Đặt vào chỗ chết mới có thể sống, câu nói này tôi nghe qua đã cảm thấy tàn khốc, nhưng đến khi thân lâm kỳ cảnh, mới hiểu được, tất yếu là như thế, chỉ có thể như thế, còn có cách nào khác nữa đâu.
Kể cả cha tôi, cũng tỏ ý ủng hộ những chuyện xảy ra với tôi. Ông đã sớm sợ vỡ mật. Tuy ông đã vào vùng giải phóng từ năm 1946, nhưng vì vốn tự do tản mạn lại không có sở trường chuyên môn, nên vẫn không được coi trọng. Năm 1955, khi kết hợp chiến dịch phản Hồ Phong để tiến hành trấn phản ở các đơn vị, bắt đầu truy cứu lịch sử của ông, do trong thời gian đảm nhiệm hiệu trưởng sư phạm Thanh Đảo, ông từng làm đại biểu Quốc đại của chính quyền Nhật Ngụy, ông tự cảm thấy tội ác tày trời, nên tuyên bố đã chuẩn bị sẵn sàng để đón nhận sự trừng phạt của nhân dân.
Cha tôi đặc biệt khuyến khích tôi đi tham gia lao động (cải tạo). Ông liên tục trích dẫn danh ngôn của nhà khoa học Nga Xô Pavlov: "Tôi yêu lao động trí óc cũng yêu lao động chân tay, nhưng tôi càng yêu lao động chân tay hơn."
Khi tôi đắc ý lúc thiếu thời còn có chút tâm trạng "không lành mạnh", kể cả các bạn văn trẻ đồng nghiệp cũng nói tôi hoặc có "nỗi buồn man mác". Sau khi lật xe vào năm 1958, tôi lại chỉ còn giữ lại "tâm trạng lành mạnh". Trong thời đại lành mạnh, bạn, tôi và hắn đều có thể có tâm trạng và biểu hiện không lành mạnh. Còn trong thời đại không lành mạnh, bạn mà không lành mạnh nữa thì chỉ có một con đường chết, thế là những người sống sót đều càng ngày càng lành mạnh.
Trong thời gian chờ xử lý, tôi được cử đến công trường cung thiếu nhi tham gia lao động xây dựng. Tôi hăng hái cùng đồng bạn khiêng tám viên gạch thành, mỗi viên mười tám cân ta. Có lúc nhiều nhất tôi và một người nữa từng khiêng mười hai viên gạch. Tôi cắn chặt răng gánh nước bằng thùng lớn, gánh xi măng, gánh vôi cát, dùng xong vai phải lại dùng vai trái, tôi học được cách đổi vai, thế là càng gánh được nhiều hơn. Để tiếp bùn và các loại vôi cho thợ trát tường, tôi dùng một cái muôi tròn cán gỗ dài, vung lên vung xuống, niềm vui ấy tựa như trò chơi. Tôi từng có lần bi ai nghĩ rằng, mình đã chính trị hóa quá sớm, mình không có tuổi thơ. Giờ đây, cuối cùng cũng bù đắp được phần nào. Mùa hè mưa lớn, công trường thông báo nghỉ làm, tôi cùng Phương lúc đó đang về nghỉ hè đi xem phim Tây Ban Nha "Cái chết của người đạp xe" tại rạp chiếu phim Tân Nhập Khẩu, đội mưa bão che ô chen chúc lên xe buýt, không kịp xem phần đầu, lúc phim tan mưa vẫn chưa tạnh, tôi cảm thấy rất hạnh phúc.
Tôi yêu cuộc sống, tôi hưởng thụ cuộc sống, điều này không thể thay đổi. Ngày 1 tháng 8 năm 1957, tôi vâng lệnh đi tới đại đội Quân Hưởng (thôn) thuộc công xã (hương) Trai Đường, khu Môn Đầu Câu ở ngoại ô Bắc Kinh, rồi về đội sản xuất Tang Dục (thôn tự nhiên). Tôi khoác hành lý vật dụng, xuống ga tàu hỏa Nhạn Sí trên tuyến đường sắt Kinh-Bao, đi bộ ba mươi sáu dặm mới đến được Tang Dục. Lần đầu tiên tôi đi bên cạnh núi cao sông dài, tôi nhìn thấy lao động của đại đội xây đường và đội khai thác đá, đầy tai đều là tiếng nước sông ào ào và tiếng đục thép đập vào đá núi, đầy mắt đều là đỉnh núi nối tiếp nhau, đỉnh sau cao hơn đỉnh trước, núi này xa hơn núi kia, còn sông ngòi chảy xiết, đường nước khúc khuỷu, bọt nước tung bay, xanh trắng trắng xanh, không còn chút dịu dàng nào, chút ấm áp nào, chút nhõng nhẽo nào, chút tia lửa tâm hồn nào nữa, mà chỉ có tia lửa thép, sự uy nghiêm của đá tảng, sự quyết liệt của nước lớn, sự kéo dài của đường núi. Điều tôi cảm nhận được, vừa kinh sợ vừa reo hò, chính là sự thô khoáng và phong phú chưa từng có.
Từ Tang Dục đi tiếp vào trong núi sâu, là nơi đặt trụ sở chính quyền hương ở đây - Trai Đường, những "phái hữu" của Đại học Bắc Kinh bao gồm nhà phê bình mới nổi là Đái Lạc Vân đều ở đó. Khi vận rủi đã thành quy mô, thì vận rủi trở nên dễ chấp nhận hơn. Cũng đâu phải chuyện của riêng mình tôi, thiên linh linh, địa linh linh, "vận" đã đến bước này rồi.
Thế nhưng lao động cải tạo cũng chẳng phải chuyện dễ dàng. Ở vùng núi, tôi học được cách đeo gùi, khom lưng cúi đầu mà đi, ngón cái và ngón trỏ của hai tay vòng thành một cái vòng, gặp gờ đất có thể nghỉ một chút, tháo một cái đai là có thể dỡ hàng, tôi từng đeo ngắn hạn nhiều nhất là một trăm năm mươi cân ngô mới thu hoạch, đó là dùng cái gùi hoa lớn. Cái xẻng của tôi dùng cũng khá, nhưng tôi không có con mắt nhìn việc, tay chân lại vụng về, làm cỏ, san đất, một số việc cần phải dùng não dùng mắt tôi làm không tốt, sự quá lạc quan của tôi, việc quá tự nhiên như không coi mình là người ngoài, cùng nông dân nói nói cười cười cũng làm một số người không vừa mắt. Tôi cần học tập hơn nữa cách cúi đầu khép nép, thấp giọng nhỏ nhẹ, khúm núm bợ đỡ, cẩn thận từng li từng tí.
Đông Bắc có câu tục ngữ, lửa nhỏ hầm món "điếu tử" (cái nồi nhỏ treo lơ lửng), từ từ thôi. Ý nghĩa của "phái hữu" là phải từ từ thấu hiểu. "Tuổi trẻ vạn tuế" đã in bản mẫu, nhưng không thể xuất bản được nữa, những người tham gia hội nghị tác giả trẻ lần đầu tiên, cơ bản đều bị xóa sổ toàn bộ. Đặc biệt là khi đọc tin Thiệu Yến Tường cũng ngã ngựa trên báo, chỉ khiến tôi cười khổ. Đến năm 1959, đồng chí Lưu Thiếu Kỳ phát biểu tại Hội nghị đại biểu Đảng toàn quốc, nói rằng phần tử phái hữu chính là đại lý của đế quốc chủ nghĩa và phản động Tưởng Giới Thạch. Tôi có cảm giác cuối cùng cũng biến giả thành thật. Gỗ đã thành thuyền, cần phải lấy thuyền làm gương, để trừng phạt kẻ xấu, còn có chỗ nào để đệm lót hay xoay chuyển nữa?
Cải cách ruộng đất cũng vậy, Tam phản cũng vậy, Trấn phản cũng vậy, hay chỉnh phong cứu vãn thời Diên An cũng vậy, đều có một giai đoạn cuối phong trào, là thực hiện chính sách, sửa sai lật án, xử lý khoan hồng, tiếng hoan hô rung trời, cho đến tận khi xin lỗi các đồng chí bị thẩm tra sai. Tôi còn có rất nhiều người cùng cảnh ngộ mơ mộng rằng sau khi phản hữu cũng có một trận việc tốt như thế, tôi cứ nghĩ đến khả năng này là hận không thể quỳ xuống khóc than, dập đầu đến chảy máu, không cần phải làm thật, chỉ cần nghĩ thôi đã cảm kích đến rơi lệ.
Thế nhưng, không có. Khác với hồ sơ quá khứ, khác với truyền thống của các kỳ làm vận động, kể từ sau khi phản hữu, từ đó về sau chỉ còn lại phản hữu nữa rồi lại phản hữu nữa, lại cứng rắn rồi lại cứng rắn hơn. Chính vì phong trào này huyền hoặc nhất, không cụ thể nhất, tranh cãi nhiều nhất, không có hoặc rất ít án sắt, chỉ có những án bong bóng, án hoa bay, án phân tích, án luận thuyết đầy vẻ đúng sai lẫn lộn, nếu như mở ra một khe hở, nếu như lật án ba, năm vụ, có khả năng sẽ sụp đổ dây chuyền, trận tuyến hỗn loạn.
Điều khiến tôi bất an là Phương, chúng tôi mới kết hôn chưa đầy một năm, tôi đã đi lao động ở ngoại ô xa, không thể gặp mặt, hoàn cảnh của cô ấy cũng không tốt, phải làm sao đây? Chúng tôi mỗi ngày đều viết thư, có khi một ngày hai bức thư, thư của tôi toàn là báo hỷ không báo ưu, đọc thư của tôi cứ như đang thưởng ngoạn sơn thủy, đang học tập nâng cao, đang làm điều tra nông thôn, đang bổ sung kiến thức. Những lá thư nhiều như vậy chúng tôi luôn lưu giữ, cho đến tận đầu thời kỳ Cách mạng Văn hóa, mới dứt khoát dùng một mồi lửa đưa chúng về cõi hư vô mịt mờ.
Quy định là hai tháng nghỉ bốn ngày, sau lần nghỉ phép đầu tiên, Phương đi tàu hỏa tiễn tôi đến Nhạn Sí. Không mua được vé ngồi cứng, hai chúng tôi dứt khoát mua vé nằm mềm, lén lút, sợ bị người ta nhìn thấy. Thế mà lại giống như một chuyến dã ngoại tân hôn nho nhỏ. Chuyện như vậy cũng chỉ có chúng tôi mới làm ra được.
Tôi nhớ lại lúc bị phê phán, tôi từng lén lút một mình đến Hội học sinh Âu Mỹ gần đó ăn món Tây vào buổi trưa. Tôi không có ý gì khác, tôi cũng chẳng hề là kẻ phù hoa xa xỉ, tôi chấp nhận phê phán, đồng thời tin sâu sắc rằng sớm muộn gì cũng có thể biến hung thành cát, biến trắc trở thành đường bằng, tôi phải chăm sóc tốt ăn uống sinh hoạt của bản thân, phải hứng khởi mà sống tiếp.
Ngày 15 tháng 10 năm 1958, con trai lớn của tôi là Vương Sơn chào đời. Cho đến khi thằng bé được ba tháng, tôi mới lần đầu tiên gặp nó, vì đại nhảy vọt thu hoạch mùa thu và cày sâu cuốc bẫm, nên đã trì hoãn nghỉ phép. Tôi hát cho đứa con trai ba tháng tuổi nghe ca khúc trong bộ phim cùng thời đại "Vụ án Từ Thu Ảnh", bài dân ca Đông Bắc "Đánh rơi nhẫn", Vương Sơn theo tôi a a kêu. Chẳng bao lâu sau, bộ phim và ca khúc này đều bị phê bình trên báo chí. Tình hình đã ngày càng trở nên bất lực như thế này, bạn thích cái gì, phần lớn nó sắp sửa bị phê phán rồi.
Đến hơn hai mươi tuổi, vùng nông thôn đầu tiên để lại ấn tượng sâu sắc cho tôi chính là Tang Dục. Người địa phương tự xưng đến từ dưới gốc cây hòe lớn ở Hồng Đồng, Sơn Tây, giọng nói đặc biệt, gọi chú là "Thiệu", gọi mệt là "sử" đến phát hoảng hoặc "sử" đến rồi, gọi ốm là không có tinh thần. Bước chân ra cửa là núi, ruộng bậc thang từng bước một cao lên, cây óc chó cây táo, hoa đào hoa lê, cỏ ngải cỏ dại, hoa cỏ ong bướm, đường núi gập ghềnh, men theo khe suối mà lên, hình núi hiểm trở, mỗi bước một cảnh. Đỉnh kỳ lạ, đá kỳ lạ, đường kỳ lạ, ruộng kỳ lạ, khe kỳ lạ, suối kỳ lạ, thung lũng kỳ lạ, một thế giới thần tiên. Leo cao nhìn xa, thôn núi như tranh, đường lộ ngoài núi, xe cộ như thoi đưa. Xuân hạ thu đông, âm tình hàn thử, nhật nguyệt tinh thần, phong vũ tuyết sương, thật đúng là cảnh sắc vô tận, biến hóa vô tận. Đây là cơ hội từ đâu tới, Vương Mông vốn dĩ thần kinh mỏng manh yếu đuối non nớt lại có thể đến đây dạo một chuyến, đi một chuyến, làm việc một chuyến, rèn luyện một chuyến, trưởng thành một chuyến!
Tôi chính là nghĩ như vậy, chân thực lại lạc quan.
Căn bản không tồn tại lựa chọn nào khác.
Đây là khu căn cứ cũ, trong nông dân có cả đảng viên lão thành, du kích lão thành. Lại bắt gặp đại nhảy vọt nghìn năm có một, hoa văn đổi mới, bao gồm việc không ăn dầu mà nhỏ dầu ăn vào ruộng ngô. Thực hiện chế độ nhà ăn, ăn cơm không mất tiền, ăn một bữa bánh bao, tin tức truyền đi mấy chục cây số, đến ngày này, người thân bạn bè khắp nơi đến Tang Dục ăn chùa. Cao nhất còn từng được ăn bánh nếp bột cao lương (thử tử) chiên dầu chấm mật ong. Nông dân tin rằng đây là thức ăn chống đói tốt nhất, ngạn ngữ có câu: khoai lang một tràng rắm, bánh cắt chạy hai dặm. Mùa thu chiến đấu sớm, mỗi ngày trước ba giờ đêm đã thức dậy, đầu tiên là cõng củ cải khoai lang, thả vào trong hầm vội vã đào ra, sau đó đều hỏng hết. Tiếp đó cày sâu cuốc bẫm, lật đất âm lên, gây ra giảm sản lượng. Toàn dân làm thơ, dân ca đại nhảy vọt vang vọng tận mây xanh. Xóa mù chữ thực hiện đến từng người, ba tháng phải tiêu diệt mù chữ. Tiết lập thu nhà nhà bên khung cửa đều cắm lá óc chó. Những ngôi nhà dân xây bằng đá, lấy phiến đá thay ngói lợp mái tuy đơn sơ, nhưng đẹp mắt, tuyệt đối đẹp mắt hơn những ngôi nhà mới ốp gạch men, cửa nhựa cửa sổ thép sau này khi nông dân khá giả hơn kiếm được chút tiền mà xây lên. Các cán bộ xuống nông thôn của Đoàn Thành ủy, một mặt lao động một mặt hát vang "Đảng Cộng sản lãnh đạo, trị núi này, sức mạnh nhân dân lớn vô biên! Khóa Bàn Long trên núi Bàn Long...", "Anh anh em em tình ý dài, tựa như dòng nước chảy ngày đêm..."
Câu hát trước đại khái xuất phát từ phim "Giáng Long Phục Hổ", câu sau xuất phát từ "Lô Sênh Luyến Ca". Thuộc về cán bộ cách mạng xuống nông thôn, nghỉ phép đúng hạn, họ đã xem những bộ phim này, chúng tôi thì không được xem. Còn "Vụ án Từ Thu Ảnh" là được chiếu ngoài trời ở nông thôn. Tác phẩm gốc của "Lô Sênh Luyến Ca" là Bành Kinh Phong, cũng đã ngã ngựa trong phong trào.
Tháng 4 năm 1958, trong bài viết "Giới thiệu một hợp tác xã" của Chủ tịch Mao, có nhắc đến tình hình phát triển giác ngộ nâng cao, ý thức hệ hủ bại tan tành, giai cấp bóc lột cũ không muốn thay đổi cũng phải thay đổi, có một số kẻ mang cái đầu đá hoa cương đi gặp Thượng đế thì không ảnh hưởng đến đại cục...
Khí thế và nội dung bài viết đều khiến chúng tôi vô cùng xúc động. Chúng tôi nhắc nhở nhau đừng biến thành cái đầu đá hoa cương. Một "phần tử" thích kể chuyện cười nói rằng, chúng ta là phái phản động, nhưng không phải con hổ giấy, nhiều nhất là con chuột giấy, lần này anh ta lại nói, chúng ta không làm nổi đá hoa cương, nhiều nhất làm bát cháo "hoa cương sảm" (đọc là chai, thanh ba, tức là cháo ngô xay, là loại thực phẩm người địa phương hay ăn). Câu này truyền ra ngoài, vốn tưởng sẽ bị phê một trận, kết quả vẫn coi là ấm áp, chẳng làm sao cả. Có lẽ những người cánh tả nghe thấy loại đùa này cũng nhịn không được cười. Ngoài ra tự chà đạp mình, cố tình nói như vậy cũng có thể coi là nhận tội phục pháp, là biểu hiện của việc hạ thấp tư thế, không phải không đáng yêu. Trong giai đoạn này, tài ăn nói của chúng tôi đều dùng vào việc tự chà đạp bản thân. Ví như lãnh đạo bảo chúng tôi đánh giá "thượng du, trung du, hạ du" trong cải tạo. Chúng tôi dứt khoát tự xưng là "hạ lưu". Nói đến lúc nào bị lôi ra, thì nói khi đó sắc mặt giống như "rắm hun". Nói đến ai ai chết rồi, thì nói không ngoài "thối một khoảnh đất". Nói đến bản thân mình "định tính" thế nào, phân thành cái gì cái gì, thì nói "lần này an tâm rồi".
Chúng tôi cũng tham gia cải cách công cụ, cái gì cái gì cũng phải "xe hóa", còn đến Bắc Kinh tham quan triển lãm cải cách công cụ do cán bộ xuống nông thôn của Bắc Kinh tổ chức. Tôi thực sự không nghĩ ra chiêu gì để cải cách công cụ, nhưng cũng phải làm ra vẻ trầm tư suy nghĩ, vẽ trên giấy vài cái hình cái gùi đã cải tiến, kết quả chẳng đi đến đâu.
Mùa hè, trên báo xuất hiện những luận điệu vui vẻ, nói rằng vấn đề hiện nay là lương thực quá nhiều ăn không hết, phải xem xét tương lai một phần ba diện tích đất trồng lương thực, một phần ba trồng hoa, một phần ba để trống. Đến mùa đông, lại chỉ còn lại phần cháo ngô xay mỗi ngày uống hai bữa. Cố sức uống cháo loãng, uống đến bụng sắp trướng nổ, ngũ tạng đau đớn lệch vị trí, vẫn không no. Sau đó chỉ còn lại việc đi tiểu. Đại tiện ít và chỉ toàn là vỏ ngô, hôm sau gió thổi qua, đại tiện thế mà không để lại chút dấu vết nào, thật là sạch sẽ vô cùng. Thế là bạn ốm tôi ốm mọi người luân phiên sinh bệnh, tôi cũng lúc thì mọc lẹo ở mắt, lúc thì đi ngoài, lúc thì sốt, lúc thì ho không dứt. Trong hương có một ông thầy thuốc đông y, là người khập khiễng, vợ ông ta là người câm, nhưng rất khỏe mạnh. Ông ta đã giúp chúng tôi kiên cường vượt qua.
Cho dù như vậy, trải nghiệm ở Tang Dục vẫn được tôi trân trọng, tôi và thiên nhiên, tôi và nông dân nông thôn tâm đầu ý hợp. Trong sự mờ mịt khiến tôi hưng phấn, trong sự rộng lớn khiến tôi an ủi, trong chốn sơn dã khiến tôi đắc thú. Tôi nhận được trải nghiệm mới, tri thức mới, cảm giác mới. Ví dụ như bình luận của nông dân địa phương về rượu, họ chỉ thừa nhận rượu trắng, họ nói rượu vang là "nước hèm chua", nói bia là "nước đái ngựa". Họ nói "Bắc Kinh sản xuất cái gì? Chỉ sản xuất phân người." Họ còn nói phía Đông thành Bắc Kinh, người giàu nhiều, phân có lực, giá cả cũng cao hơn phân ở khu phía Tây. Đội trưởng đội hốt phân của chúng tôi là Lý Tam, là đội trưởng du kích năm xưa. Anh ấy liên tục dặn dò chúng tôi, công việc càng bẩn, càng phải làm sạch sẽ gọn gàng. Tôi cũng khó quên cảnh tượng thời kỳ công xã hóa, nhà nhà mang hũ dưa muối đã ủ kỹ của mình đến nhà ăn. Tôi cũng không thể quên tiết lập thu, nhà nhà trên cửa đều cắm một cành lá óc chó. Thằng nhóc này có đức gì? Mà được nghe đến sự thịnh vượng ấy!
Có lẽ đây thực sự là tinh thần A Q? Có lẽ tôi thực sự đã quên mất hoàn cảnh nghiêm trọng của mình? Có lẽ trong tế bào của tôi có gen di truyền của văn nhân thất ý Trung Quốc lang thang giữa núi sông chăng? Dù sao tôi cũng còn trẻ, chẳng có gì phải vội vàng. Gió núi thanh mát, màu núi rực rỡ, đường núi gập ghềnh, đá núi nhảy nhót, núi rừng khoáng đạt; ánh nước tươi đẹp, sóng nước lăn tăn, đường nước khúc khuỷu, tiếng nước như lời nói; bầu trời sao như được gột rửa, trăng sáng như bạc; mảnh đất đan xen, ruộng vườn điêu khắc, cây cỏ xanh tươi, côn trùng chim chóc bay lượn; hơi đất từ từ đến, khói bếp lượn lờ, việc đồng áng cần cù, tiết khí phân minh, phong tục dân gian thuần hậu, phong tục thân thiết... Đẹp thay Tang Dục, tú lệ thay thôn núi, vì duyên cớ gì mà được gần gũi nương tựa hơn nửa năm trời, như thơ như mộng vậy ồ!
