Tôi biết không phải là mình không thể thành công. Nhưng con đường dẫn đến thành công vô cùng hiểm trở, gian nan. Tôi biết mình khác biệt, nhưng sự khác biệt ấy vẫn chưa được giới uy tín công nhận. Tôi biết viết lách sẽ khiến tôi nổi bật, nhưng tôi biết mình sẽ phải trả một cái giá không biết là đắt đến nhường nào cho việc đó. Tôi biết từ nay mọi trải nghiệm, kinh nghiệm, hỉ nộ ái ố, buồn vui tan hợp, vĩ đại hay nhỏ bé, gió mưa sấm chớp, chuyện vụn vặt lông gà vỏ tỏi của tôi đều đã có màu sắc, có ý nghĩa; từ nay mọi thứ trong sinh mệnh sẽ không bị phung phí, từ nay âm vang của sinh mệnh đã tấu lên, những dây đàn của sinh mệnh đang rung động trong từng ngày từng giờ từng phút của Vương Mông, từ nay Vương Mông đã làm những việc mà chỉ có Vương Mông mới làm nổi. Tôi đã níu giữ lại thời đại vĩ đại, tôi đã níu giữ lại tuổi thanh xuân tươi đẹp, tôi đã níu giữ lại sự sục sôi của thế hệ thanh niên Tân Trung Quốc đầu tiên có một không hai, tôi đã níu giữ lại ngọn lửa và hoa văn của sinh mệnh. Nhưng vì thế tôi phải từ bỏ, từ bỏ, từ bỏ rất nhiều cuộc sống và niềm vui chân thực, là những thứ tôi yêu tha thiết nhất. Mà chính những thứ tôi yêu tha thiết nhất, cuộc sống và niềm vui chân thực của tôi ấy lại thúc giục tôi cầm bút lên; chính là sau khi cầm bút lên, tôi chỉ có thể đối mặt với vách tường trầm ngâm, múa bút cùn, phát thần kinh, đầy vẻ khờ khạo, xa lánh cuộc sống, công việc thực tế và tập thể mà tôi vô cùng yêu quý. Thậm chí, viết lách sẽ khiến tôi xa lánh lãnh đạo; cho dù có cởi mở và quý trọng nhân tài đến đâu, chẳng có trưởng khoa cán bộ, trưởng phòng, cục trưởng hay bí thư nào lại hoan nghênh cấp dưới của mình lần lượt chìm đắm trong sáng tác văn học cả. Một nhà lãnh đạo mà tôi kính yêu, mà nhiều người dân nước ta kính yêu, đã từng nói trong một dịp riêng tư rằng: Lắm thanh niên thích sáng tác văn học thế, Trung Quốc sẽ mất nước đấy! Tôi hoàn toàn hiểu lời của ông, tôi không hề không đồng tình với lời của ông.

Tối cuối tuần, công đoàn quận nơi đặt văn phòng chung với chúng tôi tổ chức buổi khiêu vũ ngoài trời, giai điệu của "Bộ Bộ Cao" và "Vũ khúc sinh viên" (bài hát Liên Xô) thật mê hoặc, mọi người đang nhảy, đang trải nghiệm sự cởi mở và niềm vui của cuộc sống mới, thế nhưng tôi không thể đi, tôi phải tận dụng cơ hội này để viết.

Có một buổi tập trung mà tôi có thể tham gia hoặc không, trước đây tôi sẽ chọn tham gia, đem giọt nước là mình hòa vào đại dương mênh mông của nhân dân, của thanh niên, đó là hạnh phúc của tôi, cũng là niềm tự hào của tôi. Nhưng tôi không thể đem ý nghĩ viết lách chia sẻ quá mức với tập thể, tôi buộc phải âm thầm tiến hành nỗ lực có chút gì đó giống như kẻ mạo hiểm ở một nơi vắng vẻ.

Tôi đã là Phó bí thư Đoàn ủy quận, tôi có một phòng làm việc độc lập, trên bàn làm việc của tôi bày đủ loại hồ sơ, văn kiện của Trung ương, Đoàn Trung ương, Cục Hoa Bắc cùng Thành ủy, Đoàn Thành ủy, Đoàn Quận ủy; các bản báo cáo, tổng kết, kế hoạch và thỉnh thị của các tổng chi đoàn cơ sở (lúc đó số cơ sở thành lập được đoàn ủy còn rất ít), cùng các loại bảng biểu xin phê chuẩn. Trên bàn tôi bày kín những loại giấy tờ văn phòng thường dùng lúc bấy giờ: một loại giấy phiến diễm giá rẻ chất lượng kém, cùng giấy than, giấy Mino mỏng và mềm, cùng máy dập ghim, dập ghim, kẹp giấy, hồ dán và kẹp tài liệu. Tôi cầm giấy phiến diễm viết cuốn tiểu thuyết vĩ đại của mình, hễ cửa động một cái là tôi dùng các tập hồ sơ khác đậy bản thảo tiểu thuyết lại. Tôi cảm thấy nét mặt của mình có chút không tự nhiên, nói năng có chút hồn vía lên mây, chỉ mong kết thúc cuộc nói chuyện, càng nhanh càng tốt. Tôi có chút không hòa đồng, ít ra thì cũng không giống trước đây cho lắm, tôi không thể phán đoán phản ứng của người khác.

Chỉ đến khi đặt bút viết rồi mới biết viết ra một cuốn sách là một việc vĩ đại, gian nan, túng quẫn, cạn kiệt mưu kế, hao tâm tổn trí, tiến thoái lưỡng nan, mất phương hướng đến nhường nào. Bạn phải cân nhắc nhân vật, bạn phải cân nhắc mối quan hệ giữa các nhân vật. Bạn phải cân nhắc sự kiện. Bạn phải cân nhắc thời tiết, cảnh trí, bối cảnh, đạo cụ, âm thanh, cây cối, hoa cỏ, chim cá, ánh mặt trời và ánh trăng, rạng đông và chiều tà, bốn mùa trong năm, buồn vui tan hợp, sinh lão bệnh tử, thị phi công tội... Bạn đang sáng tạo ra một thế giới, bạn đã trở thành Thượng Đế của thế giới mình.

(Sau đó đến năm 1958, thầy Ngô Tiêu Ân kính yêu đã viết một bài báo, phê bình không chỉ đích danh luận điểm "Nhà văn là Thượng Đế", bởi vì trong bản lý lịch tự khai của tôi có thú nhận tư tưởng này).

Mà bạn thì chỉ cao 1 mét 68, nặng hơn 50 ký, một thân hình suy dinh dưỡng phát triển không đầy đủ, tuổi 19, đãi ngộ cấp 18, trình độ học vấn bỏ dở lớp một cấp ba, vốn liếng là bản tin 300 chữ, bài văn ngắn 800 chữ đã đăng... Sự nghiệp luôn vĩ đại nhường ấy, văn học luôn cao cả nhường ấy, cách mạng luôn vô tư nhường ấy, tình cảm luôn nồng cháy nhường ấy, mà bạn - kẻ dấn thân vào tất cả những điều này - lại luôn nhỏ bé cho đến mức ti tiện!

Hơn nữa bạn nghĩ đông nghĩ tây, một phút một ý tưởng, bạn dập dờn do dự, thời khắc đứng ngã ba đường. Bất kỳ đoạn nào cũng có mấy chục loại, hàng trăm loại lựa chọn có thể, mỗi câu nói cũng có mấy chục loại, hàng trăm loại cách diễn đạt, mỗi một dấu câu bạn cũng có thể nghĩ một, hai, tám, mười tám lần. Sự tự do của văn học đã biến bạn thành vật thể rơi tự do, rơi vào không gian vũ trụ, cái gì cũng có thể xảy ra, cái gì cũng có thể lựa chọn, cái gì cũng có khả năng thành công, cái gì cũng có khả năng không linh nghiệm... Thật là kinh hoàng làm sao, thật là bứt rứt xé gan xé phổi làm sao!

Bạn không có kinh nghiệm. Bạn chưa từng đọc sách hướng dẫn viết văn. Bạn rất ít khi đọc nguyệt san văn học và những cuốn sách mới xuất bản. Lưu Thiệu Đường kém bạn hai tuổi đã nổi đình nổi đám, Tùng Duy Hi nối gót theo sau cũng đã bắt đầu lộ diện. Thiệu Yến Tường - người khiến bạn khâm phục cảm động đến sát đất - nay đã sừng sững uy nghiêm. "Giữa bầu trời đầy sao ta đang tìm kiếm ngươi, ta đang đắm nhìn ngươi, ngươi có biết không?", "Một tiếng ca thổi làm nước sông dâng, một tiếng ca thổi làm cầu vồng xuất hiện", bài "Trái đất nói với sao Hỏa" và "Sáo sậy" của Yến Tường đã khắc sâu vào tim tôi, viết lên giấc mơ của tôi, tôi còn có thể làm gì được đây?

Căn bệnh mất ngủ chết tiệt nhất của tôi lại ghé thăm. Những gì tôi trải qua là sự tấn công của ánh sáng, nhưng cũng là một cuộc khủng hoảng tinh thần thực sự; tôi cuồng loạn vì viễn cảnh thành công có thể có của việc viết lách, lo âu vì việc viết lách có nguy cơ kết thúc bằng thất bại thảm hại, mẫn cảm trước sự rung động của từng cơn gió hạt mưa, từng âm thanh, từng sắc thái, từng chi tiết, đau buồn vì sự nhụt chí trước mọi sơ suất, mọi điều gượng gạo, mọi khó khăn cay đắng không kham nổi. Tất cả những thói tật "tư tưởng ý thức" mà tôi từng nhiều lần phân tích phê phán: được mất hơn thua, chủ nghĩa anh hùng cá nhân, mơ mộng nổi đình nổi đám, không thực tế, không cam chịu làm con ốc vít, tư tưởng danh lợi, tự cho mình là đúng, tự thưởng thức một mình, đơn độc lẻ loi, rời xa quần chúng... đều lao vào bổ vây lấy tôi, tôi trở nên yếu ớt, bệnh hoạn.

Hành động viết lách của tôi ít ra cũng có chút gượng gạo, có chút ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa tôi với lãnh đạo và quần chúng, ảnh hưởng đến sự "tiến bộ" của tôi. Năm 1954 hoặc 1955, một loạt cán bộ cấp bậc như tôi đều được thăng một bậc, thế nhưng, chẳng có phần của tôi. Dĩ nhiên rồi.

Dẫu sao tôi cũng đang viết, trên trang giấy trắng đã viết nên những chữ đen, viết nên ký ức và tâm tư, tư tưởng và ảo mộng, viết nên chất thơ và sự dịu dàng, đan cài từng ngày tháng trân quý nhất đã qua và có thể có; năm tháng lưu dấu, tình bạn dài lâu, bản giao hưởng thời đại, một nhân chứng của riêng mình đối với Tổ quốc vĩ đại và thời đại vĩ đại sẽ có thể được hoàn thành và gìn giữ lại. Tuổi tác không hề tăng lên vô ích, cơm trắng không hề ăn uổng công, đầu óc không hề lớn lên vô ích, sự thông minh không hề bị lãng phí, lao động vừa có thể nở hoa lại vừa có thể kết trái.

Bản thảo viết văn của tôi ngày càng gần hoàn thành, tôi dần hé lộ tiếng gió, tôi đọc bản thảo của mình cho mấy bí thư đoàn trường trung học thân thiết nghe, tôi nhận được một số lời tán dương, nhưng cũng có người phản ánh lên trên về một số biểu hiện có phần thần kinh của tôi, tôi đã nhận được một chút phê bình từ một đồng chí phụ trách ở văn phòng Đoàn Thành ủy.

Nhưng tôi ngày càng quyết đoán, không còn đường lui. Tôi thậm chí nghĩ, nếu tiểu thuyết của tôi thành công, có lẽ tôi sẽ được tuyển chọn tham gia Liên hoan Thanh niên Thế giới do các nước xã hội chủ nghĩa Liên Xô và Đông Âu tổ chức, được đi một chuyến, đi qua Liên Xô một lần, đời này coi như sống không uổng phí. Năm 1953 Stalin qua đời, tôi từng viết một bài thơ mang tên "Stalin sẽ lại trở về". Tôi thường rớm nước mắt hát "Ánh nắng chiếu khắp muôn vàn đồng hoang tổ quốc tươi đẹp, đồng hoang trở thành chốn ngập tràn ánh sáng, chúng ta đã biên soạn một bài hát tuyệt đẹp, để ca ngợi người bạn tri kỷ và vị lãnh tụ..." Lời ca này cũng do Surkov viết, ông giữ chức Bí thư thứ nhất Hội Nhà văn Liên Xô, Fadeyev là Chủ tịch.

Tôi bắt đầu đọc một số bài viết bàn về sáng tác, tôi ghi nhớ câu "xuất phát từ thực tế đời sống" mà Tiêu Ân từng giảng. Tôi thấy Furmanov - người từng đảm nhiệm chức Chính ủy của Chapayev - viết trong nhật ký sáng tác rằng ý nghĩ thành công khiến ông phát cuồng, tôi cũng có chung cảm nhận sâu sắc, đồng thời cảm thấy viết lách đòi hỏi một hệ thần kinh cực kỳ kiên cường, rủi ro và cơ hội của nó quá đỗi phi thường.

Là phúc hay là họa? Dường như tôi đã bước lên con đường không thể quay đầu của việc viết lách. Trong vở kịch "Hải âu" của Chekhov, nhà văn già Trigorin khi nói về viết lách đã bảo rằng mỗi một vật thể cụ thể đều là suối nguồn của viết lách, ví dụ như một cái chai thủy tinh... Lời nói này tựa như thiên khải, tựa như ánh bình minh lóe lên. Mà một nhà văn trẻ vận rủi khác là Treplev, theo đuổi nữ diễn viên lại thất bại trước lão Trigorin (sau đó Tào Ngu thậm chí còn nói với tôi ấn tượng của ông ấy là Trigorin đích thị là một lão lưu manh), sự nghiệp viết lách cũng mãi mãi không đuổi kịp lão già kia; cậu ta khiến tôi đồng cảm, thậm chí là thương cảm cho hoàn cảnh của nhau, mặc dù tôi chẳng hề có nỗi đau thất bại cả tình trường lẫn văn đàn.

Tôi đọc đi đọc lại "Đội cận vệ thanh niên", vẽ ra sơ đồ cấu trúc của nó. Tôi muốn tìm hiểu xem với từng ấy nhân vật, tác giả đã cấu trúc tác phẩm vĩ đại của mình như thế nào. Vào một ngày chủ nhật, có lần tôi tới Hội hữu nghị Xô - Trung ở Nam Trì Tử để nghe buổi hòa nhạc đĩa hát mới, hình như là một bản giao hưởng mới của Shostakovich. Tôi bỗng nhận ra: Đây chính là cấu trúc, đây chính là bí quyết tổ chức tiểu thuyết trường thiên. Chủ đề thứ nhất, đàn vĩ cầm và kèn oboe; chủ đề thứ hai, đàn vi-ô-lông c-lê và kèn tuba; khúc biến tấu, hợp âm, âm thanh bất hòa, tiếng vang lạ lùng từ trên trời giáng xuống, bộ gõ bắt đầu phát cuồng, tiếng trống nhỏ vui tươi, độc tấu, tách rời và quay về, kết nối và ngắt quãng, hô ứng từ xa và dần đi xa, mờ dần, chấn hưng hùng phong, uy nghiêm và chấn động... Tôi biết cách viết tiểu thuyết trường thiên rồi, hoan hô!