu, không tự thổi phồng danh tiếng của mình.
Trước đó Lão Tử đã giảng về cái "Đại" (to lớn, quảng đại), "Thệ" (biến đổi), "Viễn" (sâu xa), "Phản" (vận động biện chứng, vận động hồi quy) của Đạo. Chương này Lão Tử lại bàn từ một góc độ mới, góc độ vô danh, tức là góc độ "Phác" – trạng thái nguyên sinh, chưa được định nghĩa (xin hãy liên hệ từ "chưa định nghĩa" của tôi với các định nghĩa, thiết lập trong thao tác máy tính) để thảo luận về đặc tính này của Đạo.
Trước đó Lão Tử vừa giảng về cái lớn của Đạo, ở đây lại giảng về cái nhỏ của Phác. Vô danh thì nhỏ, trong tiểu thuyết võ hiệp khi nói đối phương là "vô danh tiểu tốt" (kẻ vô danh), chính là khẳng định kẻ vô danh là nhân vật nhỏ bé. Nhận thức này tuy rất nông cạn, nhưng lại đại diện cho ý thức tập thể. Lý do nhỏ là vì nó nguyên sinh, chưa có sự quy thuộc vào khái niệm lớn, chưa có sự so sánh với hạng mục cùng loại, chưa có sự tuyên xưng về địa vị tính năng cao cấp, không có những tên gọi và định nghĩa bên ngoài này, không có những danh hiệu hào nhoáng. Giống như một con người, bạn chỉ thấy là một người nam hoặc một người nữ, hoặc một người béo người gầy, một thanh niên hay một ông lão, thì người đó trong mắt bạn vẫn là nhỏ bé. Một khi tuyên bố người đó là chính khách, thương gia lớn, người nổi tiếng, quán quân, anh hùng, người mẫu, tức là tuyên bố danh phận của họ - sự quy thuộc khái niệm, quy thuộc tập đoàn, quy thuộc thế lực và địa vị, chẳng phải người đó liền trở nên to lớn hơn sao?
Sự to nhỏ của người thường, thực ra không quyết định bởi bản thân, mà quyết định bởi sự quy thuộc, là hiệu ứng "dựa hơi" (bao gồm cả mặt tiêu cực).
Người Trung Quốc chú trọng cái "Danh", người Âu Mỹ chú trọng "Identity" - thân phận, thực ra đều chỉ sự quy thuộc. Giống như một hòn đá, một khúc gỗ, bình thường bạn sẽ không nhìn thêm nó hai cái, một khi biết nó chứa phỉ thúy, kim cương, kim loại quý hiếm, hoặc nó là gỗ quý, tử đàn, hay có thân phận kỳ lạ hiếm có nào đó về lịch sử, địa lý, khảo cổ, sinh học – cái "danh", thì giá trị của nó liền tăng lên gấp bội, trương phình lên.
Ý nghĩa của "nhỏ" cũng có thể bao hàm cả sự tinh vi, nhuần vật vô thanh, Di, Hi, Vi (những trạng thái sâu xa không thể nhận biết bằng giác quan thường).
Nhưng hầu vương lại chính là nên giữ gìn, bảo vệ cái "Phác" của Đạo - thứ chưa được định nghĩa, chưa được khai thác, chưa được mọi người công nhận, chưa có sự quy thuộc và thân phận. Nó mới là trạng thái chất phác, mộc mạc, đôn hậu, hồn nhiên, hỗn nguyên, nguyên sinh, bản chân, chân thành, đáng tin, bản sơ, trạng thái nội tại chưa bị chiếm dụng. Chỉ có giữ được không gian như vậy, hầu vương mới có quyền để dùng, có việc để làm, có sự để vi, có nhân khí (sự ủng hộ của mọi người) để tụ lại. Nếu hầu vương định nghĩa chết mọi thứ, lấp đầy mọi thứ, phong ấn khắp nơi, định hình triệt để, thì còn ai chạy tới chỗ hầu vương này của bạn nữa?
Đặc biệt đề ra việc hầu vương phải giữ cái "Phác" này, vì cái Đại, Thệ, Viễn, Phản của Đạo, người thường dễ hiểu và trân trọng, thứ mà người ta khó nhìn cho chuẩn, yêu cho sâu, giữ cho bền, dùng cho tốt nhất chính là "Phác". Người khác không làm được, hầu vương nên làm được, nếu không, bạn không có tư cách làm hầu vương, không có tư cách đàm luận thiên hạ, không có tư cách luận chính luận binh, lo nước lo dân. Chính cái "Phác" nhỏ bé này, có thể quyết định vận mệnh của một hầu vương – xem vạn vật có tự quy phục hay không – xem thế giới bên ngoài có phục bạn hay không, có theo bạn hay không.
Tôi thích dùng máy tính làm ví dụ để thảo luận chương này. Tôi đã sớm nói rằng, chúng ta có thể làm một ví dụ thông tục nên không tránh khỏi khập khiễng: Thế giới giống như một chiếc máy tính lớn tự vận hành tiên nghiệm. Thực thể và sự tồn tại của máy tính này, đặc biệt là phần cứng, chính là trời đất thiên nhiên. Nguyên lý, phương pháp tính toán, năng lượng và sự vận hành phi nhân cách hóa của máy tính này, bản chất và căn nguyên của máy tính này chính là Đạo. Khái niệm cơ bản, ký hiệu cơ bản của việc tính toán, chính là 0 và 1, tức là "Vô" và "Hữu". "Đại" là nói về dung lượng bộ nhớ của nó. "Thệ" nói về tốc độ vận hành của nó. "Viễn" nói về sự tinh vi và độ chính xác của chức năng. "Phản" nói về khả năng tự cập nhật, quay về trang chủ không sai sót và luôn luôn định dạng (format) trở về trạng thái bản sơ. "Hư tĩnh" cho thấy nó không có virus, rác, nhiễu loạn và dữ liệu vô dụng. "Hốt hoảng" và "Khê cốc" cho thấy nó không chiếm dụng không gian, chức năng và vận hành đều không bị hạn chế. "Vô danh" cho thấy nó mãi mãi là cái mới, chưa được đặt tên, không phô trương.
Đặc điểm của Đạo là tính bản sơ, là tự nhiên vĩnh tồn và không chuyển dời theo ý chí con người - là chân lý tự vận hành, là nguyên lý căn bản của sự sinh diệt và vận hành của vạn vật vạn tượng, cũng là bản nguyên bản chất khiến thế giới là thế giới. Hình thức hiển hiện của nó chính là thế giới và trời đất, vạn vật và vạn tượng. Bản thân Đạo không cần thiết lập và định nghĩa, không cần hệ điều hành nhân tạo, hệ thống ứng dụng và các loại chương trình. Đạo vốn dĩ là thứ "Phác" mộc mạc hơn, nguyên thủy hơn nhiều nhưng cũng đầy đủ hơn nhiều so với máy tính, nó là "máy Phác" lý tưởng nhất, tối thượng nhất. Nó tự vận hành, chưa bao giờ mệt mỏi, sai sót hay treo máy.
Sở hữu "Phác" chính là sở hữu chiếc máy tính có bộ nhớ vô hạn đời đầu, mà không đi định nghĩa đặt tên cho nó, không thiết lập cơ sở dữ liệu nhân tạo. Không có "Phác" chính là chỉ có chiếc máy tính đời thứ hai, thứ ba, thứ một trăm, bạn đã bị lấp đầy bởi các loại định nghĩa, tên gọi, dữ liệu, bạn đã thiết lập sẵn một cách hỗn loạn, bạn đã đầu óc choáng váng không biết làm sao. Máy tính của bạn đã không còn dùng tốt, sẽ không ai muốn mua hoặc vui vẻ sử dụng chiếc máy tính "bán tử" này của bạn, trừ khi xóa sạch tất cả, bắt đầu lại từ đầu.
Bạn chỉ cần giữ trạng thái chất phác và bản sơ của mình, thì tự nhiên sẽ nhất trí với Đạo. Bạn đừng tự mình đặt tên, định nghĩa, thiết lập lung tung, đừng tự làm mình đầy ắp, bế tắc, đừng tự giam mình, tự làm mình treo máy, tự tìm đường chết. Thiên hạ sẽ đến với bạn, vì ở chỗ bạn là nơi đáng làm nhất, ít gây chuyện nhất, có dung lượng nhất.
Đạo thông qua cam lộ để nuôi dưỡng trời đất, không hề thiên vị ai, không ghét bỏ ai. Chúng xuất phát từ sự kết hợp của trời đất, chúng quay về khắp trời khắp đất. Mà bạn càngxí đồ (mưu toan) can thiệp vào sự phân bổ của cam lộ, thì bạn càng làm nó không đều, càng không thể vận hành nổi.
Tuy nhiên ngoài Đạo, trời đất, thiên hạ, thế giới, cam lộ ra, còn có những người thông minh hữu vi, con người luôn muốn đưa ra các thao tác nhân tạo cho Đạo, muốn định nghĩa đặt tên (như nhân nghĩa, kiêm ái, tu tề trị bình...). Không đặt tên, không định nghĩa thì họ cảm thấy xa lạ và không biết làm sao. Thế là, Đạo vốn chất phác, trong khi được mọi người giải thích cho phổ cập, cho dễ dùng, cho có danh tiếng, cũng có thể càng đặt tên càng náo nhiệt, càng hỗn loạn, cũng có thể giải thích một cách phiến diện, bài trừ lẫn nhau, đi vào đường hẹp, đường tà.
Cho nên cần phải biết dừng lại đúng lúc, đã đặt tên rồi, đã định nghĩa rồi, đã có sự quy thuộc và định tính định vị rồi, đã có danh phận rồi, biết rằng của Xê-da (Caesar) trả cho Xê-da, của Chúa trả cho Chúa, của bách tính trả cho bách tính, của hầu vương trả cho hầu vương rồi, có thể thao tác có thể ứng dụng rồi, có thể hiểu một chút rồi, thế là đủ rồi, quá đủ rồi. Nếu còn cố chấp muốn tự cho mình thông minh, vô hạn định nghĩa, thêm chương trình, sẽ làm máy tính vì dữ liệu trương phình mà sụp đổ (hỏng phần cứng và phần mềm), treo máy.
Ví dụ như hoàn cảnh của Mỹ trên thế giới, ví dụ như lịch sử Liên Xô, ví dụ như "Cách mạng Văn hóa" của Trung Quốc, ví dụ như sự hưng suy của một số học phái tư tưởng, sự thành bại của một cá nhân nào đó đặc biệt là những nhân vật lớn, đều có thể gợi ý chúng ta suy ngẫm về việc làm thế nào để bảo vệ sự chất phác, làm sao để không đến mức "không dừng lại thì nguy" – do tự phụ quá mức, can thiệp quá mức, hành động quá mức và không biết chừng mực, không biết dừng lại đúng lúc mà tạo ra vấn đề nguy hiểm cho chính mình.
Bạn tốt nhất nên có một công phu: thường xuyên "format" (định dạng) nguyên thủy cho máy tính của mình, xóa sạch bản thân rồi làm lại. Học lại từ đầu, bắt đầu từ số 0, tiếp cận lại, xáo bài lại.
Trăm sông đổ về biển, trăm lý đổ về Đạo, về cái Đạo siêu việt bao hàm tất cả này, về sự vô hạn.
Hoặc có những nhà luận giải cho rằng Lão Tử trong chương này nói là không nên cầu danh quá mức, tôi trộm nghĩ như vậy là nói quá nhỏ, quá thực tế rồi. Ở đây Lão Tử thực ra vẫn đang giảng về trào lưu phê phán văn hóa xuyên suốt cả cuốn sách. Danh không phải là danh vọng danh phận danh từ, mà là khái niệm và đặt tên, tức là "định nghĩa" trong máy tính. Từ một chiếc máy tính bản sơ vốn hoàn toàn có khả năng tự vận hành mà đi đến định dạng và đặt tên là khó tránh khỏi hoàn toàn, từ một chiếc máy tính chưa đặt tên chưa định nghĩa nên bị một vài thợ thủ công cao tay, đại sư hay gian thần kiêu hùng, trộm cướp cho là khó sử dụng, đến một chiếc máy tính đã đặt tên định nghĩa có thể sai khiến được, đây là một sự phát triển cũng là một tất yếu, nhưng cũng có thể là từ nay loài người đã đi vào một ngã rẽ, đường tà.
Dùng lời của Lão Tử mà nói chính là: Thánh nhân xuất, hữu đại ngụy. Thánh nhân lấy việc tạo ra các loại định nghĩa, đặt tên, chính danh làm năng lực, lấy việc chế định tiêu chuẩn và quy tắc làm năng lực. "Thánh nhân" như vậy tự cho rằng mình có thể phán xét thiên hạ, giám định thiên hạ, thay đổi thiên hạ và trừng phạt thiên hạ. Dù những thánh nhân này nghĩ có bi tráng và tự tin đến đâu, thì kết quả của nhiều thứ họ làm đều là phản tác dụng. Bởi vì mọi thứ nhân tạo thường không đuổi kịp Đạo tự nhiên vận hành. Mọi thứ nhân tạo đều có khiếm khuyết, đều không thể như trời đất tự nhiên mà vận hành mây trôi nước chảy, nghiêm mật khớp nối, thưa mà không sót, không thể như trời đất giao hòa mới giáng xuống sương móc (ghi chú: lúc này vẫn chưa hiểu rõ nguyên lý hình thành sương móc) một cách đồng đều lý tưởng như vậy. Đối với Lão Tử mà nói, ngụy chính là "vi" (làm), ngụy là miễn cưỡng làm ra. Cách nói này đương nhiên phiến diện, đồng thời mệnh đề sắc bén tổn thương người khác này của Lão Tử là một tia chớp điện quang thiên tài.
Cách nhìn của Lão Tử thiên về phê phán quá trình văn hóa này. Ông cho rằng, con người đừng quá mê tín bản thân, đừng đánh giá quá cao bản thân, bạn có nhiều thiên kiến, có nhiều tư tâm tạp niệm, có nhiều sai lầm, cho là đúng, bốc đồng, yếu điểm nhân tính, hạn chế về địa vực, dân tộc, giai cấp... những thứ này đều sẽ mang vào việc theo đuổi và vận dụng Đạo của bạn, giống như người sử dụng máy tính mang rác, thông tin độc hại, virus và thao tác sai lầm vào máy tính vậy. Văn hóa càng phát triển phong phú, thông tin và thao tác càng nhiều, nguy cơ làm hại Đạo, đi ngược nguyên lý, làm hại máy tính càng nhiều và càng lớn, cho nên cần phải biết dừng lại, cần phải biết thấy tốt là thu, đừng không dứt khoát.
Ý nghĩa của "Chỉ" (dừng) không chỉ là dừng lại, đặc biệt là mục đích, là đạt đến và đạt tới.
Đạt được mục đích rồi thì nên dừng lại, chứ không phải là đâm đầu vào quán tính tiến lên mà chết, càng không phải là sự trương phình vô hạn dưới sự kích động của lòng tham. "Đại học" cũng giảng "Tri chỉ nhi hậu hữu định" (Biết dừng lại thì sau đó mới có định hướng), có thể thấy, tư tưởng "Tri chỉ" ở Trung Quốc là phổ biến và vượt trên các môn phái. Sự phát triển của văn hóa cũng nên biết dừng lại, học thuyết không phải cứ ngày càng đổi mới là tốt, đôi khi cái mới nhất, khác biệt nhất lại là lời nói nhảm. Phương tiện không phải cứ nhiều là tốt, một số phương tiện giống như thuốc, mẫu mã quá nhiều càng dễ dùng sai và sinh ra tác dụng phụ, một số loại thuốc đổi mới mẫu mã sau này chứng minh là có độc. Hưởng thụ không phải vô tận vô hồi mới là tốt, hưởng thụ quá mức là một cái tên khác của sự sa đọa. Phải đưa tư tưởng: đạt được mục đích là tốt rồi, phải biết dừng lại đúng lúc đồng thời luôn luôn tự phản tỉnh cân nhắc vào trong sự phát triển xã hội và phát triển văn hóa.
Đương nhiên, quan niệm "thấy tốt thì dừng" và quan niệm "tự cường bất tức" (tự vươn lên không ngừng nghỉ) nên cùng thắng, nên bổ sung cho nhau, nên cùng giúp đỡ nhau.
Nói thêm một câu, dùng ngôn ngữ thông dụng của máy tính để thảo luận chương này, đương nhiên không có nghĩa là quan điểm của Lão Tử là dùng để cấu tạo máy tính, mà là nói, máy tính công nghệ cao mô phỏng não người cũng giống như vạn vật trên đời, đều thể hiện đạo lý của Đạo.
Đạo lý của Lão Tử giảng rất cao minh, đáng tiếc là sự đời thường không phải như vậy. Sự đời là, làm màu khoe mẽ đôi khi đạt được hiệu quả, đôi khi nói khoác đủ để lừa đời, có khi cái ngụy lớn đủ để thành thánh, biết đâu cái "Phác" lớn dễ bị lạnh nhạt bỏ qua. Hoặc ít nhất là, thánh nhân cũng có chỗ ngụy, lời hay cũng có chỗ khoa trương, cao sĩ cũng có những lúc không tránh khỏi tục khí. Lời khuyên của Lão Tử khiến người ta tỉnh táo, khiến người ta cảnh giác, chỉ có nhảy ra khỏi sự cân nhắc được mất thế tục, nhảy ra khỏi sự cân nhắc và đo lường tính thao tác, mới có thể tiến gần Đạo mà lên được tầng lầu cao hơn.
