Biết sự hùng mạnh của mình, nhưng giữ lấy sự nhu mì, mềm mỏng, làm khe suối cho thiên hạ. Làm khe suối cho thiên hạ, thì đức hằng không rời, lại trở về với trạng thái trẻ thơ thuần phc.
Biết sự sáng sủa của mình, nhưng giữ lấy sự tối tăm, khiêm nhường, làm khuôn phép cho thiên hạ. Làm khuôn phép cho thiên hạ, thì đức hằng không sai chạy, lại trở về chốn vô cực.
Biết sự vinh hiển của mình, nhưng giữ lấy sự nhục nhã, thấp kém, làm thung lũng cho thiên hạ. Làm thung lũng cho thiên hạ, thì đức hằng mới sung túc, lại trở về với sự mộc mạc nguyên thủy.
Sự mộc mạc phân tán thì thành đồ vật, thánh nhân dùng nó thì làm quan trưởng. Cho nên chế độ lớn lao thì không bị cắt xẻ, chia cắt.
Biết cách tranh giành để chiến thắng, nhưng chúng ta thà giữ sự ôn hòa nhún nhường, tự đặt mình ở vị trí thấp kém như khe suối dưới cùng của thiên hạ. Có thể định vị ở nơi thấp, giữ thái độ khiêm nhường, thì sẽ đồng hành cùng đức tính vĩnh hằng, trở về với trạng thái trẻ thơ trong trắng không tỳ vết.
Mọi việc nhìn nhận rõ ràng rành mạch như giữa ban ngày, nhưng chúng ta thà giữ sự hồ đồ khó có được, giấu tài bớt sắc, giống như sống trong đêm tối, tạo nên một lối sống ứng xử khác trong thiên hạ ngày nay. Đạt được lối sống như thế thì sẽ không đi ngược lại với đức tính hằng thường, không mâu thuẫn với đạo đức, đồng thời có thể trở về với đỉnh cao của sự vô vi - cảnh giới tối cao.
Biết cách đạt được vinh quang, vì sao đáng lẽ phải được vinh quang, nhưng chúng ta lại thà chịu đựng nhục nhã gánh nặng, nhường vinh dự cho người khác, giữ lại khó khăn và hiểu lầm cho chính mình, tự định vị bản thân như thung lũng của thiên hạ. Đạt được sự trống không khiêm nhường như thung lũng, duy trì trạng thái khiêm nhường có thể dung chứa và gánh vác, thì đức tính lâu bền mới được viên mãn sung túc, trở lại với phẩm chất nguyên sơ và mộc mạc nhất.
Chất phác nguyên thủy sau khi phân rã, từ giai đoạn khởi tạo phát triển thành định nghĩa dữ liệu, trở thành các vật dụng hữu ích cụ thể, trở thành công cụ khéo léo dễ dùng, trở thành hành động và tri thức cụ thể. Thánh nhân thì có thể tận dụng những vật dụng, lợi khí, hành động và tri thức có tính quy định cụ thể ấy để cai quản thiên hạ. Cho nên mới nói, nền thống trị vẹn toàn vĩ đại là một thể thống nhất hỗ thông hỗ bổ lẫn nhau, nó không phải là thứ gượng ép tạo ra, càng không thể bị chia cắt hay suy yếu.
Nói chung, con người ta vốn hiếu thắng, thích bày tỏ quan điểm, quảng bá góc nhìn của mình và thích phô trương để giành lấy vinh quang. Thế nhưng Lão Tử lại đưa ra một mô hình và sự lựa chọn hoàn toàn khác. Không phải là không làm được, mà là không thèm làm. Ta cũng biết sự mạnh mẽ hùng tráng, ta cũng biết sự sáng láng rực rỡ, ta cũng biết phong quang vinh hiển, thế nhưng ta lại thà giữ lấy sự khiêm nhường, giữ lấy sự nhún nhường, giữ lấy sự hồ đồ khó có được. Nói như thế nghe có vẻ hơi lạ, nhưng không phải là không có nguyên nhân.
Về điều này chúng ta có thể có rất nhiều cách giải thích:
Thứ nhất, như Mao Trạch Đông từng nói, kẻ hèn mọn là thông minh nhất, kẻ cao quý là ngu ngốc thực sự. Người hèn mọn thực tế hơn, người hèn mọn chú ý quan sát thông tin hơn, người hèn mọn khiêm tốn cẩn trọng hơn, người hèn mọn càng buộc phải đưa ra những phân tích và phán đoán sát thực tế hơn. Tự xem mình thấp kém một chút, sẽ dễ dàng tiếp cận chân lý hơn. Trong khi những kẻ cao quý lại dễ mắc bệnh kiêu căng ngạo mفn, phạm phải sai lầm độc đoán chuyên quyền, xa rời thực tế, ôm mộng may mắn và "đại ý mất Kinh Châu".
Trong nhận thức luận và điểm xuất phát - lập trường, cũng đồng thời tồn tại vấn đề đứng chung một chiến tuyến với đại đa số những người ở tầng lớp dưới, với các nhóm yếu thế. Chỉ trong sự nhục nhã ngươi mới tỉnh táo, ngươi mới nhìn rõ được mọi góc cạnh của vinh quang. Cũng chỉ trong sự yếu mềm ngươi mới nhìn rõ được mọi mặt của sự mạnh mẽ cường tráng. Ở trong trạng thái một mình cô độc tiều tụy ấy, ngươi mới nhìn rõ được sự lừng lẫy của từng chiếc mũ quan chốn kinh kỳ. Nơi những người dân thường dưới đáy xã hội, ngươi có thể nhìn thấu sự được mất trong từng chính sách của tầng lớp thượng lưu. Ngươi sẽ nhận ra rằng, đôi khi những nhân vật lớn lại kém trí tuệ đến nhường nào ngay trong mắt những nhân vật nhỏ bé.
Ngươi có muốn thấu hiểu cuộc sống, thấu hiểu xã hội hay không? Nhìn từ trên cao xuống dưới thấp, nhìn từ nơi sáng vào chốn tối, nhìn từ góc độ học giả chuyên gia sang phía người dân và công nhân ngoại tỉnh, rất có thể ngươi sẽ nhìn không được thấu đáo, không được toàn diện. Ngươi nên đi xuống, nhìn từ phía người dân, từ phía các nhóm yếu thế, nhìn từ dưới đáy lên trên, ngươi sẽ thu nhận được nhận thức và thông tin toàn diện hơn, ngươi sẽ tiếp cận chân lý hơn rất nhiều so với những kẻ chỉ biết đứng trên cao tự phụ.
Khi Mao Trạch Đông phê phán đường lối "tả khuynh", từng nói rằng những kẻ theo phái "tả khuynh" chẳng qua chỉ là không biết đánh giặc thì sẽ chết người, đói thì phải ăn cơm, hành quân thì phải đi bộ mà thôi (đại ý là thế). Đây chính là một điển tích tiêu biểu cho việc "biết trắng giữ đen", thứ cần đến ở đây không phải là thứ lý thuyết cao siêu bác đại, mà là những kiến thức thường thức sơ đẳng mà ngay cả một đứa trẻ cũng biết dù đang sống trong mịt mờ tăm tối, còn nói gì hơn nữa?
Mao Trạch Đông phát hiện ra rằng, sở dĩ một số nhân vật lớn trở nên hồ đồ, không phải là ở những vấn đề cao siêu, mà lại ở những vấn đề thường thức mà người dân bình thường nào cũng hiểu. Thế nên ông giải thích, thế nào là chính trị? Chính là đoàn kết được càng nhiều người càng tốt, kẻ địch càng ít càng tốt. Thế nào là quân sự? Chính là đánh thắng được thì đánh, đánh không thắng thì rút.
Đáng tiếc thay, đến năm 1958, các nhân vật lớn bao gồm cả những trí thức lớn cũng đứng ra cổ vũ việc cấy dày để "bắn vệ tinh". Bắc Kinh từng đưa tin năng suất khoai lang đạt tám mươi vạn cân một mẫu, nhưng không một người nông dân nào tin điều đó. Hồi đó tôi đang lao động ở vùng nông thôn ngoại thành Bắc Kinh, nông dân bảo tôi rằng: Rất đơn giản, nếu một mẫu đất chất đầy khoai lang, mà củ khoai nào cũng to bằng anh Vương đây, thì cũng không đủ tám mươi vạn cân.
Cho nên Chủ tịch Mao thường hay yêu cầu đuổi trí thức và quan chức cấp cao xuống nông thôn, thậm chí là "cử một tiểu đoàn quân đội dồn họ xuống dưới đó".
Mao Trạch Đông là một người có chủ kiến cực kỳ vững vàng, không thể xem chủ trương bắt người ta đi xuống của ông xuất phát từ động cơ thuần túy trừng phạt hay sỉ nhục được.
Bắt ngươi đi xuống, ở đây vừa có cơ sở từ Lão Tử, lại vừa có cơ sở từ Mạnh Tử. Quan điểm của Mạnh Tử là "Trời sắp giao phó trách nhiệm lớn lao cho người nào, tất trước tiên phải làm khổ ý chí của họ, nhọc gân cốt họ..." Trí tuệ của Lão Tử thoạt nhìn có vẻ khác người, nhưng thực chất vẫn là một cành một lá một đóa hoa kỳ lạ trên cây đại thụ văn minh Trung Hoa, có mối quan hệ gắn bó khăng khít với cây đại thụ văn minh ấy.
Về điểm kẻ hèn mọn là thông minh nhất, Lão Tử và Mao Trạch Đông có điểm chung, nhưng kết luận họ rút ra lại hoàn toàn đối lập: Lão Tử vì ca ngợi sự hèn mọn mà giữ mãi sự khiêm nhường và mềm mỏng (trạng thái) cho đến cùng; còn Mao Trạch Đông lại cổ vũ những kẻ hèn mọn vùng lên kháng chiến, đấu tranh một trận trời đất tối tăm.
Kẻ hèn mọn là thông minh nhất, cũng là người có sức mạnh nhất. Lịch sử thuộc về những kẻ hèn mọn, phải đảo ngược lại tất cả những gì đã bị lịch sử đảo lộn. Đây chính là quan điểm của Mao Trạch Đông.
Thứ hai, "biết trắng giữ đen", theo cách nói của Hegel chính là tuy thấu triệt ánh sáng, nhưng lại tự trầm mình vào bóng tối sâu thẳm. Chỉ trong bóng tối mới có thể nhìn rõ ánh sáng, bao gồm cả ánh sáng mặt trời ánh trăng, thậm chí ánh sao cũng được nhìn rõ hơn trong bóng tối. Trong bóng tối có lẽ người ta nhìn rõ được ánh sáng, bao gồm cả những điểm yếu và vết đen của ánh sáng. Thế nhưng ở nơi ánh sáng rực rỡ lại rất khó nhìn rõ bóng tối.
Sự thấu hiểu của Hegel về Lão Tử khiến người ta liên tưởng đến thơ của Cố Thành:
Đêm đen ban cho tôi đôi mắt đen,
Tôi lại dùng nó để tìm kiếm ánh sáng.
Ví dụ của Cố Thành quả thực cũng khiến người ta phải suy ngẫm, cho dù đôi mắt của ngươi có đen đến đâu, liệu có nhìn chuẩn ánh sáng không? Có tìm thấy ánh sáng không? Nếu trong tâm hồn bản thân có quá nhiều gánh nặng và nút thắt, thì khả năng tiến tới sự điên cuồng - sự tối tăm hoàn toàn, lớn hơn rất nhiều so với khả năng tiến về phía quang minh và ban ngày.
Vẫn còn những khả năng khác: Lấy trắng để tìm đen, nhìn bóng tối từ nơi ánh sáng, thì đi đâu cũng thấy tối tăm, mang lại sự tăm tối cho đối tượng. Lấy đen để tìm trắng, thì ngoài ánh sáng chói lọi ra chẳng thấy gì khác, tương tự như hiệu ứng mù tuyết, mang lại cảm giác u ám tột cùng cho tâm hồn, cảm giác của một đêm giá lạnh, một đêm dài dằng dặc.
Sự thấu hiểu của Hegel gọi là triết học thì chi bằng gọi là đậm chất thơ thì đúng hơn.
Trong những vần thơ của Lão Tử, bạn cảm nhận được triết lý đã được thi vị hóa.
Thứ ba, đây là một cách diễn đạt về chủ trương giấu tài bớt sắc, ẩn mình chờ thời của người Trung Hoa từ xưa đến nay. Điều được bàn ở đây là chiến lược chiến thuật, là mưu lược mà người Trung Quốc đặc biệt có hứng thú.
Giữ sự nhu mì, giữ bóng tối, giữ sự nhục nhã, những cách nói tương tự còn có giấu tài hoặc thủ chuyết (giữ sự vụng về), lại có an bần, chịu nhục gánh vác nặng nhọc, nằm gai nếm mật v.v... Ví dụ như Tiết Bảo Thoa từng được đánh giá là người có khả năng thủ chuyết. Trang Tử từng nói "Cây cao trước rừng, gió ắt bẻ gãy", cho nên cho đến nay chúng ta vẫn thường nói "Không làm cái rui nhà nhô lên trước" (câu nói xuất phát từ Đặng Tiểu Bình).
Ngươi mạnh mẽ cường tráng lắm sao? Thấu triệt rõ ràng lắm sao? Chuyện gì cũng biết lắm sao? Vinh quang thể diện lắm sao? Ngươi sắp đi đến mặt đối lập rồi đấy, ngươi sắp ngã ngựa đến nơi rồi. Cẩn thận một chút đi!
Trong hoàn cảnh cụ thể của Trung Quốc, việc giấu tài bớt sắc cũng đồng thời mang ý nghĩa đứng chung một chiến tuyến với đại đa số các nhóm yếu thế. Không biết điều này có liên quan gì đến việc Trung Quốc từ xưa đến nay thiếu đi cơ chế điều tiết mâu thuẫn giữa các tầng lớp trên dưới, giàu nghèo, sang hèn hay không? Sự kháng cự của các nhóm yếu thế diễn ra liên tục, sự chuyên chế và việc nổi dậy song hành cùng nhau, dân lành chớp mắt có thể biến thành dân bạo loạn, những người ở tầng lớp thượng lưu tuyệt đối không được để bản thân trở thành đối lập với đại đa số người dân.
Trong chính trị quốc tế thì nó mang ý nghĩa quy thuộc về thế giới thứ ba.
Giấu tài bớt sắc là một cách nói độc nhất vô nhị của Trung Quốc, một thứ trí tuệ được cất giấu sâu kín, một thứ mưu lược lặng lẽ không tiếng động nhưng lại khiến người ta đôi phần rợn tóc gáy. Tôi từng nghe một chuyên gia ngoại ngữ kể rằng, nếu dịch trực tiếp cụm từ "giấu tài bớt sắc" theo nghĩa đen sang các ngôn ngữ châu Âu, sẽ khiến người ta cảm thấy mang sắc thái rất tiêu cực, chẳng hạn như sự nham hiểm và xảo quyệt. Tôi nghĩ điều này có liên quan mật thiết đến truyền thống chính trị và phương thức vận hành chính trị của Trung Quốc. Việc trị nước, tranh giành và cách đối nhân xử thế thời Xuân Thu Chiến Quốc, cục diện hiểm ác, quỷ quyệt và phức tạp đến nhường nào, tuyệt đối không dung thứ cho sự sơ suất dù chỉ là nhỏ nhất, bắt buộc phải dùng trí tuệ chồng lên trí tuệ, mưu lược chồng lên mưu lược, đã sâu còn phải sâu hơn nữa, nơi tinh khôn lại phải tinh khôn gấp trăm lần. Ai mà không có lỗi? Ai có thể tránh được tai họa? Ai có thể làm nên chuyện? Ai có thể toàn thân rút lui? Ai dám cả gan để xảy ra nỗi đau mất Kinh Châu? Phàm những bậc tài năng có thể làm được việc giấu tài bớt sắc, phần lớn đều có thể làm nên một hai đại sự, chí ít cũng là bảo vệ được cái đầu và chiếc ghế của mình thêm được một khoảng thời gian. Mà những kẻ càng sắc sảo lộ liễu, tài năng trác việt, tài nghệ (hoặc kỹ năng, sức mạnh) áp đảo quần hùng, không có đối thủ, thì lại càng không được thiên hạ ghen tài ghét đức ấy dung dung thứ, chẳng những không làm nên sự nghiệp gì, mà rất có thể sẽ rơi vào kết cục bị phanh thây, thiến hoạn, lăng trì, tru di cửu tộc v.v...
Giải thích theo chiều hướng tích cực, việc giấu tài bớt sắc chính là đòi hỏi bạn phải kiên nhẫn, khiêm tốn, cẩn trọng, giấu kín nội lực, mãi mãi trầm tâm trầm ý, hạ thấp thân thế để đứng chung một chiến tuyến với số đông người yếu thế. Việc đề cao sự kiên nhẫn khiêm tốn và thân cận với người dân, thì nền văn minh châu Âu cũng thừa nhận và đồng tình tương tự.
Thứ tư, đây nói về phương pháp đối nhân xử thế, là một thứ phương lược để ứng phó với các mối quan hệ xã hội và cộng đồng. Đây chính là khởi nguồn của tư tưởng "hồ đồ khó có được" phát triển về sau, tục ngữ gọi là "biết rõ còn giả vờ hồ đồ". Biết rõ chính là biết sự trắng trong của nó, giả vờ hồ đồ chính là giữ lấy sự tối tăm của nó. Chữ "giả vờ" ở đây nghe có vẻ hơi khó lọt tai và bị chê là cảnh giới thấp kém. Chi bằng giải thích nó là tri thức phải sánh ngang với nhận thức ở tầng cao nhất, còn trong cách đối xử, trong cuộc sống và hành vi sinh hoạt hàng ngày thì chỉ có thể hòa nhập với số đông. Không thể châm chọc đối đầu, không thể dung thứ cho một hạt cát trong mắt. Trong cuộc sống và sự nghiệp, bạn chỉ có thể nắm bắt việc lớn buông bỏ việc nhỏ, ắt phải có lúc phớt lờ, có lúc hy sinh, có lúc không làm, có lúc không tranh, có lúc phải hồ đồ và hay quên. Bạn không cần phải quá mức câu nệ sạch sẽ, lại càng không cần phải phô trương diễn trò vì sự sạch sẽ thái quá của mình. Bạn không cần phải giữ mối thù hận, lại càng không nên ăn miếng trả miếng.
Đương nhiên, cách nói này rất dễ bị những kẻ cơ hội, phường thị sỹ nông công thương lợi dụng làm cái cớ cho sự sa đọa của chính mình. Mọi thứ mưu lược đều có khả năng bị kẻ xấu lợi dụng, nhưng khi bọn chúng vận dụng thì luôn kém đi một bậc, gọi là khó mà đạt được chính quả.
Thứ năm, ở Trung Quốc từ sớm đã có cuộc tranh luận về tính thiện hay tính ác, đây cũng là một thứ phương pháp phân tích trắng và đen. Những kẻ chủ trương tính ác không vì thế mà trở nên tà ác, mà chính vì nhìn thấy muôn vàn điểm yếu của bản thân con người, nên họ không tin rằng chỉ dựa vào lương tri và bản năng là có thể đảm bảo được sự công bằng, mà họ dốc sức cho việc giáo hóa và phòng ngừa, dốc sức cho hệ thống pháp luật, chế độ chế ngự và giám sát. Tương tự như vậy, trên thế giới cũng có sự phân định giữa cái gọi là lạc quan và bi quan. Tôi cũng rất tâm đắc với một quan điểm: Chỉ có những nhà bi quan sâu sắc nhất mới có thể đạt được sự lạc quan đích thực. Nếu bạn chỉ là kẻ chưa trải sự đời, chỉ lạc quan một cách mù quáng, chỉ ngây thơ hồn nhiên, thì sự lạc quan của bạn đáng giá được mấy xu? Mà một khi bạn đã nhận thức được toàn bộ tính bi kịch, tính đau khổ của sinh mệnh, muôn vàn điểm yếu cùng tội ác tà ác có thể có của con người và xã hội, thì nỗ lực chiến đấu hết mình của bạn, sự cố gắng không màng thành bại vì sự lương thiện, cao cả và quang minh của bạn, mới chính là sự lạc quan và phấn đấu sâu sắc đích thực!
Lão Tử - người biết sự hùng mạnh mà giữ lấy sự nhu mì, biết sự sáng sủa mà giữ lấy bóng tối, biết sự vinh hiển mà giữ lấy sự nhục nhã, trong những chủ trương mà ông ra sức tuyên truyền, vừa có sự trở về với bản tính thiện lương, lại vừa bao hàm cả sự nhìn nhận thẳng thắn đối với cái ác. Kỳ thực cả trắng và đen đều là những thứ bạn nên hiểu rõ và nắm bắt cho thỏa đáng. Sau bao nhiêu sự ngu ngốc và tà ác, những ai đã giữ vững được, kiên trì được toàn bộ sự thấu triệt và gánh vác đối với bóng tối, những kẻ tuyệt đối không lừa dối bản thân, không tự an ủi chính mình, những ai đã giữ vững được, kiên trì được sự theo đuổi không ngừng nghỉ đối với ánh sáng, kiên trì được tâm thế nhân cách sáng sủa của chính mình, thì nỗ lực hướng về ánh sáng của người đó mới là điều hữu ích nhất và đáng kính trọng nhất.
Nói như vậy lại mang hơi hướng "biết đen giữ trắng" rồi.
Nếu không có sự thấu hiểu đủ lớn đối với mặt đen tối không phải ánh sáng, thì sự rạng rỡ của một con người, ở trường hợp tốt nhất cũng chỉ là sự ngây thơ hồn nhiên mà thôi, hạnh phúc của kẻ đó, cùng lắm cũng chỉ giống như bộ phim truyền hình "Cuộc sống hạnh phúc của Dương Quang" mà thôi. Chỉ số hạnh phúc của Dương Quang tuy cao, thế nhưng chất lượng cuộc sống và hàm lượng văn hóa lại quá thấp, khoảng cách để trở thành một công dân của quốc gia xã hội chủ nghĩa hiện đại vẫn còn quá xa.
Vấn đề là, nếu chiếu theo quan điểm của Lão Tử, có lẽ cuộc sống hạnh phúc của Dương Quang vẫn rất lý tưởng chăng?
Cho nên bạn cũng không thể quá mức tin tưởng Lão Tử được.
Ví dụ như tác phẩm "Những người khốn khổ" của Hugo, ví dụ như các tác phẩm của Dostoevsky, có thể coi là một ví dụ phản chứng cho việc "biết trắng giữ đen". Họ là những người biết rõ màu trắng mà căm hận bóng tối. Họ mới lý tưởng làm sao, nhiệt huyết làm sao, nhạy cảm làm sao! Họ không giữ bóng tối mà chiến đấu một mất một còn với bóng tối.
Vậy thì khi bước vào tác phẩm của họ, cuộc đời chỉ còn lại một một mảng tối om hay sao? Ít nhất thì vẫn còn có ngọn lửa nhiệt thành và lòng căm phẫn của tác giả, vẫn còn có những hành động thiện lương và nỗi thống khổ của các nhân vật chính trong tiểu thuyết.
Ngược lại mà nói, nếu bạn đã quen thuộc với bóng tối trong các tác phẩm của họ, nếu bạn cảm động trước tấm lòng căm ghét cái ác như kẻ thù của họ, liệu bạn có vì thế mà trở nên khao khát và nhạy cảm hơn đối với ánh sáng hay không?
Nếu bạn đã quen thuộc với những nỗi đau đớn xé gan xé ruột tựa địa ngục trong "Những người khốn khổ" và "Bị xúc phạm và tổn thương", liệu bạn có ngược lại mà sinh ra lòng trắc ẩn đối với muôn loài, để rồi cảm thấy rằng so với những gì được miêu tả trong sách của Hugo và Dostoevsky, những ngày tháng hiện tại của bạn đã quá ư tốt đẹp rồi hay không?
Trắng và đen đối chiếu lẫn nhau mà tồn tại, kết quả cuối cùng của việc biết đen giữ trắng hoặc biết đen cầu trắng lại tương thông với việc biết trắng giữ đen, với sự khiêm nhường và nhẫn nại, với sự trầm lặng và lương thiện, điều này hoàn toàn không có gì là kỳ lạ.
Thứ sáu, sự hiếu thắng của những kẻ ngu ngốc; sự lải nhải không ngừng, thích ra vẻ thầy đời của những kẻ có chút thông minh vặt, có chút tri thức; việc giở trò đấu khẩu giận hờn, thích phô trương, ưa hư danh của những kẻ nông cạn, tiểu khí... Lão Tử đã nhìn thấy quá nhiều, và thế hệ chúng ta cũng đã chứng kiến quá nhiều. Càng là những kẻ không có tiền đồ, không có vốn liếng, không có phong độ, không có đầu óc, thì lại càng làm loạn lên cho thật xôm tụ. Những điều Lão Tử bàn ở đây có thể nói là đã bao hàm cả vấn đề phong độ, giáo dưỡng, khí chất và trí tuệ.
Bạn phải nhìn xa thêm một bước, nhìn sâu thêm một bước, nhìn rộng thêm một bước, thì mới biết được những cuộc tranh chấp về việc ai mạnh hơn (hùng), ai rõ ràng hơn (bạch), ai nổi bật hơn (vinh) ấy vô nghĩa lý đến nhường nào. Mà những thứ như khe suối, khuôn phép, thung lũng, như đức hằng, như trẻ thơ, vô cực, sự mộc mạc, cũng là một lần thử nghiệm của Lão Tử nhằm tạo dựng gió mới, đưa ra lý luận mới để mưu cầu sự thái bình trong bối cảnh thiên hạ tranh hùng, muôn dân lầm than thời bấy giờ.
Đương nhiên, sự thử nghiệm của ông không hề thành công, thái độ phủ nhận mọi sự cạnh tranh của ông cũng quá phiến diện và mang tính chủ quan một chiều. Ông còn có một nỗi buồn lớn ngoại cỡ, Lão Tử - con người phản đối kịch liệt nhất việc dùng mưu trí để đoạt lấy thiên hạ, cuối cùng những điều ông chủ trương như biết trắng giữ đen, biết vinh giữ nhục, lại trở thành thứ mưu kế lớn nhất, sâu thẳm nhất, quỷ quyệt nhất và kỳ diệu nhất. Chẳng phải Lão Tử rất am hiểu, rất tinh thông phép biện chứng đó sao? Chẳng phải ông rất thích dùng lời lẽ trái ngược với thực tế đó sao? Chẳng phải ông luôn nói ra những quan điểm khác người đó sao? Phép biện chứng cuối cùng cũng đùa giỡn với chính ông - một bậc thầy biện chứng, khiến ông trở thành ông tổ và là tay luyện tập lão luyện của cái thứ mưu kế mưu lược mà ông hằn học căm ghét đến tận xương tủy. Trước thời Lão Tử, những kẻ giỏi dùng mưu kế cũng rất nhiều, nhưng chưa có ai tổng kết nó lên đến tầm cao "biết cái này giữ cái kia" của Lão Tử.
Dẫu sao đây cũng là một cao luận đáng để vỗ tay tán thưởng!
Những luận bàn liên quan của Lão Tử, ít nhất cũng khiến người ta có cảm giác đổi mới tinh thần, như luồng gió mát thổi qua, như uống nước đá lạnh, như tắm suối nước nguồn trên núi, như leo lên đỉnh núi tuyết, như thưởng thức một đại tiệc trí tuệ, như ngắm nhìn biển mây mặt trời mọc, như tĩnh tâm điều hòa hơi thở ra vào. Hay thay, luận điểm của Lão Tử!
Chúng ta có thể nghiền ngẫm và suy xét nhiều hơn về các cao kiến của Lão Tử, nhưng đừng nên dễ dàng đem ra thử nghiệm. Kẻ có cảnh giới thấp kém mà đi thực hiện chuẩn mực cao, trí tuệ cao của Lão Tử, cũng giống như kẻ đi chưa vững mà đòi đổi sang bước nhảy Tango, kẻ đi chợ tính nhầm tiền thối lại mà đòi đi học vi tích phân vậy, e rằng chỉ là vẽ hổ không thành lại hóa ra chó, tự chuốc lấy sự lúng túng mà thôi. Còn người có cảnh giới cao, không cần phải cố ý theo đuổi, tự khắc sẽ đến gần với đại đạo, làm nên việc lớn và bảo toàn được thân thể.
Biết hùng mạnh mà giữ sự nhu mì, biết sự sáng sủa mà giữ bóng tối, biết vinh quang mà giữ sự nhục nhã, vốn dĩ không phải là mục đích của Lão Tử, mục đích của ông là làm khe suối cho thiên hạ, làm khuôn phép cho thiên hạ, làm thung lũng cho thiên hạ. Văn hóa của chúng ta thực ra chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi những quan điểm như vậy. Chúng ta nói "hư hoài nhược cốc" (lòng trống trải như thung lũng), nói "bắt đầu từ con số không, làm lại từ đầu", nói "bụng tể tướng có thể chống thuyền", nói "khiêm tốn đón nhận hiền tài", nói "thuận theo điều thiện", nói "lùi một bước biển rộng trời cao", tất cả đều mang ý nghĩa như vậy.
Đồng thời, trong những lời nói này ẩn chứa sự kiêu hãnh và tự tin thực sự của Lão Tử, ông là người biết hùng mạnh, biết sự sáng sủa, biết vinh quang, đằng sau sự khiêm nhường tựa khe suối thung lũng của ông không phải là sự vô tri mà là đại trí, không phải là sự bất tài mà là anh hùng, không phải là sự ti tiện nhỏ mọi mà là sự ẩn sâu của vinh quang. Bối cảnh và thực lực của Lão Tử cao hơn người đời, tư thế của Lão Tử lại cúi thấp hơn người đời, đây mới chính là điểm tuyệt diệu nhất của Lão Tử.
Vừa là sự kiêu hãnh tự tin vừa là sự cúi đầu bất đắc dĩ, biết làm sao bây giờ? Cuộc đời rắc rối thế này, hoàn cảnh phức tạp thế này, viễn cảnh quả thực hiểm ác thế này, ngươi không giữ sự nhu mì, giữ bóng tối, giữ sự nhục nhã thì có được không? Vốn dĩ, nếu sảng khoái một chút, trắng thì cứ trắng, mạnh thì cứ mạnh, hùng thì cứ hùng, vinh quang thì cứ vinh quang cho trọn vẹn dứt khoát, cho thật sảng khoái đến nơi đến chốn, chẳng phải sẽ tốt hơn sao?
Chương này ở đoạn cuối nói về "đại chế bất cát" (chế độ lớn thì không chia cắt), có hai cách giải thích. Một cách nói là phải áp dụng phương thức quản lý thuận theo thời thế chứ đừng nên gượng ép (Nhậm Kế Dữ nói); một cách nói là chính trị hoàn thiện thì sẽ không bị chia cắt rạn nứt (Phó Bội Vinh nói). Dù giải thích theo cách nào đi nữa, thì làm sao để liên kết nó với ý nghĩa tổng thể của chương này, làm sao để kết nối với những nội dung đã giảng ở trước như biết trắng giữ đen, như mộc mạc, như đồ vật, như quan trưởng... thì tôi vẫn chưa thể hiểu nổi.
Nhưng có một điểm hình như có thể suy đoán ra được, "đại chế" ý chỉ nền chính trị, thống trị, quản lý mang tính lý tưởng hóa, nền đại chế như vậy chính là chế độ biết trắng giữ đen, biết hùng giữ nhu được đề cập ngay từ phần mở đầu minh bạch của chương này, tức là cái chế độ mà người ta có thể đạt được sự hùng vĩ, minh bạch, vinh quang, mà vẫn giữ được sự khiêm nhường, khiêm tốn, sự hồ đồ khó có được, cùng với chế độ chịu đựng nhục nhã gánh vác nặng nề. Nếu người cầm quyền có thể sở hữu những phẩm chất như trẻ thơ, khe suối, thung lũng, sự sung túc, mộc mạc mà Lão Tử theo đuổi, thì đó cũng chính là đã nắm vững được đại đạo lý quốc trị an thiên hạ mang tính lý tưởng hóa rồi. Đạo lớn như thế, tự khắc sẽ mãi mãi không bao giờ bại vong, không bị tổn thương, không gượng ép, không đứt gãy, là thứ không thể chiến đấu đánh bại.
Vậy thì, ý nghĩa của từ "bất cát" thích hợp được hiểu là không tổn thương, không có thương tổn. Cắt xẻ thì ắt là bị thương mà. Không biết cách giảng giải này có cơ sở về mặt huấn cổ học hay không. Mong các bậc thức giả chỉ giáo, xin cảm ơn.
Tôi còn có một suy nghĩ nằm ngoài văn bản của Lão Tử, biết trắng giữ đen, hồ đồ khó có được quả thực không tệ, nhưng biết đen giữ trắng, thấu hiểu mọi thủ đoạn quỷ quyệt mà vẫn kiên định giữ gìn sự trong sạch không tỳ vết của bản thân, cũng là điều vô cùng đáng kính. Biết hùng giữ nhu dĩ nhiên là đáng kính, ngoài tròn trong vuông, tức là hiểu rõ mọi sự cần thiết và phương lược của sự thỏa hiệp và nhượng bộ, mà vẫn kiên định giữ vững ranh giới làm người của mình, không sợ hy sinh, không sợ đắc tội với người khác, không sợ chịu thiệt thòi, tức là biết nhu giữ hùng, há chẳng phải rất tuyệt sao? Biết vinh giữ nhục dĩ nhiên là nhân hậu, nhưng biết nhục giữ vinh, tức là từ bỏ mọi sự phô trương vinh quang bề ngoài mà kiên định giữ gìn sự rực rỡ muôn đời của bản thân, há chẳng phải lại càng khó làm hơn sao?
Tư duy và mô hình biểu đạt "biết cái gì giữ cái gì" của Lão Tử rất có ý vị, nó tách biệt giữa "biết" và "giữ", tức là ranh giới của nhận thức và hành động; đồng thời nó cũng bàn luận về khả năng hỗ bổ thông suốt giữa biết và giữ, nó dạy con người sự thông minh, dạy con người sự kiên nhẫn, dạy con người sự trầm tĩnh, và hơn thế nữa là dạy con người tầm nhìn xa trông rộng.
