Học kỳ hai năm lớp hai, vì nhu cầu của giờ tập làm văn, tôi đã mua một cuốn "Tuyển tập văn mẫu". Điều để lại ấn tượng sâu sắc nhất cho tôi chính là những miêu tả về mặt trăng trong các bài văn mẫu, có thể nói, từ đó tôi bắt đầu có cảm xúc, có tâm trạng và có sự khao khát đối với mặt trăng. "Sáng sủa", "tròn trịa", "ánh sáng trong trẻo", "thỏ ngọc", "một vầng", "một mảnh", "như mâm", "như mày", "mây nổi che trăng", "trăng sáng như nước"…… thảy đều khiến tôi say mê mẩn. Kể từ đó, hễ nhìn thấy mặt trăng là tôi lại ngắm nhìn đăm đăm một lúc lâu, rồi thấy kỳ lạ về sự tồn tại, hình dáng và sự xa xôi của nó.
Mặt trăng khiến tôi bỗng cảm thấy cô đơn, bỗng đem bản thân liên tưởng và đối chiếu với mặt trăng cùng bầu trời đêm, cảm thấy chúng đều vô y vô có, vô lý do, không rõ từ đâu mà ra; tôi cách xa thế giới, bầu trời và muôn vàn vì sao vô cùng tận, đương nhiên bản thân tôi cũng vô cùng nhỏ bé.
Từ việc ngắm trăng, tôi không tài nào hiểu nổi, tại sao lại phải có mặt trăng, có các vì sao, có bầu trời, có ban ngày, có ban đêm, có tôi và người trong nhà, có nhiều người đến thế. Từ khi nào mà tôi có tri giác đối với mặt trăng, có tri giác đối với thế giới, làm thế nào mà tôi trở thành tôi, biết đau đớn, biết yêu thương, biết nôn nóng, biết sợ hãi. Cái "tôi" này từ đâu đến, đi về đâu, làm sao lại tình cờ sinh ra ở Trung Quốc hiện tại. Tại sao tôi không sinh vào đời Đường? Tại sao tôi không phải là người châu Âu? Tại sao tôi không phải là con gái? Nếu tôi là một con mèo? Một con kiến? Hay một con sâu thì sao? Tại sao đánh tôi thì tôi đau mà đánh người khác thì tôi không đau? Nếu tôi không được sinh ra, thì tất cả mọi cảm nhận và nguyện vọng về tôi cũng sẽ chẳng còn gì cả. Tất cả những điều này thật không thể giải thích nổi mà.
Một chủ đề cảm động khác của văn mẫu là những lời ca tụng mùa xuân. Những dòng suối róc rách. Bãi cỏ xanh tươi. Hoa đào, hoa mơ, hoa lê, hoa đinh hương, hoa hải đường đều khiến tôi say mê. Tiên sinh Lão Xá từng nói ông không thích từ "róc rách", và bảo rằng ông không biết róc rách nghĩa là gì. Còn tôi thích róc rách chính là vì hình ảnh của chữ "róc" gợi cho tôi liên tưởng đến những gợn sóng của con suối nhỏ — không biết điều này có khiến cho các nhà ngôn ngữ học chân chính tức đến phát điên hay không. Kể từ đó, bất luận là bài hát của Lệ Cẩm Hi: "Hoa đào đỏ, đỏ rực rỡ, hoa lê trắng, trắng nhạt nhòa", hay tản văn "Hoa lê" của Lạc Hoa Sinh, bất luận là câu "Đinh hương luống vướng mối sầu trong mưa" của Trung chủ Nam Đường hay "Hoa hải đường tàn rồi, mưa lất phất" của Ôn Đình Quân, thảy đều mang lại cho tôi cảm giác khắc cốt ghi tâm, hồn xiêu phách lạc.
Trong văn mẫu có mấy bài viết về tình mẫu tử, khiến tôi vô cùng cảm động. Có một bài viết về nỗi đau mồ côi mẹ từ thuở nhỏ. Tôi chợt nhớ đến bài đồng dao học được ở nhà trẻ:
Gió thu mát, / Trời đổi thay, / Một cây kim, / Một sợi chỉ, / Mẹ mệt mỏi ướt đẫm mồ hôi. / Mẹ chịu cực, / Không hề gì, / Đợi con lớn lên sẽ hiếu thuận nhiều hơn.
Quả thực tôi cũng từng nhiều lần nhìn thấy cảnh trước mùa đông mẹ chuẩn bị chăn đệm, quần áo, vá víu khâu vá. Cùng với cảnh tượng bận rộn nấu nướng khi đến giờ ăn cơm. Tôi chợt nghĩ, mẹ rồi sẽ già đi, rồi sẽ chết, tất cả chúng ta rồi sẽ già đi, rồi sẽ chết, nhất định là sẽ chết. Hàng nghĩ đến cái chết là tôi lại cảm thấy sự áp lực và trống rỗng cực lớn.
Tôi lập tức nhớ đến kinh nghiệm nuôi tằm. Chị lớn hơn tôi một tuổi rưỡi, hồi nhỏ mấy việc linh tinh phần lớn là tôi đi theo chị, cho nên những việc con gái thích làm tôi cũng thường hay tham gia, tỷ như chơi chắt, nhảy lò cò, đá cầu…… trong đó có cả việc nuôi tằm. Mỗi khi gặp lúc tằm nhả tơ là tôi lại khá đau buồn, bởi vì từ đó tằm nhặt, nhộng, ngài sẽ rõ ràng bước đi cái chết, chúng không ăn lá dâu nữa. Tôi tìm đủ mọi cách để cho con tằm đang nhả tơ, cho nhộng, cho ngài ăn lá dâu, đương nhiên là chẳng có tác dụng gì. Tôi tận mắt nhìn thấy từng con ngài giao phối, tằm cái đẻ trứng, rồi từng con héo mòn chết đi, tôi hoàn toàn lực bất tòng tâm. Tôi biết năm sau từ trứng tằm sẽ còn nở ra rất nhiều tằm nữa, nhưng tôi nhận định rõ ràng rằng, dù có bao nhiêu con tằm đi nữa thì cũng không còn là con tằm "này" của năm ngoái năm kia nữa rồi, con tằm này đã một đi không trở lại, điều này thật đáng buồn.
Tôi từ sớm đã cảm nhận sâu sắc tính bi kịch của câu "Tằm xuân đến chết tơ mới cạn", còn tuyệt vọng hơn, bất lực hơn nhiều so với "Ngọn nến tro tàn lệ mới khô".
Chuồn chuồn sau cơn mưa, đom đóm bay lên lúc đêm về, dế mèn mùa hè và dế chọi mùa xuân, tôi cũng thường thương xót cho sinh mệnh phù du ngắn ngủi của chúng. Tôi thích nuôi dế mèn nghe tiếng kêu và nuôi dế chọi để đá dế. Nghe nói có người dùng một cái bầu để đựng côn trùng vào bên trong, giắt vào lưng, sưởi ấm cho chúng, là có thể nuôi chúng mãi đến mùa xuân năm sau, kéo dài sinh mệnh của chúng gần gấp hai ba lần, tôi đã nhiều lần tìm kiếm cái bầu như thế, nhưng không thành công.
Hồi đó những trận mưa lớn thường đem lại dòng nước ngập đến đầu gối trong ngõ hẻm. Tôi gấp một chiếc thuyền giấy thả xuống nước, đưa mắt tiễn nó bị dòng nước và gió cuốn đi, tôi nghĩ nó cũng sẽ không bao giờ trở lại nữa. Nó sẽ đi đến nơi nào nhỉ? Nó sẽ trải qua những gì? Tôi, người chế tạo và kẻ vương vấn tâm can nó, không thể vĩnh viễn đi cùng nó, đây cũng được gọi là sinh ly tử biệt chứ nhỉ?
Tôi hỏi chị, chị nói chết là thế nào vậy? Chị bình thản đáp — tôi không hiểu tại sao chị lại có quan niệm sống chết như thế — chết thì cũng giống như ngủ thiếp đi thôi chứ sao.
Lời của chị không hề làm giảm bớt nỗi sợ hãi của tôi đối với cái chết, trái lại còn khiến tôi càng nghĩ càng cảm thấy đi ngủ là một việc vô cùng đáng sợ, quả nhiên, ngủ say mà không hay không biết, thì cũng giống như chết một lần vậy. Cái tôi nghĩ không phải là chết giống như ngủ, mà là ngủ giống như chết.
Tôi còn nghĩ cơ thể mình vốn không khỏe, có lẽ cách cái chết không còn xa xôi nhường ấy. Có một tối nọ, trong trạng thái thần kinh căng thẳng, tôi uống một ngụm lớn dầu gan cá mập tanh lòm, thời đó người ta cho rằng dầu gan cá mập chính là loại thuốc bổ lợi hại nhất rồi. Nằm trên giường ban đêm, phát hiện ra một vầng trăng tròn vành vạnh chiếu thẳng vào mặt tôi, căn nhà cấp bốn ở hồi đó không có rèm cửa cũng chẳng lắp nổi rèm cửa. Ánh trăng một lần nữa khiến tôi cảm thấy cô độc, thần bí. Tôi cảm thấy không hiểu nổi thế giới này, không hiểu nổi bản thân và gia đình, không hiểu nổi sự ngẫu nhiên và bất lực của sinh mệnh. Tôi chợt nghĩ, nếu cứ thế mà ngủ thiếp đi — rồi chết đi thì sao? Tôi chỉ cảm thấy bản thân đang chìm xuống, chìm xuống rồi lại chìm xuống một cái hố sâu đen ngòm không đáy. Tôi suýt kêu lên thành tiếng, tôi không dám chìm vào giấc ngủ. Đây là trận mất ngủ đầu tiên trong đời tôi, cơn khủng hoảng tinh thần đầu tiên: lúc đó khoảng chừng chín đến mười tuổi.
Tôi từng viết về chứng mất ngủ thời thơ ấu của một nhân vật trong "Tuổi trẻ vạn tuế", ân sư kính mến Tiêu Ân đã phê rằng: "Trẻ con ham chơi không muốn đi ngủ là có, không dám ngủ là điều không thể." Có lẽ những kinh nghiệm này của tôi chỉ có thể cho thấy vấn đề nằm ở mặt sức khỏe tâm lý của bản thân mà thôi.
Mất ngủ không gây ra vấn đề gì quá lớn, từ đó về sau tôi chỉ hiểu rằng con người ta buộc phải cắn răng mà sống tiếp, đến bữa thì cứ ăn, khát thì cứ uống, buồn ngủ thì lăn ra ngủ say sưa là tốt nhất. Rất nhiều vấn đề là không thể nghĩ thông nổi, mà những vấn đề không thể nghĩ thông nổi ấy cứ nhất định phải suy nghĩ cho bằng được, chính là có bệnh rồi đấy.
Cũng gần vào khoảng thời gian đó, tôi vô cùng say mê việc học thuộc "Đường thi tam bách thủ", cho đến nay tôi vẫn cho rằng đây là một trong số ít cuốn sách thực sự có ích đối với tôi. Phương pháp chữa trị cơn khủng hoảng tinh thần của tôi chính là học tập, đọc sách, học thuộc sách. "Xuân miên bất giác hiểu, hoa lạc tri thiểu đa..." đọc thì tôi hiểu rõ, "Sàng tiền minh nguyệt quang, nghi thị địa thượng sương..." tôi cũng nắm được. Còn "Thục tăng bão lục ỷ, tây hạ Nga Mi phong" và "Ngô ái Mạnh phu tử, phong lưu thiên hạ văn" thì tôi không hiểu nghĩa lắm, nhưng cũng hớn hở học thuộc lòng rất hăng say. "Phản cảnh nhập thâm lâm, phục chiếu thanh đài thượng", câu của Vương Duy thì tôi láng máng cảm nhận được. Hai câu khác là "Khuyến quân càng tận nhất bưu tửu, tây xuất Dương Quan vô cố nhân" thì tôi cảm nhận rất chân thực, việc chia ly quả là rất đáng tiếc. Câu "Hải thượng sinh minh nguyệt" của Trương Cửu Linh tôi cũng cực kỳ tán thưởng, dẫu cho lúc bấy giờ tôi chưa từng nhìn thấy biển, cũng chẳng biết cảnh trăng mọc trên biển ra sao.
Có lẽ liên quan đến việc đọc sách cổ, tôi tin rằng vẽ tranh cũng là một việc vô cùng tao nhã vô cùng thi vị, thế nên tôi đã mua cuốn "Giới tử viên họa phổ". Tôi vẽ ngựa, vẽ trúc. Trúc vẽ ra sao, tôi không nhớ rõ nữa, còn ngựa thì vẽ chẳng khác gì con chuột. Nhưng tôi vẫn ra điều ta đây làm thơ vịnh tranh ngựa một bài, khi ấy vừa tròn mười tuổi:
Thiên lý truy phong thùy năng thất,
Trường đồ bạt thiếp bất giác lao,
Chỉ nhân Bá Lạc vô tòng mịch,
Hóa tác thần long thượng cửu tiêu.
Cho đến tận bây giờ tôi cũng không sao giải thích nổi tại sao lại viết ra một bài thơ dở ông dở thằng như vậy, thế mà có người còn khen tôi khí thế bất phàm, tôi tin rằng đây là lời nói bắt chước người lớn mang ý nghĩa mô phỏng, hy vọng các bậc cao nhân có thể giúp tôi tìm ra xuất xứ của nó.
Thơ tuy vậy cũng có chút ý vị. Một là tự khoe khoang và tự tin. Hai là tốc độ hiệu suất, đuổi gió ngàn dặm đấy thôi. Ba là sự bền bỉ, đường dài lặn lội mà. Bốn là cuối cùng chẳng có tích sự gì lớn lao, chỉ đành bay lên chín tầng mây để tự an ủi tự giải khuây, nếu như không phải là tự lừa mình dối người.
Nhà tôi từng có trải nghiệm ở nhờ một thời gian ngắn tại ngõ Bào Tử số 3 giáp, nơi này có một khu vườn sau đã bị bỏ hoang, có hòn non bộ, có trúc, ban đêm, bóng lá trúc hắt lên tấm giấy cửa sổ, trong điều kiện như thế mà tôi lại chẳng thể trở thành Trịnh Bản Kiều, điều đó chỉ chứng minh tôi là một kẻ mù thẩm mỹ. Cũng đúng thôi, từ hồi học tiểu học, bài tập mỹ thuật toàn được điểm "B" hoặc "C", chỉ có đúng một lần được điểm "A", đó là lấy bài tập mà chị từng nộp, tẩy xóa sửa đổi, dùng màu nước bôi xóa đi chữ ký ban tên và vết tích chấm điểm, gian lận nộp cho giáo viên.
Quay đi ngoảnh lại chỉ đành đọc sách. Tôi học thuộc "Hiếu kinh", "Đại học", "Từ Tô Tín", "Hoa gian từ", tôi học thuộc Băng Tâm và Ba Kim, sau đó còn có "Dã thảo" của Lỗ Tấn. Tiếng Trung với bằng trắc bốn thanh, trầm bổng nhịp nhàng, sự sắp đặt lặp đi lặp lại của nhịp câu, sự bàn luận mênh mông vô định, vẻ đẹp tuyệt mỹ không có định giải của con chữ, thảy đều khiến cho việc đọc và học thuộc lòng trở nên vui vẻ say sưa điều khiển con người đến thế, tựa như ngâm ca xướng khúc ca ngợi, tựa như tụng chú ngữ như cầu nguyện trời cao. Như câu "Đại học chi đạo, tại minh minh đức, tại thân dân, tại chí ư chí thiện, tri chỉ nhi hậu hữu định, định nhi hậu năng tĩnh, tĩnh nhi hậu năng an, an nhi hậu năng lự, lự nhi hậu năng đắc. Dục bình thiên hạ giả tiên trị kỳ quốc, dục trị kỳ quốc giả tiên tề kỳ gia, tề kỳ gia giả tiên tu kỳ thân, dục tu kỳ thân giả tiên chính kỳ tâm, kỳ tâm giả tiên thành kỳ ý..."
Ngâm đọc những cuốn sách như thế lại cứ như đi tắm, tắm vòi hoa sen ập tới xối xả, tắm bồn ôm ấp toàn thân, massage xoay tròn đả thông kinh mạch, xông hơi xông hơi thanh lọc trao đổi chất. Hợp vần hợp điệu, bước bước thăng hoa, vững chắc không gì lay chuyển, lật đi lật lại thế nào cũng vừa người, giống như tiếng rao bán vải của người bán hàng ở Bắc Kinh xưa: Chịu đá lại chịu đạp, chịu kéo lại chịu giật, chịu trải lại chịu đắp, chịu giặt lại chịu phơi!
Tôi cũng đặc biệt thích nghỉ hè, mỗi độ hè về, cận kề kỳ nghỉ, vì thời tiết oi bức, thiếu ngủ, thi cử, tôi đều kiệt sức, phờ phạc. Một khi được nghỉ hè, trước hết là đánh một giấc trưa thật đã, rồi gặp ngay một cơn mưa rào sảng khoái, rồi đi dạo công viên Bắc Hải và ngoài cửa Phàn Tắc (Phụ Thành), nghe tiếng ve kêu, nghe tiếng nước chảy, nghe tiếng chim hót, lại đọc thêm những câu chuyện tiểu thuyết mà tôi yêu thích, tôi cảm thấy vui sướng phát cuồng, tôi thích tự mình quản lý thời gian của bản thân, tôi thích nghỉ hè — mục đích không nằm ở chỗ vui chơi nô đùa mà nằm ở chỗ đọc sách. Mỗi khi kỳ nghỉ hè bắt đầu là tôi đều vạch ra kế hoạch sinh hoạt và học tập mùa hè vừa khiến người ta phát cuồng vừa thôi thúc tiến bộ, hơn nữa lại còn thực hiện đạt đến mức tàm tạm chấp nhận được. Nghỉ hè xong, tôi thực sự cảm thấy kiến thức của bản thân có sự tiến bộ lớn, thậm chí cơ thể cũng có sự phát triển nữa. Kiểu ưa thích sống những ngày tự chủ, nhưng không lười biếng buông thả, đặc biệt tuyệt đối không tiêu mòn lãng phí thời gian này, có lẽ vẫn được lưu giữ lại trên người tôi cho đến tận bây giờ.
