Gìn giữ hồn phách hợp làm một, có thể không rời xa ư? Điều hòa hơi thở đạt đến mức mềm mại, có thể như trẻ thơ ư? Quét trừ cõi lòng sâu kín, có thể không tỳ vết ư? Yêu nước trị dân, có thể vô vi ư? Cửa trời đóng mở, có thể giữ đức mềm yếu ư? Sáng suốt thấu suốt bốn phương, có thể không dùng trí mưu cố chấp ư? Sinh ra chúng, nuôi dưỡng chúng.
(“Sinh ra mà không sở hữu, làm mà không cậy công, lớn mà không làm chủ, ấy gọi là huyền đức”.)
Linh hồn của bạn, tinh thần của bạn, có thể mãi mãi ở cùng Đại đạo mà không chia lìa, không buông tay hay không? Bạn tập trung sự chú ý của mình, khiến bản thân ôn hòa lương thiện, có thể giống như một đứa trẻ thơ hay không? Bạn thường xuyên gột rửa đại não và tâm hồn mình, có thể đạt đến mức trong sạch, không tỳ vết hay không? Bạn vừa yêu nước (vua nước) vừa phải trị vì bách tính thật tốt, bạn có làm được điều không câu nệ gượng gạo, không khắc nghiệt phiền phức, không chủ quan độc đoán, không cưỡng ép mệnh lệnh, mà là vô vi mà trị, để vạn vật thuận theo tự nhiên hay không? Các giác quan của bạn vận hành đóng mở, những suy nghĩ cảm nhận của bạn trồi sụt, bạn có làm được sự bình tĩnh, điềm đạm và thong thả hay không? Bạn đã thấu hiểu sự lý và thông đạt tin tức nhường ấy, có thể bớt dùng hoặc không dùng trí mưu gì, mà tự nhiên thuận tình đạt lý để hành sự, làm chính trị và đối nhân xử thế hay không?
(Câu “Sinh ra mà không sở hữu... ấy gọi là huyền đức”, lặp lại với phần kết của chương năm mươi mốt, theo lời bàn của Trần Cổ Ưng chuyển ý từ Mã Tự Luân, đem dịch chuyển sang chương năm mươi mốt để bàn lại.)
Ôm ấp Đại đạo duy nhất, không rời không bỏ Đại đạo ấy, kiên trì thủ vững Đại đạo ấy, chịu đựng được các loại cám dỗ lợi ích ngay trước mắt cùng sự quấy nhiễu của kẻ tiểu nhân, trải qua được muôn vàn thử thách của lịch sử và nhân sinh, đây là yêu cầu và lời khuyên hàng đầu. Nói cách khác, mặc cho bạn thiên biến vạn hóa, ta vẫn có quy tắc nhất định, đây chính là sự tĩnh khí, định lực, hàm dưỡng, minh biện, đây là công phu lớn trong tu thân dưỡng tính.
Đạt đến sự mềm mại và thủ vững vị thế mềm yếu, ý nghĩa rất gần nhau. Điều này cũng tương đồng với sự hiểu biết của thế giới phương Tây đối với quý ông (gentleman). Gentleman, dịch ý là người (đàn ông) nhã nhặn, dịch sát là người mềm mại. Khi tôi tiếp xúc với một số quý ông châu Âu vào những năm thập niên tám mươi của thế kỷ trước, ấn tượng sâu sắc và mạnh mẽ nhất mà họ mang lại cho tôi là họ nói năng nhỏ nhẹ, đôi khi giống như hạ giọng nhún nhường, khác với hào khí đại trượng phu của người Trung Quốc, cũng khác với nhiều con em nhà nông ở miền Trung Tây nước Mỹ. Bạn tra “Từ điển Anh - Trung Oxford”, lời giải thích của nó đối với từ gentle là hòa nhã, thân thiện, ôn hòa và nhẹ nhàng. Điều này phù hợp với yêu cầu của Lão Tử, thế nhưng ý nghĩa của từ gentle trong tiếng Anh nằm ở hành vi cử văn minh lễ phép, còn điểm xuất phát của Lão Tử thì sâu rộng hơn nhiều, đó là ở Đại đạo, ở triết học, ở cách làm người, trị hành chính và làm tất cả mọi việc.
Ý nghĩa của việc như trẻ thơ vẫn cần phải tiếp tục nghiền ngẫm sâu hơn. Con người đã già thế này rồi, đã một đống tuổi rồi, mà vẫn mềm mại nhỏ nhẹ giống như một đứa trẻ thơ; trẻ thơ thì thuần khiết, trẻ thơ thì vô tâm, trẻ thơ là kẻ yếu thế, trẻ thơ hoàn toàn không có tính xâm lược hay bành trướng, trẻ thơ không tranh giành, không so đo, không khoác lác, không xào nấu phô trương, không kinh doanh, không khoác lác giả dối và hàng giả hàng kém chất lượng. Hóa ra Lão Tử cho rằng, trong quá trình trưởng thành của con người, trong quá trình học tập và tích lũy kinh nghiệm của con người, đã đánh mất rất nhiều những điều nguyên bản xuất sắc, tự nhiên phù hợp với Đại đạo. Điều này ngược lại giống như biểu hiện trong tác phẩm “Người thanh niên đến ban tổ chức” mà tôi viết hơn nửa thế kỷ trước, một con người “kinh nghiệm phải phong phú, tâm địa phải đơn thuần”. Điều này mang một chút tính chất không tưởng, chính là sự không tưởng của trẻ thơ kết hợp với Đại đạo.
Quét trừ cõi lòng sâu kín (huyền lãm/huyền giám), điều này khiến người ta lập tức liên tưởng đến câu “tam tỉnh thân ta” của Khổng Tự, liên tưởng đến việc tĩnh tọa, đả tọa của đạo gia và phật gia, liên tưởng đến khí công, liên tưởng đến cái gọi là “đóng cửa suy ngẫm lỗi lầm”, liên tưởng đến lời giáo huấn “tâm như ngựa chạy trên đồng cỏ phẳng, dễ thả khó thu”, lại liên tưởng đến sự sám hối, lễ rửa tội của Cơ Đốc giáo, thậm chí còn liên tưởng đến phương pháp trị liệu tâm lý kiểu Freud. Sâu thẳm trong tâm linh giống như một tấm gương lớn — huyền giám, đủ mọi loại hình ảnh, thông tin có hại và bụi bặm từ bốn phương tám hướng sẽ khiến nó không còn được trong sáng, không còn linh nhạy, không còn công chính nữa. Tấm gương của bạn có lẽ sẽ trở nên vẩn đục, trở nên méo mó, biến thành gương cười, thậm chí càng có khả năng trở nên mơ hồ và không chuẩn xác hơn.
Nơi đây đã có một chút ý vị tâm công (công phu luyện tâm). Nếu không phóng đại khiến nó biến thành luyện công hóa, thành công phu hóa, thành tẩu hỏa nhập ma hóa, thì kiểu tự làm sạch tâm lý này quả thực là một bài học có ích cho thân thể và tâm hồn. Tôi hy vọng mỗi người mỗi tuần chí ít có một lần, luyện tập tâm công một chút, gột rửa huyền giám một chút, tẩy sạch lòng tham, phiền não, tạp niệm, ác niệm, sự lo âu, căng thẳng, điều này có thể thông qua tĩnh tọa, thông qua Thái Cực (quyền hoặc kiếm), thông qua thư pháp âm nhạc mà tiến hành, cũng không ngại thông qua việc đọc lại sách “Lão Tử” để hoàn thành.
Nơi đây có một vấn đề, cơ sở dữ liệu của máy tính có chức năng lưu trữ và ghi nhớ, thì đồng thời cũng phải có chức năng xóa bỏ, sao lưu, nén và xóa triệt để cho đến khi định dạng lại từ đầu. Nếu chức năng của máy tính là chỉ nhận vào mà không xuất ra, dữ liệu sớm muộn gì cũng sẽ vì lưu trữ quá nhiều mà hỏng bét. Huống chi còn có virus máy tính, nếu không thường xuyên tiến hành nâng cấp phần mềm diệt virus và quét trừ các loại virus khác nhau, máy tính cũng sẽ bị virus đánh bại và trở thành đồ bỏ đi. Lòng người há chẳng phải như vậy sao! Tiến hành thanh trút, gột rửa, quét và xóa bỏ thích hợp đối với lòng người, là điều không thể thiếu.
Ví dụ như, một người là nhớ thù rõ ràng, trong mắt không dung nạp chút cát nào, ai oán nhỏ nhặt cũng phải trả thù cho bằng được thì tốt hơn, hay là không tính toán lỗi lầm nhỏ, có “trọn vẹn” có “chấm dứt” (đọc là liều), đối với chuyện cũ nên đại khái chứ không nên xét nét tỉ mỉ thì tốt hơn? “Ai oán nhỏ nhặt cũng phải trả thù cho bằng được”, câu này xuất phát từ miêu tả của “Sử ký” đối với Hàn Tín. Kết cục của Hàn Tín không thể không minh chứng rằng, việc ai oán nhỏ nhặt trả thù đến cùng là một lựa chọn không thích hợp.
Yêu nước trị dân, nên hành động vô vi, đây là nói nhắm vào những kẻ thống trị. Thời kỳ Xuân Thu Chiến Quốc, các vị chư hầu vua chúa tranh giành bá chủ, nỗ lực trị nước, làm giàu nước mạnh, biến pháp cầu hiệu, hợp tung liên hoành, quả thực đã có một phen làm nên sự nghiệp. Nhưng đồng thời, tâm trạng nôn nóng thành công, ham lợi trước mắt, thích làm chuyện lớn lao, quấy nhiễu hại dân, sai một li đi một dặm quả thực cũng không ít. Lão Tử đúc kết những kinh nghiệm hành chính này, đưa ra quan niệm vô vi mà trị, phải nói là rất có tính đột phá. Nó khiến người ta có cảm giác mới mẻ, hơn nữa những ý tưởng này của Lão Tử không nghi ngờ gì mang ý nghĩa phản đối chính chính bạo ngược, vận động bách tính, chỉ huy mù quáng.
Đối với đại chúng ngày nay mà nói, có lẽ chúng ta nên đặt câu hỏi: Thăng quan phát tài, theo đuổi danh lợi, vơ vét dục vọng, giải thưởng lộc tài, thứ hạng trước sau, tửu sắc tài khí, có thể vô vi chăng? Có thể tự chế chăng? Có thể biết điểm dừng chăng (Nho học cũng giảng biết điểm dừng thì sau đó mới có định lực nha)? Có thể làm một người thoát khỏi, chí ít là giảm bớt đi rất nhiều những sở thích tầm thường hay không? Bớt đi một chút sự tầm thường thì sẽ nhiều thêm một chút sự tao nhã, bớt đi một chút sự dã man thì sẽ nhiều thêm một chút sự văn minh, bớt đi một chút hoạt động vì lợi ích cá nhân thì sẽ nhiều thêm một chút học vấn và thành tựu. Sự việc chính là như thế.
Cửa trời, theo lời của giáo sư Trần Cổ Ưng có thể giải thích là các giác quan. Hệ thống dây thần kinh cảm giác các loại của con người mỗi ngày mỗi giờ đều chịu sự kích thích từ thế giới bên ngoài, đều không ngừng vận động và phản ứng, nhưng đồng thời chúng ta nên có một chủ kiến, có một sức chịu đựng, có năng lực và cơ chế tự điều chỉnh cũng như cân bằng. Đặc biệt trong một thời đại cạnh tranh khốc liệt, nhịp độ gia tăng, biên độ biến động ngày càng lớn, việc có thể khiến bản thân đặt mình vào một trạng thái tương đối hư tĩnh, là điều rất đáng để nỗ lực.
Cửa trời, cũng không ngại giải thích là môi trường, tức là các loại cơ quan, tai mắt, cửa ngõ, khung cửa sổ khác nhau từ thế giới bên ngoài, sự quan sát, đánh giá, phản ứng của thế giới bên ngoài đối với bạn. Câu nói vách tường có tai của chúng ta, câu nói trời biết đất biết của chúng ta, đều hàm chứa ý nghĩa như thế này, đồng thời cũng có thể giải thích thông suốt.
Có một cách nói, cho rằng hiện nay rất nhiều việc vẫn chưa hoàn thiện, vẫn còn phải tranh đấu và phấn đấu, nếu bây giờ liền đề xướng sự hư tĩnh hòa bình trung dung, thì đó chính là vọng tưởng níu kéo bước chân của lịch sử, bất lợi cho việc thực hiện sứ mệnh của thời đại. Tôi nghĩ đây là một sự hiểu lầm, trạng thái tinh thần đặc biệt là vấn đề tu dưỡng bản thân, với nhiệm vụ lịch sử, hành động và sự phấn đấu của một người, đây không phải là những khái niệm nằm trên cùng một chiếc bàn cân. Nên nói rằng, một người có cảnh giới và tu dưỡng tương đối điềm đạm, tương đối thong thả và bình tĩnh tự chủ, mới có thể đối mặt và xử lý chính xác những bài toán khó khăn phức tạp, thách thức sắc bén, nhiệm vụ nặng nề, thậm chí là đấu tranh nghiêm trọng của thực tế. Chỉ có dùng sự bình tĩnh để đáp lại ngọn lửa hừng hực, dùng sự hòa nhã để đáp lại sự kịch liệt, dùng sự thong thả để đáp lại sự khẩn trương, dùng sự vững vàng để đáp lại sự kích động, mới có thể làm được một số việc hữu ích có thành tựu. Nếu vì sự nôn nóng của thời đại mà chính chúng ta đều càng thêm nôn nóng, nếu vì người khác đỏ mặt tía tai mà bạn cũng nổi giận đùng đùng, nếu vì gặp chuyện khẩn cấp mà bạn cũng hoảng loạn mất phương hướng, nếu vì vấn đề nghiêm trọng mà bạn cũng cau mày ủ rũ, thì sự việc còn có hy vọng gì nữa? Chỉ có thể là cảm xúc hóa, bốc đồng hóa, bó tay hết cách hóa, la hét bừa bãi, hành động mù quáng quậy phá, làm loạn vô lý... khiến cho các loại sự vụ càng trở nên tồi tệ hơn.
Còn về vấn đề không dùng trí mưu hoặc ít dùng trí mưu, những người thông thái trong dân tộc chúng ta từ sớm đã hiểu được đạo lý đại trí nhược ngu, hiểu được đạo lý “quốc gia có đạo thì khôn ngoan, quốc gia không có đạo thì ngu ngơ”. Trí mưu cũng giống như tài sản, bạn có một triệu, trong hoàn cảnh bình thường, khoản tiền cần phải lưu chuyển ra vào, chẳng qua chỉ là một phần nhỏ. Không có nghĩa là cứ có gia tài triệu phú, hễ bước vào siêu thị là bắt buộc phải tiêu sạch tất cả. Bạn có quyền lực nhất định, cũng không có nghĩa là bạn trong một ngày phải sử dụng hết toàn bộ quyền lực. Bạn có rất nhiều vũ khí, không phải cứ ra tay là phải đem toàn bộ mười tám thứ võ nghệ sử dụng hết ra. Thay vào đó, số lượng thủ đoạn bạn tung ra càng ít càng tốt. Một câu nói có thể giải quyết thì không cần phải nói hai câu. Một cử chỉ có thể giải quyết thì không cần phải động đến hàng thật giá thật. Hai xu mua được đồ vật cớ gì phải tẻ mười đồng? Nhu cầu protein chỉ cần một quả trứng gà là đủ, không cần phải ăn liền hai cân trứng gà. Đây vốn dĩ là thường thức.
Thế nhưng Lão Tử nhìn thấy quá nhiều sự lạm dụng trí mưu của con người, cũng giống như sự lạm dụng binh lực, lạm dụng tài nguyên, lạm dụng nhân lực, lạm dụng thời gian đều là những điều không thể chấp nhận được, đều thuộc về hành vi tự đào mồ chôn mình tự tìm khổ mà ăn. Sự lạm dụng quá mức chỉ có thể làm giảm uy tín, giảm bớt sức ảnh hưởng công chúng, gây ra sự cảnh giác không cần thiết, kết quả đạt được thì ít mà tốn sức thì nhiều, mệt chết bản thân, tức chết bản thân.
Tôi đã từng nhìn thấy những người như thế này, một thân phận Giám mã ôn, một lai lịch trọc phú, đã đủ khiến cho người ta phát cuồng, thần kinh phát bệnh, bệnh nói nhiều, bệnh họp nhiều, bệnh tranh luận nhiều, bệnh quyền lực nhiều, ba hồn xuất khiếu, bảy phách sinh khói, gặp chuyện là đầy bụng hỏa khí, nhìn ai cũng như thiếu mình một trăm quan tiền, càng ra vẻ ta đây thì lại càng dậm chân hận bản thân không có địa vị, tiền tài và quyền lực cao hơn, đặt ở đâu cũng thấy không thích hợp. Đây quả thực là tài liệu phản diện hiếm có nha!
Chủ trương của Lão Tử: Ôm ấp một lòng (ổn định), mềm mại (khiêm hòa), gột rửa (thuần khiết), yêu dân, trị quốc, vô vi (trị lý tốt), thủ vững vị thế mềm yếu (bình tĩnh), sáng suốt, vô tri, đây là một liều thuốc nhắm vào những căn bệnh cụ thể. Phải nói là liều thuốc này, thiên về việc thanh trút, giải tỏa hư hỏa tích trệ. Nó có hiệu lực nhất định, nhưng không phải là chữa bách bệnh. Đối với chứng hư hàn, chứng nguy kịch, còn phải dùng thuốc bổ. Đối với chứng trầm cảm, còn phải uống một chút chất kích thích.
