Tháng Tám năm 1945, Nhật Bản đầu hàng, tình cảm dân tộc và lòng ái quốc trong tôi bỗng chốc bùng cháy. Các bạn học ai nấy phấn khích tột độ, ngày nào cũng đến tìm giáo viên chủ nhiệm lớp năm là cô Trịnh Nghị để bàn luận đại sự quốc gia. Cô Trịnh Nghị nói rằng trước Chiến tranh kháng Nhật, Tưởng Giới Th Thạch [Tưởng] đề xướng "Phong trào đời sống mới", quốc gia vốn dĩ có hy vọng, nhưng sự xâm lược của quân phiệt Nhật đã cắt đứt tiến trình phục hưng của Trung Quốc, vân vân, khiến chúng tôi căm phẫn sục sôi. Tôi càng nghĩ càng yêu đất nước chúng tôi, không biết bao nhiêu lần tôi tự rơi nước mắt hạ quyết tâm, vì Trung Quốc, tôi sẵn sàng hiến dâng sinh mạng. Nhân tiện phải nói thêm, sau ngày giải phóng, cô Trịnh Nghị từng là giáo viên kiểu mẫu nổi tiếng toàn thành phố, trong Phong trào chống hữu phái năm 1957, cô cũng không tránh khỏi tai ương.
Cũng trong mùa hè năm ấy, tôi đưa ra quyết định nhảy cóc để thi vào trung học. Tôi xem một bức tranh biếm họa của Phong Tử Khải: Vẽ ba, bốn đứa trẻ bị buộc chân vào nhau để đi, đứa đi nhanh bị kéo đến mức không thể tiến bước, đứa đi chậm cũng bị kéo đến thảm hại khôn tả. Tôi bất ngờ thu được cảm hứng từ bức tranh này, tôi cho rằng mình chính là đứa trẻ đi nhanh ấy, còn chế độ phân lớp dạy học của nhà trường chính là sợi dây thừng buộc vào chân bọn trẻ. Tôi cầm lấy cuốn sách giáo khoa lớp sáu của người chị lớn hơn tôi một lớp đang được dạy, quả quyết rằng những môn học đó đối với tôi đã chẳng còn chút mới mẻ nào. Hơn nữa, chuyện thế này đã sớm có rồi, tôi ở lớp dưới mà giúp chị làm bài tập của lớp trên. Chỉ là bây giờ nhắc lại lại có chút cảm giác bất an vì khoác lác.
Tôi vốn định đăng ký dự thi vào Trường Trung học số 3 thành phố (nam sinh) nằm ngay ngã tư đường Tổ Gia, ở gần nhà, hồi đó là trường nam nữ học riêng. Khi xếp hàng đến ô đăng ký, người ta đòi giấy chứng nhận tốt nghiệp tiểu học, và nói rõ không nhận người có "trình độ tương đương", tôi đành đi thi vào "Trường Trung học Bình Dân" (nay là trường số 41) tư thục do Hội Lân Đôn của giáo hội bảo trợ, thi là đậu ngay, hơn nữa sau khi đi học vẫn gần như năm nào cũng đứng đầu trường.
Sau khi Nhật đầu hàng, cha từ Thanh Đảo trở về, tạm thời yên ổn được một thời gian. Một buổi tối, ông dẫn về nhà một vị khách quý, đó là đồng chí Lý Tân nho nhã. Khi đó, "Bộ phận Chấp hành Điều phối Quân sự" do Quốc, Cộng và Mỹ ba bên lập ra đang tiến hành ngừng chiến giữa Quốc và Cộng. Đại diện phía Đảng Cộng sản của tiểu đoàn điều phối đóng tại Bắc Kinh (Bình) là tướng Diệp Kiếm Anh. Đồng chí Lý Tân dường như làm việc bên cạnh tướng Diệp. Đồng chí Lý Tân vừa đến nhà chúng tôi là nắm giữ toàn bộ quyền chủ động. Anh ấy trước tiên nhắm vào chuyện tôi vừa cãi nhau với chị để giảng cho tôi đạo lý phê bình và tự phê bình, giảng đến mức tôi cứng họng, tâm phục khẩu phục, lĩnh hội được một con đường suy nghĩ và làm người hoàn toàn mới, đồng thời cũng là một phương thức luận chứng không một kẽ hở, chặt chẽ thấu đáo, trăm trận trăm thắng. Đối với tôi mà nói, đây là con đường để trở thành thánh nhân, gặp việc gì cũng tự phê bình trước, thật là vĩ đại. Tự phê bình lúc đầu cũng khiến tôi cảm thấy hơi mất mặt, cảm thấy miễn cưỡng, nhưng bạn không thể thoát khỏi sự phân tích của đồng chí Lý Tân, chỉ có thể đi theo anh ấy, sau khi tâm phục khẩu phục — bạn không thể không phục — sau khi thông suốt rồi, sự thoải mái và tươi sáng ấy không gì sánh bằng.
Ngay sau đó, chú Lý Tân biết tôi đang theo mệnh lệnh của nhà trường chuẩn bị tham gia cuộc thi diễn thuyết của học sinh trung học toàn thành phố, cuộc thi do Bộ Chính trị Chiến khu 11 tổ chức, yêu cầu nội dung bài nói về chính trị thời sự. Cha tỏ ý không hứng thú với việc này, nhưng chú Lý Tân lại bảo nhất định phải nói, cứ nói về Tam dân chủ nghĩa và Tứ đại tự do (do Roosevelt đề ra), chủ đề chính là hiện nay hoàn toàn không thực hiện được Tam dân chủ nghĩa, cũng không có Tứ đại tự do. Tôi đến nay vẫn nhớ một câu trong bài diễn thuyết của mình:
"Nhìn những em nhỏ lượm mẩu than trên bãi rác kìa, Chủ nghĩa dân sinh của Tôn Quốc phụ đã thực hiện được chưa?"
Không cần phải khách khí, bảng sơ trung của cuộc thi lần này, tôi nói hay nhất, ngay cả người chủ trì khi tổng kết phát biểu cũng nhắc đến giọng nói vang như chuông đồng của Vương Mông. Nhưng tôi chỉ giành được giải ba, nguyên nhân tất nhiên là do khuynh hướng chính trị của ban tổ chức. Họ đã ngửi ra được "mùi vị" trong bài phát biểu của tôi. Tôi cũng đã học được bài học đầu tiên về việc tiến hành đấu tranh hợp pháp ở vùng trắng.
Nhân tiện xin nói thêm. Người đại diện cho học sinh cấp ba của trường chúng tôi tham gia cuộc thi diễn thuyết là Dương Hổ Sơn, sau ngày giải phóng anh vẫn luôn làm công tác ngoại giao, từng giữ chức Đại sứ nước ta tại Libya.
Đồng chí Lý Tân sau đó chủ yếu làm công tác nghiên cứu và trước tác lịch sử Đảng, là một chuyên gia lịch sử Đảng nổi tiếng. Là người cộng sản đầu tiên tôi gặp trong đời này, sự hùng biện của anh, sự tự tin vì nắm chân lý trong tay, phương pháp tư duy và phương pháp biểu đạt hoàn toàn khác biệt của anh, tính sáng tạo, tính kiên định, tính trọn vẹn, tính hệ thống và uy lực trăm trận trăm thắng trong mọi đường lối suy nghĩ của anh, đã mang lại cho tôi cảm giác thực sự như được rót nước mát vào đầu, vạch mây thấy mặt trời, tỏa sáng rực rỡ.
Sức mạnh của lý luận nằm ở sự liên hệ với thực tế. Tôi tràn đầy nhiệt huyết đón chào sự ra đời của "Quốc quân", "Mỹ quân", để rồi khi hân hoan xong lại phát hiện ra người ta vẫn nghèo rớt mồng tơi. Báo chí đăng toàn là chuyện quan lại tham nhũng biến việc "tiếp quản" thành việc "cướp đoạt", người nghèo không có kế sinh nhai, cả nhà bốn người uống thuốc độc tự tử, xe quân đội Mỹ phóng bừa phóng bãi, mỗi ngày cán chết bao nhiêu người, đám Hán gian một bước hóa thân thành người làm công tác ngầm. Kẻ ăn không đủ no, người mặc không đủ ấm như tôi đi trên đường cái nhìn thấy cặp nam nữ béo phì ăn uống no nê sau khi chè chén đinh ninh, bọn chúng đang bước ra từ một nhà hàng mà tôi chưa từng dám bén mảng tới, thứ nhà hàng ấy tỏa ra là từng luồng mùi vị dầu mỡ, hành gừng của gà, vịt, cá, thịt, tôi thực sự căm ghét chúng đến tận xương tủy, thực sự tin tưởng tính chính nghĩa và tính tất yếu của việc "đánh thổ hào, chia ruộng đất", tin rằng cái mà nhân dân muốn đương nhiên là chủ nghĩa cộng sản bình đẳng chính nghĩa.
Huống chi những cuốn sách tôi đang đọc là 《Diệt Vong》 của Ba Kim, là 《Nhật Xuất》 của Tào Ngu, là 《Hủ Thực》 và 《Tử Dạ》 của Mâu Thuẫn, còn có 《Thiết Lưu》 của Serafimovich. Những cuốn sách này đều bảo tôi rằng xã hội đã thối rữa, Trung Quốc đã lâm nguy, cái Trung Quốc cần là một cuộc đại biến cách, là một cơn cuồng phong bão táp, là sự rửa tội bằng máu và sắt.
Không chỉ là những tác phẩm mang khuynh hướng phê phán xã hội này, tôi hồi tưởng lại, kể cả truyện cổ tích Andersen và truyện cổ tích anh em nhà Grimm, kể cả 《Mãi Hỏa Sử Tiểu Nữ Hài》 (Cô bé bán diêm), 《Hoạt Mệnh Thủy》 (Nước cải tử hoàn sinh), 《Hôi cô nương》 (Lọ Lem), 《Khoái Lạc Đích Vương Tử》 (Hoàng tử hạnh phúc), 《Đạo Thảo Nhân》 (Người bù nhìn), 《Đại Khắc Lao Tư Cửu Tiểu Khắc Lao Tư》 (Claus lớn và Claus nhỏ), 《Bạch Tuyết Công Chúa》 (Bạch Tuyết), đều để lại cho tôi ấn tượng sâu sắc và sự kích động mãnh liệt, trên đời có rất nhiều điều bất công, trên đời có rất nhiều con người xinh đẹp, lương thiện, thành thực mà lại chịu đựng khổ đau, trên đời có rất nhiều "bộ quần áo mới của hoàng đế" cần phải vạch trần, có rất nhiều nàng "Lọ Lem", "Bạch Tuyết" và "Nàng tiên cá" đang chờ đợi vị hoàng tử yêu thương họ, có rất nhiều sinh linh bị ác ma biến thành đá đang chờ đợi "nước cải tử hoàn sinh" (hơi giống nước tịnh bình cành dương của Quan Âm đại sĩ) để cải tử hoàn sinh. Cảm giác của tôi là cách mạng mới chính là thứ nước cải tử hoàn sinh có thể phục hồi sinh linh như thế. Thực tế có quá nhiều điều xấu xa, lý tưởng mới tươi đẹp rung động làm sao, thứ có thể biến thực tế xấu xa thành lý tưởng tươi đẹp chỉ có cách mạng mà thôi, vì điều này, cách mạng của chúng ta nhất định phải trả giá đắt, vì cách mạng cũng là vì lý tưởng, có trả giá nhiều hơn nữa cũng đáng. Văn nghệ, đặc biệt là văn học thường sẽ trở thành một nhân tố cách mạng, từ chính bản thân mình, tôi đã nhìn thấy điều này rất rõ ràng.
Tương phản với Lý Tân là các quan chức Quốc Dân Đảng. Có một lần tôi nhận được lệnh của trường, bắt buộc phải nghe bài phát biểu của Cục trưởng Cục Xã hội thành phố Ôn mỗ mỗ. "Cái hộp nói" (radio) ở nhà chúng tôi là thứ mua lại từ tay những gia đình quân nhân Nhật Bản sống trong ngõ hẻm sau khi Nhật Bản tuyên bố đầu hàng, lúc họ hoang mang như chó nhà có tang, buộc phải bán mọi thứ với giá "nhảy lầu" để vội vã về nước.
Tôi hoàn toàn không nhớ Cục trưởng Ôn đã giảng nội dung gì, tại sao học sinh trung học cứ phải nghe bài phát biểu của ông ta, nhưng tôi nhớ giọng điệu kỳ cục, giọng quan cách mạng, lên giọng bóp giọng, giọng vịt đực, ngâm thơ văn nhảm nhí mà lại không thông văn nghĩa của ông ta. Tôi tin rằng sự sụp đổ của một chính quyền có thể nhìn ra ngay từ ngôn ngữ chữ viết, là quá trình đi xuống dốc bắt đầu từ sự suy thoái và phá sản của ngữ văn. Tương tự, sự trỗi dậy của một thế lực chính trị cũng thể hiện thực lực của chính mình từ mặt ngữ văn. Sự so sánh giữa ông ta và đồng chí Lý Tân thật khác biệt một trời một vực. Lúc ấy tôi lập tức tin chắc rằng: Đồng chí Lý Tân, logic của người cộng sản, chính nghĩa, nói thay nhân dân, lý tưởng hoàn toàn mới, tràn đầy hy vọng, tự tin trăm phần trăm, ăn nói lưu loát, thấm nhuần trí tuệ, nắm chắc chân lý trong tay, vững như bàn thạch... là bất kỳ lực lượng nào cũng không tài nào ngăn cản nổi. Là Đảng Cộng sản với tư cách là lực lượng mới sinh, những gì họ giảng mới rực rỡ làm sao, khoa học làm sao, có triển vọng làm sao, kích thích lòng người làm sao!
Không chỉ là sự so sánh giữa hai con người này. Tôi đọc tác phẩm cánh tả, danh từ mới, tư tưởng mới, quan niệm mới, đứng cao nhìn xa, thế như chẻ tre, mạnh mẽ, rõ ràng, đanh thép, giảng sâu, giảng thấu, giảng đến mức đinh tai nhức óc, rót nước mát vào đầu, chớp giật sấm sét, dễ hiểu thông suốt, mới mẻ lạ thường. Còn bạn nhìn lại tác phẩm của chính quyền cũ, ví dụ như 《Trung Quốc Chi Vận Mệnh》 (Vận mệnh Trung Quốc) của Tưởng, nửa văn nửa bạch, hủ bại sáo rỗng, ấp a ấp úng, mập mờ không rõ, ngậm cà tím nóng trong miệng, chẳng biết nói gì, mà lại nhai lại lời người khác, lấy sự tối tăm của mình, khiến người ta không thể sáng tỏ. Chỉ cần nhìn ngôn ngữ chữ viết là biết ai thắng ai rồi.
Trường Trung học Bình Dân có truyền thống đánh bóng mềm, hiện tại tôi vẫn chưa rõ môn bóng mềm mà chúng tôi học từ người Nhật hồi đó có phải là môn thể thao hiện gọi là bóng chày hay không. Đội bóng mềm có một học sinh năm thứ hai cấp ba người lợn cợn, cậu ấy là một hậu vệ tính tình hoạt bát, lém lỉnh hài hước, phong cách chơi bóng cực kỳ xuất sắc, tên là Hà Bình. Cho dù đội thua cuộc hay cậu ấy bắt hụt bóng, nụ cười ngọt ngào lãng tử của cậu ấy vẫn sẽ mang về cho cậu những tràng pháo tay vang dội khắp sân. Có một buổi trưa tôi đứng vẩn vơ trên sân trường, chờ giờ học buổi chiều. Cậu ấy bước tới trò chuyện với tôi. Do tham gia thi đấu diễn thuyết gặt hái được thành công nên tôi đã được rất nhiều bạn học biết đến. Cậu ấy hỏi tôi đang đọc những sách gì.
Tôi đáp lại vài tên sách rồi nói: "...Tư tưởng của tôi," tôi khựng lại một nhịp, rồi đột ngột tuyên bố: "—— Hướng tả!"
Trùng hợp làm sao, Hà Bình là một đảng viên ngầm lâu năm, lời tuyên bố của tôi khiến đôi mắt cậu ấy sáng rực lên, từ đó cậu ấy trở thành người dẫn đường cách mạng của tôi. Ngẫm lại, cho đến tận bây giờ tôi cũng không nói rõ được, mục đích đưa ra tuyên bố như thế với một người bạn học không hề thân thiết là gì, có lẽ tôi hoàn toàn không hiểu được sự nguy hiểm của nó. Tôi chỉ có thể nói đây là lịch sử, đây là quy luật, đây là thiên ý, khi yêu cầu cách mạng, căn cứ cách mạng, điều kiện cách mạng chín muồi và mãnh liệt đến mức ngay cả một đứa trẻ cũng phải đưa ra lựa chọn cách mạng, tuyên bố cách mạng, khi lời tuyên bố ấy giống như củi khô vừa chạm phải tia điện sấm sét thì cuộc cách mạng như thế đương nhiên hoàn toàn là không thể tránh khỏi, không thể kìm chế nổi rồi.
Mùa đông năm 1986, tôi trên cương vị Bộ trưởng Bộ Văn hóa đã tọa đàm với một loạt chuyên gia nước ngoài tại Trung Quốc. Ngồi cùng bàn còn có một nhà văn nổi tiếng kém tôi hai tuổi, từng có những trải nghiệm khúc chiết trắc trở tương tự. Tôi nhắc đến tư tưởng tả khuynh của các nhà văn Trung Quốc, nhắc đến địa vị nổi bật của văn học cánh tả trong lịch sử văn học hiện đại. Vị đồng nghiệp kiêm bạn tốt này của tôi liền biện bạch rằng, anh ấy và thế hệ của anh ấy chưa từng thích tả, chưa từng có chuyện muốn tả mà không thể. Than ôi! Tôi vô cùng kinh ngạc, cũng vô cùng đau buồn, đến chỗ một nhà văn chỉ kém tôi có hai tuổi, phái tả vậy mà lại trở thành một danh từ không mấy tốt đẹp nữa rồi. Biết nói gì đây? Có thể nói cùng ai?
Sau đó, cha đi theo đồng chí Lý Tân đến vùng giải phóng, đến Đại học Phương Bắc do thầy của cha là Phạm Văn Lan làm hiệu trưởng. Còn tôi, cũng lập tức đi theo Hà Bình bước lên con đường một lòng muốn cách mạng.
