Tháng 5 năm 1957, vào thời khắc then chốt của cuộc vận động "Minh Phóng", tôi nhận được thông báo tại nhà máy, nói rằng Thành ủy sẽ phái xe đến đón tôi tới cơ quan để xem một tài liệu. Tôi đợi vài tiếng đồng hồ, rồi lại nhận được thông báo không cần đi nữa.
Sau này tôi mới hiểu, đây chính là một tình tiết then chốt trong vận mệnh của tôi. Ngày 15 tháng 5 năm đó, Chủ tịch Mao viết bài "Sự việc đang chuyển biến", nêu ra vấn đề chống phái hữu, vấn đề phê phán chủ nghĩa xét lại, đưa cho các cán bộ cấp cao xem, làm tốt tư tưởng chỉ đạo chuyển biến từ vận động chỉnh phong chống chủ nghĩa quan liêu, chủ nghĩa tông phái, chủ nghĩa chủ quan sang chống lại sự tấn công điên cuồng của bọn phái hữu ngay trong hàng ngũ cán bộ cao cấp. Thời đó có một cách nói, đó là đối với những người trong và ngoài Đảng cần được bảo vệ trọng điểm, có thể đánh tiếng trước cho họ, cho họ xem bài viết này. Tại sao từ chỗ có thể được bảo vệ trọng điểm, trải qua một buổi chiều, nhiều nhất là hai tiếng đồng hồ, tôi lại chuyển sang không được bảo vệ nữa? Chi tiết cụ thể không phải là thứ tôi có thể biết được, là phúc hay là họa cũng không phải thứ tôi có thể nói rõ. Thế nhưng tôi có thể khẳng định, đây không phải là chuyện của Thành ủy. Phó trưởng Ban Tuyên truyền Thành ủy thời bấy giờ, nguyên Bí thư Đoàn Thành ủy Trương Đại Trung sau này từng nói rõ với tôi rằng, Ban Tuyên truyền Thành ủy chưa từng hỏi han chuyện tôi bị quy là phái hữu. Ông nói Bí thư Văn giáo Thành ủy Dương Thuật từng đề xuất "vấn đề" của Vương Mông trong phong trào nên để bên Văn giáo của Ban Tuyên truyền xử lý, nhưng các bộ phận Đảng ủy liên quan không đồng ý, Vương đã là cán bộ Đoàn thì không thể đặc biệt, chỉ có thể để bên Đảng Đoàn xử lý. Hàm ý trong đó không khó để suy đoán. Đồng chí Lưu Nhân, Phó bí thư phụ trách công tác Thành ủy, cũng rất che chở cho tôi. Tôi được Hội Nhà văn đứng ra điều chuyển đi Tân Cương vào những năm sáu mươi, ông ấy không biết trước việc này, sau khi biết tin đã rất không vui. Người bên cạnh ông nói với tôi, ông đã tự lẩm bẩm vài lần: "Sao lại điều đến Tân Cương rồi?"
Tôi không biết hồi ký viết đến đây đã xuất hiện vấn đề gì, từ khi bắt đầu viết lách vào năm 1953 đến nay, hồi ức của tôi quá xoay quanh những trải nghiệm cá nhân. Thật ra tôi khá không thích việc cứ mãi nói về chút chuyện tào lao của cá nhân, ủy khuất, được mất, ân oán, chua chát, ảm đạm, kêu ca thấu trời. Đặc biệt là một người viết, nếu việc viết lách của anh ta không rời khỏi chút được mất bi hoan cá nhân, không rời khỏi chút chuyện vặt vãnh trong phạm vi ba thước xung quanh mình, liệu có phiền người không, có mất mặt không chứ.
Thôi thì hãy nhìn ra thế giới, nhìn vào Trung Quốc vậy. Thập niên năm mươi, đùa sao? Tân Trung Quốc, cải cách ruộng đất, trấn áp phản cách mạng, chỉnh đốn tài chính kinh tế, bình ổn vật giá, giải phóng đảo Hải Nam, tiến quân vào Tây Tây Tạng, kháng Mỹ viện Triều, chiến dịch Thượng Cam Lĩnh, Tân Trung Quốc tuy chưa đứng vững đã trụ vững trước cỗ máy chiến tranh hùng mạnh của Mỹ, vĩnh biệt Stuart, tái bình luận Sách Trắng, hữu nghị Trung - Xô, Stalin qua đời, Đại hội đại biểu nhân dân toàn quốc lần thứ nhất, chế định Hiến pháp, nhất định phải trị thủy sông Hoài tốt, cải tạo tư tưởng, cải cách giáo dục đại học, phê phán "Võ Huấn Truyện", Hồ Thích, Du Bình Bá, Panchasila (Năm nguyên tắc cùng tồn tại hòa bình), Hội nghị Bandung, kế hoạch năm năm, ba phong trào cách mạng lớn, ba cuộc cải tạo xã hội chủ nghĩa lớn, dốc toàn lực, tranh thủ thượng du, xây dựng chủ nghĩa xã hội nhiều, nhanh, tốt, rẻ; giữa thập niên năm mươi nêu ra mục tiêu vượt Anh trong mười lăm năm... Biết bao hùng tâm, biết bao biện pháp, biết bao chương trình mới, chiêu thức mới, biết bao thử nghiệm, biết bao thắng lợi, biết bao viễn cảnh! Thiên hành kiện, quân tử dĩ tự cường bất tức!
Tuổi trẻ của tôi mang âm hưởng cao vút. Cách nói kiểu Xô viết là từ thắng lợi tiến tới thắng lợi, danh dự, trí tuệ và lương tâm của thời đại, sự đoàn kết vững như bàn thạch. Cách nói kiểu Trung Quốc là, chiếu tới đâu nơi đó sáng, trời to đất rộng không bằng ơn Đảng to, giang sơn nhân dân vạn năm dài. Tôi thường đắm chìm trong cảm giác tự thỏa mãn, tán thưởng, tự tin, kiêu hãnh, phục tùng, nắm giữ bánh lái lịch sử, chiến đấu nơi tiền tuyến.
Dọn sạch rác rưởi ở khu vực nội thành Bắc Kinh, xây dựng Tòa nhà bách hóa Vương Phủ Tỉnh, xây dựng sân vận động Thập Sát Hải, bể bơi Thập Sát Hải, rạp chiếu phim Giao Đạo Khẩu và Tân Nhai Khẩu, xóa bỏ kỹ viện - xem phim tư liệu "Chị em đứng lên", xóa bỏ Nhất Quán Đạo - xem phim tư liệu "Nhất Quán hại người đạo", đều khiến tôi và nhiều người hoan nghênh reo hò.
Phê phán "Võ Huấn Truyện", ban đầu tôi không ngờ tới, vì lúc mới xem bộ phim này tôi không phát hiện ra vấn đề gì, đặc biệt là nhân vật Tiểu Đào do Vương Bối đóng, một người phụ nữ hy sinh vì người khác như vậy càng khiến tôi cảm động. Sau này bắt đầu phê phán, Dương Nhĩ tức Hứa Lập Quần viết bài phê phán sắc bén, càng khiến tôi như được điểm hóa, Hứa Lập Quần là Bí thư đời thứ ba của Đoàn Thành ủy, ban đầu là Vinh Cao Đường, ông ấy tìm được nhà cho Đoàn Thành ủy xong thì đi. Đời thứ hai là Lý Xương, tôi được điều đến Đoàn Thành ủy chính là vào thời kỳ của Lý Xương. Đời thứ ba là Hứa Lập Quần, ông ấy nho nhã lịch sự. Ông ấy từng đến Đông Đức thăm một lần, lúc về kể lại khiến máu chúng tôi sôi sục, hai mắt sáng rực.
"Võ Huấn Truyện" bị phê phán "không còn mảnh giáp". Võ Huấn và Tiểu Đào, đặc biệt là hình ảnh Tiểu Đào trên màn ảnh, vẫn khiến tôi đau lòng. Tôi còn từng xem Vương Bối đóng vai Thiền Quyên, trong vở kịch nói "Khuất Nguyên", cũng lương thiện, trong trắng, hy sinh bi kịch như thế. Sau này tôi biết, cô ấy kết hôn với nhà văn Bạch Hoa.
"Nghiên cứu Hồng Lâu Mộng" của Du Bình Bá bị phê phán khiến tôi được cổ vũ lớn, sự ủng hộ đối với những nhân vật nhỏ bé khiến bao nhiêu người nhỏ bé bao gồm cả Vương Mông muốn thử sức.
Phê phán Hồ Thích thì quá xa vời với tôi. "Dám giả thuyết, cẩn thận cầu chứng", dù thế nào cũng không giống như có hàm ý sâu xa gì, bao gồm cả ý nghĩa phản động. Tôi đã sớm đọc được những dòng chữ Lỗ Tấn châm biếm Hồ tiến sĩ, không có chút hảo cảm nào với Hồ. Tôi chỉ cảm thấy, thế hệ của tôi quá hạnh phúc, thế hệ đã lựa chọn cách mạng lại càng hạnh phúc chưa từng có trong lịch sử. Mà vài thế hệ trước hay nói cách khác là tất cả những người Trung Quốc trước đó quá đen đủi. Tôi đến nay vẫn nhớ những dòng chữ Mao Thuẫn bàn về cải tạo tư tưởng, ông nói, tư tưởng của những người ở độ tuổi của họ, giống như một chiếc vali du lịch, bên trên dán đầy huy hiệu dấu ấn của khắp mọi nơi. Mà tư tưởng mới của cách mạng, cũng dán lên trên đó, trộn lẫn với đủ loại vết tích cũ kỹ.
Phê phán Hồ Phong, tôi khá chấn động. Ngay trước đêm giải phóng, tôi đã đọc được những dòng chữ các nhà lý luận văn nghệ của Đảng tranh luận với Hồ Phong trên các ấn phẩm cánh tả của Hồng Kông, nhưng không hiểu được yếu điểm. Trở thành tập đoàn phản cách mạng thì tôi hoàn toàn không ngờ tới, và nghĩ rằng đấu tranh quá tàn khốc cũng quá gây sốc.
Những dòng chữ của Chủ tịch Mao về vấn đề hợp tác hóa khiến người ta hăng hái vươn lên. Ví dụ như nhà văn Tần Triệu Dương vô cùng phấn chấn trước tình hình hợp tác hóa nông nghiệp, viết cuốn tiểu thuyết dài đầy nhiệt huyết "Trên cánh đồng, tiến lên!", in một lần 30 vạn bản, phát hành rộng rãi, đâu đâu cũng thấy, sau này còn hạ giá bán.
Diệt bốn loài hại, đánh chim sẻ, tôi may mắn đích thân trải qua, mọi người đứng trên mái nhà, gõ mõ khua chiêng, gậy trúc vung loạn xạ, tiếng kêu chấn động cả bầu trời, khiến đám chim sẻ kinh hãi bay lên, không có chỗ hạ cánh, tận mắt nhìn thấy từng con chim sẻ làm việc quá sức mà vỡ tim, rơi xuống đất mà chết, thực sự là một trò chơi lớn, tất nhiên, nhìn từ góc độ bảo vệ chim chóc, làm như vậy quá tàn nhẫn. Giai đoạn đó, nhiều cửa hàng thực phẩm phụ ở Bắc Kinh bán "chim sắt chiên". Tôi từng nghe truyền đạt, Chủ tịch Mao đối với việc này vẫn chừa lại đường lui. Ông nói, nếu cuối cùng cho rằng không nên tiêu diệt chim sẻ, cũng không sao, nhập khẩu một đợt chim sẻ từ nước ngoài là được, ông nói chuyện gì cũng đều nhẹ tựa lông hồng.
Gõ mõ khua chiêng, ăn mừng Trung Quốc bước vào xã hội chủ nghĩa, tuyên bố cải tạo xã hội chủ nghĩa nông nghiệp, công thương nghiệp và thủ công nghiệp thắng lợi hoàn toàn, cũng khiến người ta chắp tay ăn mừng. Chỉ là trước đây tôi cho rằng xã hội chủ nghĩa ít nhất cũng phải cỡ như kiểu Liên Xô, máy cày này, máy gặt đập liên hợp này, công nghiệp nặng này, nhà trẻ này vân vân, Trung Quốc nhanh chóng trở thành xã hội chủ nghĩa như vậy ngược lại khiến tôi từ sự hướng về xã hội chủ nghĩa trở nên bình tĩnh hơn một chút.
Một sự kiện lớn vào giữa thập niên năm mươi là Đại hội lần thứ 20 Đảng Cộng sản Liên Xô, Khrushchev đưa ra báo cáo bí mật về Stalin, trước đó, việc xử tử Beria, lãnh đạo Liên Xô Malenkov bị Khrushchev thay thế, minh oan cho tập đoàn bác sĩ Liên Xô vân vân, đã khiến người ta cảm thấy Liên Xô có chuyện rồi. Chúng tôi nghe đủ loại báo cáo truyền đạt, học tập bài chuyên luận do Bộ Chính trị Đảng Trung Quốc thảo luận, Ban biên tập Nhân dân Nhật báo viết "Về kinh nghiệm lịch sử của chuyên chính vô sản" và "Bàn lại về kinh nghiệm lịch sử của chuyên chính vô sản".
Một số đảng viên cộng sản trí thức các nước phương Tây rút khỏi Đảng. Báo Văn Nghệ đăng bài phê phán nhà văn đảng viên cộng sản Mỹ Fast đã rút khỏi Đảng. Ba Kim viết một bài, đối với Fast vẫn còn khá khách khí. Ngay sau đó, Báo Văn Nghệ liền lấy tiêu đề chung là "Phì, kẻ phản bội Fast!" để đăng loạt bài lên án. Sự kiện ở Ba Lan, Hungary khiến tôi cảm thấy bất ngờ và nặng nề, tôi cảm thấy không có gì khiến đảng viên cộng sản giàu lý tưởng cao cả phải đau lòng, nặng nề hơn việc xảy ra những sự kiện như thế này. Imre Nagy cuối cùng bị xử tử, càng khiến tôi nhận ra tính chất sống còn của đấu tranh giai cấp, đấu tranh chính trị, "không làm cái búa, thì làm cái đe" (lời của Dimitrov). Nhà lý luận Marxist, nhà văn nghệ nổi tiếng Lukács tham gia vào sự kiện được khoan hồng, giữ được mạng sống. Lãnh đạo Hungary Kádár nói: "Lukács vốn dĩ ở trong thư phòng, bây giờ, trở về thư phòng của ông ấy đi..." khiến người ta thở dài. Nhìn lại bản thân, tôi càng cảm thấy sự nhỏ bé yếu đuối của mình và những người cùng loại với mình.
Đều nói hy vọng ở Trung Quốc. Tôi nhớ câu nói nổi tiếng của đồng chí Tưởng Nam Tường, từng là Phó bí thư Trung ương Đoàn, thời điểm đó là Hiệu trưởng Đại học Thanh Hoa, sau Đại hội 20 Đảng Cộng sản Liên Xô, trong sóng gió phong trào cộng sản quốc tế, Đảng Trung Quốc là ổn định nhất. Bởi vì Trung Quốc không làm sùng bái cá nhân, Trung Quốc không làm mở rộng trấn áp phản cách mạng, Trung Quốc không làm việc chúc thọ lãnh đạo, dùng tên lãnh đạo đặt tên vân vân. Đồng chí Bành Chân còn nói, chúc thọ cái gì? Qua một năm lại gần cái chết thêm một chút là cùng, còn chúc thọ, thứ thị hiếu thấp kém!
Mà Chủ tịch Mao lúc này bàn về mâu thuẫn trong nội bộ nhân dân, phương châm "Trăm hoa đua nở, trăm nhà đua tiếng" càng mở ra diện mạo mới cho học thuyết xã hội chủ nghĩa. Lúc này nêu ra việc tiến hành vận động chỉnh phong chống chủ nghĩa quan liêu, chủ nghĩa tông phái, chủ nghĩa chủ quan, khiến tôi nhìn thấy ánh rạng đông của phong trào cộng sản quốc tế.
Chủ tịch Mao lên tiếng về "Người trẻ tuổi mới đến Bộ Tổ chức", tôi tất nhiên mang ơn đội nghĩa, trong lòng hô vạn tuế ba lần. Nhưng tôi chưa bao giờ cho rằng đây chỉ là ơn huệ của Chủ tịch Mao đối với cá nhân tôi. Chủ tịch Mao cười nhạo "Báo Văn học" của Liên Xô đăng lại bài viết của Trần Nghi, Trần Kỳ Thông, Mã Hàn Băng vân vân có thực chất là phê phán phương châm "Trăm hoa", mà một tờ báo của Nam Tư lại đăng lại "Chiêng trống điện ảnh" của Chung Điếm Phỉ là người cùng loại tụ tập, vật theo nhóm, chẳng phải chính là nói rõ, Chủ tịch Mao vừa chống "tả" cũng chống hữu, chấp trung, chính xác vô cùng sao?
Ngay sau đó lại chuyển sang vận động chống hữu quy mô chưa từng có. Tinh thần của tôi không còn cao vút nữa, tôi rơi vào thế thủ. Đối với những "phái hữu" bị báo chí vạch trần đó, tôi không có chút gan lửa chính trị nào lớn như vậy, tôi sợ. Tôi sẽ xảy ra chuyện ư? Tôi tự hỏi, tôi không hiểu. Tôi bỗng nhớ tới một câu nói không đầu không cuối, "không có công lao, cũng có khổ lao", lúc đó còn chưa có sự phát triển sau này, gọi là "không có khổ lao, còn có mệt lao".
Tôi bất an cười khổ, không ổn, thật sự không ổn.
