Cuối năm 1948 và đầu năm 1949, đó là một mùa đông vô cùng lạnh giá. Học sinh của Trường Trung học tỉnh Hà Bắc đa số đến từ các huyện của tỉnh Hà Bắc, vì chiến tranh mà họ không thể về quê nghỉ đông, sở giáo dục tỉnh bèn tổ chức "trại hè" (trại đông). Tỉnh trưởng Sở Khê Xuân của Quốc Dân Đảng cũng đã đến trường này một chuyến. Để nghênh đón giải phóng, tôi cũng không về nhà trong kỳ nghỉ đông, ở lại ký túc xá học sinh lạnh như hầm băng. Đêm quá lạnh, tôi thậm chí còn đè cả bàn ghế lên chăn đệm. Sau đó các bạn học tiến triển đến mức nửa đêm đập bàn ghế để đốt sưởi. Thức ăn đã đạt đến mức khó mà nuốt trôi. Tôi hiểu ra rằng, nếu không có một chút dầu mỡ, chỉ là củ cải luộc nước trắng, cải trắng luộc, cho thêm chút muối, thì món rau đó ăn vào đắng ngắt. Tôi nhận được một ít tiền tiêu vặt vô cùng ít ỏi từ nhà, liền đến quầy hàng của hãng sữa Lão Đức Thuận gần Đê An Môn uống một bát sữa bò, sữa bò mới thơm ngọt làm sao, chỉ tiếc là uống lần này xong thì không còn tiền để uống nữa. Nhà cầm quyền phát hành "tiền kim nguyên" lại còn ấn định giá, không cho phép tăng giá, chẳng mấy ngày, Lão Đức Thuận dứt khoát đóng cửa.
Ngày tận cùng của một chính quyền, một chế độ xã hội trông giống trò hề, hài kịch và kịch phi lý hơn. Vật giá một ngày tăng mấy lần, tiền thuê nhà tính bằng mấy bao bột mì trắng chứ không tính bằng tiền, học sinh vây kín ti bộ thành phố, còn sửa đổi ba chữ "Quân Dân Đảng" thành "Cạo Dân Đảng", mà trên báo lại đăng cả bài phát biểu của nhân vật quan trọng, nói rằng đây là sự sỉ nhục đối với Quốc Dân Đảng. Không đăng thế thì thôi, đăng thế lại càng khiến chúng tôi hả hê. Tại cái gọi là "Quốc đại", Tưởng "đắc cử" làm "đại tổng thống", mà tờ báo nọ ở Giang Su thì đặt tít chính là Tưởng đắc cử "tiểu tổng thống", bản tin tiếp theo nói rằng, do "nạn nhân" (Tưởng) chưa khởi kiện, tòa án chưa có kế hoạch xử lý việc này. Một tờ báo lỗ vốn quá nhiều, dứt khoát phát hành một tờ báo đặc biệt, nói rằng mấy vị tư lệnh của Đảng Cộng sản đã bị bắt sống, lúc bán chẳng ai tin sất, nhưng tâm lý con người là dù là tin đồn cũng muốn nghe xem nó nói gì, thế là báo đặc biệt bán được kha khá. Thế rồi "nhà cầm quyền" với tội danh tung tin đồn giả đã phạt tờ báo đó đình bản ba ngày, mọi người phân tích rằng, đình bản ba ngày, nó tính ra cũng kiếm được một mẻ. Một thành phố dọc Trường Giang đưa tin các phu nhân quan chức Quốc Dân Đảng đi khiêu vũ cùng sĩ quan quân đội Mỹ, giữa chừng cúp điện, rồi xảy ra án hiếp dâm. Cùng lúc đó, râm ran đồn đại ở Tứ Xuyên có một người phụ nữ tên là Dương Muội, từ nhỏ sinh ra đã không cần ăn cơm, thế là các chuyên gia y tế tổ chức theo dõi điều tra, đem toàn bộ tình hình kiểm tra sức khỏe của Dương Muội bao gồm cả kiểm tra phụ khoa đăng lên báo, cuối cùng nói là đã kiểm tra ra cặn thức ăn từ hậu môn, chứng minh con người không ăn cơm là điều không thể làm được. Sau đó báo chí lại mỉa mai, nói rằng một thành tựu lớn của nghiên cứu khoa học Trung Quốc đương đại chính là chứng minh con người bắt buộc phải ăn cơm.
Buổi tối lúc tự học đọc sách cách mạng, bị một học sinh đăng ký muốn tham gia "đội tiên phong" nói trên nhìn thấy, hắn âm trầm nói: "Vương Mông nhỏ, Vương Mông nhỏ, đừng nhìn cậu nữa, hừ..."
Tôi không đổi sắc mặt.
Cùng với tình hình hòa bình giải phóng Bắc Bình ngày càng rõ ràng, các hoạt động của tổ chức ngầm cũng bạo dạn hơn. Do một công nhân lò hơi của trường chúng tôi là đảng viên, hoạt động của chúng tôi bèn lấy phòng lò hơi làm đại bản doanh, tuy chưa chính thức thông suốt, các thành viên của một chi bộ song song khác có quy mô lớn hơn nhiều ở năm hai và năm ba trung học tỉnh Hà Bắc đã kề vai chiến đấu với chúng tôi rồi. Chúng tôi đã chuẩn bị rất nhiều khẩu hiệu biểu ngữ sản phẩm tuyên truyền, lại ăn nhịp với nhau lấy danh nghĩa hội đoàn học sinh "Thần Chung Xã" (đối chọi lại Mộ Cổ Xã) dán kín trường học trong một đêm. Mà ban lưu thủ của nhà cầm quyền cũ trong trường đã tê liệt, không phát huy chút tác dụng nào. Một chính quyền sụp đổ, lại không chịu nổi một đòn như thế, quét sạch như cuộn lá khô, nói quá lên một chút, trông giống trò chơi của trẻ con hơn là một cuộc đấu tranh nghiêm khắc.
Giữa tháng 1 năm 1949, trước ngày Giải phóng quân chính thức làm lễ vào thành mấy hôm, có một bộ phận bộ đội tiền trạm vào thành, đi qua khu vực Đê An Môn. Giải phóng quân mặc áo bông màu xám, giản dị chỉnh tề, tinh thần phấn chấn. Thầy trò trường chúng tôi chen chúc ở cổng trường để xem. "Của chúng ta, của chúng ta!" Tôi thầm nghĩ trong lòng.
Lúc này nhìn thấy một nhân viên lưu thủ của Sở Giáo dục tỉnh, tôi liền bước tới hỏi: "Xin hỏi anh có cảm tưởng gì thế?"
Anh ta cười quái dị một tiếng, chỉ lặp lại rằng: "Tôi có cảm tưởng gì ư? Tôi có cảm tưởng gì chứ?" Giọng anh ta lảnh lót thê thảm, khóc không được cười không xong.
Tôi nghĩ ẩn ý của anh ta là "Tôi tính là người gì chứ? Tôi thì có cảm tưởng gì cơ chứ?" Sao tôi lại đi hỏi anh ta một câu hoàn toàn không có chút thiện ý nào như thế nhỉ? Tôi cũng không nghĩ ra động cơ. Có lẽ là sự tò mò, càng có lẽ là sự hả hê của kẻ chiến thắng. Trò ác ý, đùa giỡn con chuột dưới vuốt, sở thích này không chỉ thuộc về loài mèo.
Tiếp theo, dưới danh nghĩa hội học sinh, đã tiến hành rất nhiều hoạt động tuyên truyền ăn mừng trong khuôn viên trường và trên đường phố. Các loại biểu ngữ viết tùy tiện. Không chỉ có "Đánh đến Nam Kinh bắt sống kẻ nào đó", mà còn có "Đánh đến Hồng Kông", "Đánh đến nước Mỹ", "Đánh đến nước Anh"... Cũng có những lời lẽ có tính nhắm mục tiêu hạn chế: "Bây giờ là thời đại Thần Chung, hãy để Mộ Cổ xuống địa ngục đi".
Còn tuyên truyền trên đường phố vô cùng náo nhiệt, chiêng trống vang trời, tôi đã hóa trang, không biết kiếm đâu ra một chiếc áo khoác da mèo, mặc ngược ở trên người. Mọi người trước tiên là múa cờương ca (dương ca) theo bản năng không thầy dạy cũng biết, sau đó là chiêng trống lớn, rồi chúng tôi diễn thuyết cho người dân vây xem nghe. Tôi tin rằng, khiêu vũ cũng giống như ca hát, cũng thuộc về cách mạng, thuộc về Đảng Cộng sản, thời Quốc Dân Đảng, chỉ có các phu nhân quyền quý và phụ nữ không đàng hoàng mới khiêu vũ giao tế, còn Đảng Cộng sản phát động toàn dân khiêu vũ, mới cảm động làm sao! Có lần tôi giảng thế nào là giải phóng, tôi nói, trước kia nhân dân bị trói buộc, bây giờ, Đảng Cộng sản đã cởi bỏ sợi dây thừng trên người nhân dân rồi, trước kia nhân dân bị bọn phản động giam cầm, bây giờ chúng ta được phóng thích rồi, đây chính là giải phóng! Khán giả vỗ tay hoan hô reo hò cho lời nói của tôi. Tôi đã thể hiện được rủi ro và niềm vui khi tuyên truyền cổ động trực tiếp trước đám đông ô hợp không có tổ chức ngoài quảng trường. Một lần phát biểu thành công rực rỡ, lần phát biểu khác với nội dung tương tự có thể hoàn toàn không có hiệu quả, lần phát biểu khác nữa cũng có thể bị đuổi xuống đài. Sự bất định này cũng là một trong những sức hút của cách mạng nhỉ.
Sau đó khi học tập "Diễn văn chỉnh phong" bản Diên An, tôi đã đọc bài phát biểu "Bàn về tuyên truyền cổ động" của Dimitrov được thu trong cuốn sách này, tôi rất tâm đắc. Bài phát biểu tự biện hộ trong phiên tòa xét xử "Vụ án đốt cháy tòa nhà quốc hội" do phát xít một tay nhào nặn của Dimitrov đã vang như sấm bên tai từ lâu, tôi đã thuộc làu làu. Sau đó xem bộ phim do Liên Xô và Bulgaria hợp tác sản xuất lấy đề tài này, tôi lại càng tâm phục khẩu phục. Tôi khao khát được làm một nhà cổ động cách mạng theo kiểu Dimitrov. Tôi vẫn luôn mơ tưởng về cảnh tượng như thế này: Quần chúng nhân dân chưa giác ngộ bị che mắt, bị dẫn dắt sai lệch, tôi với tư cách là một nhà cách mạng đi diễn thuyết, lời lẽ hùng biện xoay chuyển càn khôn, nhân dân rơi những giọt nước mắt nóng hổi quay về với cách mạng, dùng dao to và giáo dài chém lên đầu kẻ thù giai cấp.
Lễ vào thành của Giải phóng quân vô cùng sôi nổi. Chúng ta đã nhìn thấy Chủ tịch Mao đứng trên xe duyệt binh. Chúng ta đã nhìn thấy xe tăng, đại bác pháo hạng nặng, xe bọc thép, kỵ binh của chính nhân dân... Tôi thể hiện được niềm vui khi chân lý cuối cùng được vật chất hóa thành sức mạnh, chính nghĩa cuối cùng đã biến thành cuộc hành tiến rầm rộ, người bị áp bức cuối cùng đã đứng lên thành kẻ thống trị.
Tại hội trường Đại học Bắc Kinh viện số 4 gần Tuyên Vụ Môn phố Thuận Thành, đã tổ chức đại hội đảng viên ngầm thành phố Bắc Bình, trong hội trường vang dội tiếng hát bài "Quốc tế ca", trên đoàn chủ tịch treo lá cờ đỏ búa liềm mà chúng ta hãy còn khá xa lạ, nên càng khiến người ta kích động. Bành Chân, Lâm Bưu, Nhiếp Vinh Trân (Nhiếp Vinh Trăn), Diệp Kiếm Anh, Triệu Chấn Thanh (Lý Bảo Hoa), đương kim phó chức ủy ban thành phố Bắc Bình của Đảng Cộng sản Trung Quốc) hết người này đến người khác phát biểu, hội nghị họp từ hai giờ chiều đến nửa đêm, giữa chừng do ban tổ chức hội nghị ra ngoài mua bánh xù, bánh nướng, bánh lớn, thịt kho, bánh ngô, bánh mì... Người đi mua đã "bao trọn" các quán ăn nhỏ. Khắp hội trường bay phấp phới thức ăn chín đồ ăn nhanh, một bức tranh cảnh cộng sản chia sẻ chung. Tiểu tử tài cán gì? Được dự thớt sự kiện lớn này, vinh hạnh tham dự sự kiện lớn này, cứ như thể lên tận trời vậy. Trên đời không có việc gì thoải mái và phấn chấn hơn việc cách mạng thành công.
Tại hội trường Học viện Mỹ thuật Quốc gia (sau này là Học viện Mỹ thuật Trung ương, sau đó bị phá dỡ) ở Soái Phủ Viên, Vương Phủ Tỉnh, Chu Ân Lai đã có bài báo cáo truyền đạt tinh thần hội nghị toàn thể trung ương lần thứ bảy, vạn lý trường chinh mới chỉ bước đi bước đầu tiên thôi, ngăn chặn đạn pháo bọc đường v.v... những luận điểm nổi tiếng khiến bọn chúng tôi say sưa mê mẩn. Giọng nói và phong thái của Thủ tướng Chu cũng hấp dẫn không kém.
Ủy ban công tác học sinh (hoặc học xá) thuộc bộ công tác thành phố phân cục Hoa Bắc cũng từng triệu tập một hội nghị đảng viên ngầm trong học sinh. Tôi nhìn thấy các đồng chí có thân phận tuyệt mật ban đầu như ủy viên ủy ban đại học, ủy viên ủy ban trung học được giới thiệu để mọi người quen biết chính thức lộ diện, tôi khâm phục và ngưỡng mộ họ đến tột cùng. Bí thư ủy ban trung học của chúng tôi là Dương Bá Tương (sau làm bí thư đoàn thanh niên thành phố Bắc Bình, công sứ tại Thụy Điển kiêm viện trưởng Học viện Ngoại giao), phó bí thư là nữ đồng chí lấp lánh rực rỡ Đỗ Bình (sau làm tư lệnh ty giáo dục trung đẳng thuộc Bộ Giáo dục v.v...). Có một nữ đồng chí mặc áo khoác da vốn không mấy phổ biến lúc bấy giờ, tôi đặc biệt cảm thấy phong thái của cô ấy giống nhà cách mạng Sofia của Liên Xô. Ngay từ phong thái của các nhà lãnh đạo đảng ngầm, tôi cũng vô cùng tin tưởng rằng những nhân tài xuất sắc nhất đã tập trung vào trong nội bộ Đảng Cộng sản Trung Quốc, được lòng người thì được nhân nhân tài, khí thế không thể cản nổi. Tất cả các danh từ: Đảng, ủy viên, bí thư, chi bộ, quán triệt, quần chúng (công tác), phần tử tích cực, vai trò tiên phong, hạt nhân, tác phong, tư tưởng ý thức... đều khiến tôi khát khao như đói khát, như nghe được thiên khải. Tôi nghe thấy một người bàn tán về việc ai đó đang "nổi tình cảm", tôi cảm thấy ngay cả ba chữ "nổi tâm trạng" cũng thật đặc biệt, có ý mới, có tính sáng tạo, một con người có thể nổi tâm trạng, mới cách mạng làm sao, mới vĩ đại làm sao, mới khác thường làm sao!
Tôi cứ thế ào ạt tiến hành cách mạng một cách hoành tráng, giành được thắng lợi, tiến lên trong khúc khải hoàn. Thế giới đã là của chúng ta rồi. Trung Quốc đã là của chúng ta rồi. Bắc Kinh hoặc Bắc Bình đã là của chúng ta rồi. Tôi đã biết Bắc Bình sắp được đổi tên thành Bắc Kinh rồi. Tháng ba, tôi tham gia công tác, đeo huy hiệu và băng tay của Ủy ban Quản lý Quân sự Thành phố Bắc Bình, khi trực đêm tôi được trang bị súng lục ổ quay... Vô hạn vinh quang, vô hạn tự tin, vô hạn kiêu ngạo.
Chỉ là hơn nửa thế kỷ sau, khi tôi đặt bút hồi ức lại tất cả những điều này, tôi mới không kìm được mà nghĩ rằng, đối với tôi mà nói, cách mạng có phải quá dễ dàng rồi không? Trong chiến thắng dễ dàng ấy, có phải đã ẩn chứa nguy hiểm gì, hậu họa gì không?
