Thời thơ ấu, tôi từng học hai năm ở trường mẫu giáo (nay gọi là trường mầm non) Hương Sơn Từ Ấu Viện. Lúc đó gia đình sống ở Tây Thành, trường mẫu giáo được chọn này nằm ở Địa Vương Miếu thuộc Bắc Câu Yến, sau này nơi đây đổi thành trường Nữ sinh số 3, rồi đổi thành trường Trung học số 166, cho đến thời kỳ cải cách mở cửa, nơi này được thu hồi về cho bộ phận viên lâm văn vật, đổi lại thành Địa Vương Miếu như trước. Không biết có thể đạt được thành tích nào trong việc phát triển du lịch tạo thu nhập hay không.

Có một lần trường mẫu giáo dạy nhảy "Vũ điệu thợ giày", động tác của tôi cứ mãi không đúng, từ rất sớm tôi đã biết mình không thể khiêu vũ. Tôi tin rằng đây là hậu quả do sự thiếu thốn, đóng cửa của xã hội cũ và nền giáo dục chưa hoàn thiện gây ra, sự thiếu hụt dinh dưỡng lâu dài đã gây ra cho tôi nhiều mặt kém cỏi và phát triển không đầy đủ.

Tôi học tiểu học tại trường Tiểu học trực thuộc Đại học Sư phạm Bắc Kinh. Bắc Sư là tên viết tắt của Trường Sư phạm Bắc Kinh (trường trung cấp chuyên nghiệp), nay đã không còn tồn tại. Lúc đó cho đây là một trường học tốt. Đứa con trai của một công nhân nhà máy than gần đó tên là Tiểu Ngũ Nhi, nó mấy lần muốn thi vào trường tiểu học này nhưng kiên quyết không được nhận, sau đó nó đành phải vào ngôi trường mà chúng tôi gọi là dành cho "đám trẻ hoang" – trường Tiểu học Đại nhai Tây Tứ Bắc.

Học sinh Tiểu học trực thuộc Sư phạm Bắc Kinh coi thường con cái của công nhân lò than, hễ gặp Tiểu Ngũ Nhi là lại hát rằng:

Tiểu Ngũ Nhi,

Tiểu Lục Nhi,

Hạt lấm tấm xào đậu nhỏ.

Cậu một bát,

Tớ một bát,

Tức cho Tiểu Ngũ Nhi trừng mắt khô khốc.

Tôi vào tiểu học khi còn kém hơn một tháng nữa là tròn sáu tuổi, tôi gầy yếu, nhát gan, nhất thời không hiểu rõ yêu cầu đối với vai trò học sinh. Cả hai học kỳ của năm lớp một, thành tích thi cử của tôi đều đứng thứ ba toàn lớp. Phụ huynh sợ tôi bị bắt nạt ở trường, dặn dò có việc gì thì cứ mách giáo viên. Thế là tôi biến thành một đứa trẻ không được hoan nghênh vì thích "mách cô giáo". Có một lần kết quả của việc mách cô là giáo viên không hề đi hỏi han đứa trẻ bị tôi kiện, mà trước tiên bắt tôi chịu phạt đứng, đứng ngay tại chỗ ngồi của mình. Tôi thấy mất kiên nhẫn, bèn hỏi cô giáo khi nào thì tôi mới được ngồi xuống, liền bị giáo viên quát mắng, cuối cùng thì vẫn được ngồi xuống, nhưng tôi cho rằng đây là một bài học vô cùng quan trọng. Hãy nhớ lấy: Hậu quả của việc kiện cáo quá nhiều rất có thể không phải là chỉnh đốn người bị kiện, mà là khiến bản thân mình trở thành kẻ phiền phức, đáng ghét. "Slão bản" luôn yêu thích người biết gánh vác lo âu giúp mình chứ không phải kẻ đi tìm việc rắc rối cho mình.

Năm lớp hai, tôi dần dần bộc lộ những đặc điểm của "học sinh giỏi", những câu văn tôi đặt, những bài tập làm văn của tôi, đều được cô giáo Hoa Hà Lăng tán thưởng nhiệt liệt. Tôi lại cực kỳ tuân thủ quy củ. Có một lần toàn bộ con trai và con gái trong lớp cãi lộn đánh chửi nhau, chẳng qua cũng vì đám con gái thích đi kiện tụng tố cáo đám con trai. Chỉ có duy nhất một mình tôi là con trai không tham gia chiến trận, thế là mấy đứa con gái to xác ôm chầm lấy tôi vào lòng, coi tôi là người cùng chiến tuyến. Không biết điều này có được tính là nỗi nhục của tôi hay không. Nghĩ lại thì hình như vẫn còn có chút ngọt ngào.

Tôi có hai lần nhận được nền giáo dục mang tính bảo vệ từ cô Hoa, một lần là tôi và một bạn nữ khác không mang dụng cụ học tập liên quan trong tiết Tập viết. Theo kỷ luật do cô giáo tuyên bố, hai chúng tôi phải ra ngoài cửa lớp chịu phạt đứng. Bạn nữ đó nói Vương Mông là học sinh giỏi, một mình cô phải chịu phạt đứng là được rồi. Tôi lớn tiếng hô đồng ý. Kết quả là nhận được một bài học sâu sắc, tôi mãi mãi hổ thẹn khôn nguôi vì chuyện đó. Một lần là lén nhìn sách vở khi thi cử. Cô Hoa sớm đã nhìn thấu từ lâu, lúc đó vẫn giữ lại thể diện cho tôi, mãi đến sau sự việc mới tiến hành giáo dục sâu sắc. Ân tình của cô Hoa đối với tôi, tôi mãi mãi khắc ghi trong lòng.

Có một lần là lễ khai mạc Đại hội thể thao toàn thành phố được tổ chức tại Tiên Nông Đàn, cô Hoa dành cho tôi sự sủng ái đặc biệt, dẫn tôi đi tham gia, và trên đường đi đã mời tôi vào một cửa hàng bánh ngọt uống trà dầu ăn bánh ngọt vỏ xốp. (Trải nghiệm như thế này tôi đã viết vào trong "Thanh xuân vạn tuế", chính là chi tiết Tô Quân mời Dương Tường Vân ăn bánh ngọt đó). Thế nhưng sau khi lễ khai mạc đại hội thể thao kết thúc, khán giả chen chúc thành một cục, tôi và cô giáo đi lạc nhau, tôi chen nhầm lên chiếc xe điện bánh sắt (lúc bấy giờ chưa có danh xưng nhân viên bán vé), người bán vé hô lớn "Tứ Bài Lâu, Tứ Bài Lâu" thế là tôi lên xe, nhưng nhà tôi ở là Tây Tứ Bài Lâu (nay gọi là Tây Tứ, vì lầu cổng chào đã bị phá dỡ), mà chiếc xe này lại đi qua Đông Tứ Bài Lâu. Xuống xe đến bến cuối cùng, chính là Bắc Tân Kiều, một nơi mà tôi chưa từng đặt chân tới. Tôi biết mình đi nhầm đường, đầu đông, gió lạnh cắt da cắt thịt, bụng đói meo, tôi rất căng thẳng. Thế là tôi quyết định nhanh chóng dứt khoát, gọi một chiếc xe kéo (loại xe đạp kéo hai bánh mà Lạc Đà Tượng Tử kéo), báo địa chỉ chi tiết của nhà, phu xe đã hạ rèm bông xuống để giữ ấm cho tôi, bốn mươi phút sau đã kéo đến trước cửa nhà, mẹ tôi đang sốt ruột như lửa đốt, thấy tôi về tự nhiên vô cùng mừng rỡ, trả tiền xe, đồng thời biểu dương năng lực ứng biến xử lý sự kiện bất ngờ của tôi, năng lực giải quyết vấn đề đặc thù theo cách đặc thù. Trong hoàn cảnh bình thường đương nhiên tôi không dám tự chủ trương gọi xe.

Từ năm lớp hai, lần nào thi cử tôi cũng đứng đầu toàn lớp. Năm lớp ba có một lần viết văn, đề bài là "Giả sử". Tôi liền làm một bài thơ mới, trong đó có những câu như thế này:

Giả sử tôi là một con hổ,

Tôi muốn ăn thịt người giàu...

Mầm mống tư tưởng cánh tả này, nói ra thì cũng đơn giản, bắt nguồn từ việc nhà chúng tôi quá nghèo.

Năm lớp ba, lần đầu tiên tôi tham gia cuộc thi diễn thuyết, đề bài là "Làm thế nào để trở thành một học sinh giỏi", bản thảo diễn thuyết do nhị gì là chính giúp đỡ phác thảo. Nội dung là phải có thân thể khỏe mạnh, phẩm hạnh tốt và học tập tốt, đại khái khá đồng nhất với tư tưởng tiêu chuẩn học sinh ba tốt của Tân Trung Quốc. Một cảm giác nổi bật của tôi là bước lên bục giảng, trời đất ơi, bên dưới nhiều đầu người thế, nhiều tóc đen và tròng mắt đen thế. Tôi nghĩ thành bại ở một cú này, tôi nhất định phải khống chế bản thân, lớn tiếng đọc rõ bản thảo diễn thuyết, tôi đã làm được điều đó, ít nhất là đã giành được thắng lợi về mặt phát âm. Đây là khởi đầu cho việc tôi chưa bao giờ thấy sợ hãi khi nói chuyện ở nơi công cộng.

Năm lớp ba, giáo viên chủ nhiệm gốc (nay gọi là giáo viên chủ nhiệm) ThẩmLão Sư rời đi, toàn lớp nữ sinh khóc lớn, tôi không khóc, tôi không biết việc thay đổi một giáo viên chủ nhiệm thì có gì cần thiết phải động tình cảm. Không biết điều này có phải phản ánh mặt lý trí, lạnh lùng thậm chí là vô tình khác của tôi hay không.

Cô giáo Đồng vừa tốt nghiệp Đại học Sư phạm Bắc Kinh lên thay thế. Cô gọi tôi đến nhà cô xem bức ảnh tốt nghiệp đội mũ cử nhân của cô, đồng thời giao nhiệm vụ cho tôi chép lại toàn bộ bài tập của học kỳ đầu tiên một lượt, nói là cục giáo dục muốn phát học bổng cho một số học sinh xuất sắc toàn thành phố, nhà trường chuẩn bị làm báo cáo đề cử tôi. Vì việc này tôi đã rất vất vả, hoàn thành xong nhiệm vụ. Phụ huynh đối với khả năng tôi đạt được học bổng cũng vô cùng mừng rỡ. Cuối cùng, không được bình chọn đắc cử. Đây cũng là một kinh nghiệm và giáo dục rất hay, cho dù là "học sinh giỏi" thì cũng không thể chuyện gì cũng cầu được ước thấy. Có thành công có không thành công, mới là đạo lý thường tình. Kỳ thực lúc này tôi đã tận hưởng đầy đủ những lợi ích về mặt tinh thần và vật chất mà đứa trẻ ngoan, học sinh giỏi có thể mang lại rồi. Năm nào cũng được miễn học phí, giáo viên nhìn bằng con mắt khác, phụ huynh cười tươi như hoa.

Cũng có lúc ngựa điên sảy vó. Có một lần trước giờ học buổi chiều, một bạn học trong lớp bắt được một con chim nhỏ, không biết phải làm sao cho phải, tôi hứng chí hừng hực cầm lấy nhét vào trong hộc bàn. Đợi cho đến sau khi vào lớp, cần lấy sách giáo khoa và bài tập ra, tôi vừa lật nắp bàn lên, vù một tiếng bay vụt ra một con chim, cả lớp cười ồ lên, cô giáo nổi giận lôi đình, ra lệnh cho tôi đứng dậy, quát mắng rằng: "Quá mức kiêu ngạo lộng hành!" Câu chuyện "phạm lỗi" này của tôi là tiết mục "tủ" của tôi, kể cho con cháu nghe, bọn chúng nghe trăm lần vẫn không chán.

Có một hai nữ sinh bao gồm nguyên mẫu của Hải Vân, hay hờn dỗi, tục ngữ Bắc Kinh gọi là người nhà quê không biết quả anh đào, tiểu hạnh (tính) nhi! Hay giận dỗi, đôi khi xung đột với giáo viên, liếc mắt trắng trừng giáo viên, mà đám tiểu quỷ nghịch ngợm khác lại sẽ thừa cơ châm ngòi sinh sự, "Thưa cô, *** đang trừng cô đấy!" Vừa hay giáo viên lại tuyệt đối không cho phép học sinh trừng mắt nhìn mình, thế là sẽ phạt nữ sinh đứng, sẽ làm cho sự việc trở nên rối rắm khó giải quyết. Lại có một số nam sinh học hành quá kém hoặc không tôn trọng thầy cô giáo, thường xuyên chịu sự quở mắng thậm chí là thể phạt và hình thức biến tướng của thể phạt từ giáo viên: ví dụ như tan học không được về nhà. Những việc này đều khiến tôi chịu kích thích rất lớn, và tự răn mình, tuyệt đối không được để xảy ra những chuyện thế này.

Cũng là vào khoảng năm lớp ba, lớp bốn, một số nam sinh đột nhiên giở trò quậy phá với một nữ sinh hay đi mách lẻo nào đó, tụ tập từng đàn từng lũ chạy đến trước cửa nhà nữ sinh này kêu gào quái dị. Tôi từng tham gia một lần, nếm trải được một loại khoái cảm quậy phá kiểu như ăn trái cấm. Trong lớp có một nam sinh chải chuốt bóng bẩy, mỗi lần nhìn thấy tôi đều muốn hôn lên má tôi, tôi thì tránh né còn không kịp. Nếu như tôi cao lớn và có sức mạnh hơn một chút, tôi sớm đã cho nó một trận đòn no nê rồi. Nó thích kể một số câu nói đồi trụy, nói là nam sinh nào đó với nữ sinh nào đó "thì thầm to nhỏ" ở trong hang động Bắc Hải. Lại truyền thụ rằng, phải hát ca khúc thịnh hành "Hoa hảo nguyệt viên": "Mây tan trăng sáng rọi người về..." lúc hát đến câu "Đoàn viên mỉm mãn, kim triêu say" thì vừa hay ôm chặt lấy một người mà hôn hít. Nó vừa nói vừa làm mẫu, tất cả mọi thứ của nó để lại cho tôi là một kinh nghiệm tồi tệ khiến người ta buồn nôn nhất. Tôi khẳng định, đây là kẻ xấu, tôi không hiểu tại sao một đứa con trai từ nhỏ đã vô liêm sỉ và tồi tệ như vậy. Sau này khi lớn lên, tôi tuyệt đối không làm kẻ xấu như thế này.