Kẻ muốn lấy thiên hạ mà làm theo ý mình, ta thấy khó mà thành.

Thiên hạ là thần khí, không thể vì tư lợi mà làm, không thể cưỡng cầu mà nắm giữ. Kẻ muốn làm thì làm hỏng, kẻ muốn nắm thì đánh mất. Cho nên bậc thánh nhân không làm xằng, nên không thất bại; không cưỡng cầu, nên không đánh mất.

Vạn vật có thứ đi trước, có thứ theo sau; có thứ thở nhẹ, có thứ thổi mạnh; có thứ cường tráng, có thứ yếu ớt; có thứ ổn định, có thứ sụp đổ.

Cho nên thánh nhân bỏ sự quá khích, bỏ sự xa hoa, bỏ sự kiêu ngạo.

Muốn tranh đoạt thiên hạ về tay mình, rồi nhào nặn theo ý đồ bản thân, ta thấy việc này thật quá huyền hoặc, e rằng không làm nổi.

Thiên hạ được tạo nên bởi ý trời, thuộc về một sức mạnh siêu nhiên, không thể chiếm làm của riêng, chẳng phải thứ mà một cá nhân có thể thay đổi hay nhào nặn. Nếu ngươi cứ muốn làm theo ý mình, ngươi nhất định sẽ không đạt được mục đích (hoặc là do thế cục bắt buộc, thân bất do kỷ, không phải xuất phát từ bản ý). Ngươi muốn nắm giữ nó, muốn chộp lấy nó, thì sớm muộn gì cũng sẽ đánh mất thiên hạ. Cho nên thánh nhân không nhào nặn, không làm theo ý mình, thì sẽ không thất bại; không nắm giữ nó, không chộp lấy quyền lực, thì sẽ không đánh mất.

Vạn vật và mọi người khác biệt nhau biết bao! Có kẻ đi trước, có người theo sau. Có kẻ thở hơi ấm, có kẻ thổi gió lạnh. Có kẻ mạnh mẽ đầy uy lực, có kẻ yếu ớt vô dụng. Có kẻ an nhiên vững chãi, có kẻ đứng trước nguy cơ sụp đổ.

(Dù các ngươi có khác biệt lớn đến đâu) Thánh nhân luôn chú ý không quá nóng nảy, không quá cực đoan, không quá khoa trương, không quá thái quá.

Chương này về quan điểm thiên hạ không thể cưỡng cầu, không thể nắm giữ có hai tầng ý nghĩa. Một là, ít nhất vào thời đó, kẻ muốn nắm quyền thiên hạ, muốn nhào nặn thiên hạ (quân vương, đại thần, mưu sĩ các nước) quá nhiều, mà kẻ thành công thì lại quá ít. Kẻ hưng thịnh nhanh chóng, diệt vong cũng cấp bách thì nhiều, còn giang sơn bền vững như sắt thép thì quá ít. Lão Tử muốn kiềm chế cuộc đấu tranh hợp tung liên hoành này cùng dục vọng bá quyền. Nếu không kiềm chế được, thì ít nhất cũng khuyên nhủ các bậc hầu vương, trọng thần đừng quá nóng nảy, quá khoa trương, quá cực đoan, quá thái quá. Nguyện vọng thiện lương như vậy, đối với việc bình ổn dã tâm, ít nhất cũng có giá trị tham khảo trên mặt ngôn luận. Nhưng cùng lắm thì cũng chỉ là quan niệm triết học, tu dưỡng tư tưởng, có lợi cho việc thanh đàm, tự an ủi, điều chỉnh cân bằng tâm lý, chứ không có ích cho việc chiếm đoạt thiên hạ hay trị vì thiên hạ.

Về luận đoán “thiên hạ thần khí” có chút thú vị. Thần khí là gì? Nói không rõ ràng. Nhưng ít nhất đừng đánh giá quá cao tác dụng của ý chí cá nhân đối với thiên hạ. Nó không thuộc về cá nhân, không thể do ý chí cá nhân chủ đạo mà nhào nặn nên. Nhìn từ ngày nay, cái thần của thần khí, có thể là quy luật lịch sử, có thể là yêu cầu phát triển của lực lượng sản xuất, có thể là lòng dân hướng về hay quay lưng, là chở thuyền cũng là lật thuyền, có thể là hợp lực của nhiều sức mạnh, có thể là tổng hòa của nhiều nhân tố. Còn trong thời đại của Lão Tử, người ta tin vào khí số, tin vào thiên thời, tin vào số mệnh nhiều hơn. Tóm lại, thần khí chính là tất cả những gì mà người thời đó chưa thể nói rõ, chưa thể hiểu thấu, cũng là tất cả những gì mà họ không thể bắt nó nghe lời mình, những thứ vĩ đại và kỳ diệu hơn con người, ít nhất là được tạo nên bởi sức mạnh chủ đạo siêu việt, một phần đến từ cõi phi nhân gian, phi nhân sự.

Ví dụ như thánh nhân – chứ không phải phàm nhân – cho rằng chỉ người có đức mới có được thiên hạ, chưa chắc đã vậy. Rất ít người cho rằng Tần Thủy Hoàng có đức, hay Lưu Bang có đức hơn Hạng Vũ, nhưng họ lại thắng trong cuộc đấu tranh giành thiên hạ và ngồi lên ngôi vị. Hoặc cho rằng thế lực phù hợp với trào lưu phát triển lịch sử, đặc biệt là sự phát triển của lực lượng sản xuất sẽ có được thiên hạ, cũng chưa chắc. Đôi khi chính thế lực đi ngược lại thời đại, cản trở sự tiến bộ của lực lượng sản xuất lại giành được thắng lợi. Đôi khi nước lớn xâm lược nước nhỏ, áp phục nước nhỏ không tốn chút sức lực nào, đôi khi nước nhỏ lại chiến thắng nước lớn, nước yếu thắng nước mạnh, vũ khí lạc hậu chiến thắng vũ khí tiên tiến...

Con người chính là như vậy, dù không nắm chắc phần thắng cũng phải làm, cũng phải mạo hiểm, cũng phải đánh cược một phen. Thời Xuân Thu Chiến Quốc, thiên hạ chưa định.

Từ Tần Thủy Hoàng đến Tề Hoàn Công, Tấn Linh Công... Từ Mạnh Thường Quân đến Tín Lăng Quân, Bình Nguyên Quân... Từ Quản Trọng đến Thương Ưởng, đến Hàn Phi, Tôn Vũ, Bạch Khởi... Từ võ tướng đến mưu sĩ, từ thích khách đến du thuyết, từ Khổng Tử, Mạnh Tử, Mặc Tử đến Khuất Nguyên, Phùng Huyên, ai mà chẳng dốc lòng vì việc lấy thiên hạ?

Lão Tử lại bảo họ rằng, đó là thần khí, không phải sức người có thể làm được, ta thấy khó mà thành, ngươi không làm nổi đâu! Đây tuy là gáo nước lạnh tạt thẳng vào mặt, nhưng rất ít kẻ vì thế mà thoái lui.

Biết làm sao được? Cho đến tận ngày nay, vẫn còn quá nhiều dã tâm và sự liều lĩnh cưỡng đoạt thiên hạ. Biết bao câu chuyện hưng vong của các đại quốc khiến ta phải suy ngẫm, bao nhiêu số phận của những kẻ mạnh khiến ta phải thở dài: Tần Thủy Hoàng, Sở Bá Vương, Đường Thái Tông, Napoleon, Stalin... Đồng thời, biết bao câu chuyện anh hùng và phong ba lịch sử lại khiến máu ta sôi sục, tâm trí chấn động... Chủ nghĩa anh hùng lịch sử và chủ nghĩa hư vô lịch sử luôn song hành, nhiệt tình tham gia và cảm giác tang thương khi đứng ngoài cuộc luôn song hành. Ai có thể không lỗi lầm? Ai có thể tránh khỏi tai họa? Tâm như giếng cổ không gợn sóng là điều không thể làm được, người trong thiên hạ luôn muốn hỏi về việc thiên hạ, thậm chí hy vọng có chỗ làm, lập công dựng nghiệp.

Vậy thì, nếu đã không thể loại bỏ được sự thôi thúc tham gia vào lịch sử, thì ít nhất, hãy bỏ sự quá khích, bỏ sự xa hoa, bỏ sự kiêu ngạo, nắm vững chừng mực, phản đối chủ nghĩa cực đoan, chủ nghĩa mạo hiểm, chủ nghĩa bá quyền, chủ nghĩa khủng bố, đừng để ở Trung Quốc hay trên thế giới xuất hiện cục diện quần hùng tranh bá, chiến họa liên miên như thời Xuân Thu Chiến Quốc, cái cục diện mà Lỗ Tấn từng mỉa mai rằng dân đen muốn làm nô lệ an ổn cũng không được! Đó mới là sự gợi mở đúng đắn mà chúng ta nhận được khi đọc Lão Tử.

Trong lời khuyên bỏ sự quá khích, bỏ sự xa hoa, bỏ sự kiêu ngạo, chúng ta cũng thấy được sự thỏa hiệp nhượng bộ của Lão Tử. Chủ trương vốn có của Lão Tử là vô vi và bất ngôn, đã vô vi lại còn bất ngôn, thì còn gì là quá khích, xa hoa, kiêu ngạo nữa? Tuy nhiên, Lão Tử biết rằng chủ trương vô vi bất ngôn của mình chẳng có mấy người tiếp nhận, ông cũng biết rằng vạn vật muôn hình vạn trạng, gọi là có thứ hành (đi trước), có thứ tùy (theo sau), có thứ hý (thở ấm), có thứ xuy (thổi lạnh), có thứ cường (lớn), có thứ luy (yếu), có thứ tải (vững như Thái Sơn), có thứ hủy (lung lay sắp đổ), Lão Tử không thể thống nhất chúng; ông chỉ có thể lùi mà cầu cái thứ hai, khuyên ngươi hãy bớt chút sức lực, đừng quá thiên kiến, quá thái quá.