Không chuộng người tài, khiến người dân không tranh giành; không quý vật khó tìm, khiến dân không làm trộm cắp; không bày tỏ thứ dễ sinh lòng tham, khiến lòng dân không hỗn loạn.
Cho nên cách cai trị của bậc thánh nhân là: làm trống rỗng tâm trí họ, làm no bụng họ; làm suy yếu ý chí của họ, làm vững chắc gân cốt họ. Thường khiến dân không biết không muốn, khiến kẻ mưu trí không dám làm cấy bậy. Làm việc bằng tinh thần vô vi, thì không gì là không trị được.
Không đề cao người tài đức, khiến cho người ta không tranh giành quyền lợi, chuộng hư danh. Không coi trọng những đồ vật hiếm có, khiến trăm họ không nghĩ đến chuyện trộm cắp và chiếm đoạt. Không tiếp xúc, không tuyên truyền những thứ vừa đủ gây ra lòng tham, kích động dục vọng vật chất, khiến tâm tư trăm họ không bị hỗn loạn, xao động.
Như vậy, bậc thánh nhân đắc đạo chấp chính, để cho tư tưởng của trăm họ đơn thuần, trong sáng, nhu cầu no đủ được thỏa mãn, làm suy yếu những hoài bão lớn lao, chí hướng ngút trời của họ, làm cường tráng gân cốt và thể xác của họ. Thường khiến trăm họ không có quá nhiều tri thức, thông tin, mưu chước, khiến những kẻ có mưu chước cũng không dám làm ra những chuyện vượt quá phận sự. Dùng phương châm vô vi để trị nước, thì sẽ không có tình huống nào là trị không ổn.
Chương này thoạt nhìn có vẻ khá "phản động", dù tôi cực kỳ yêu mến Lão Tử, cũng không thể không có sự phản kháng và chống lại đối với nó. Không cần phải che đậy. Ở đây có sự công khai tuyên truyền chính sách ngu dân.
Trước hết, điều này hoàn toàn xuất phát từ góc độ trị quốc để đặt vấn đề, chứ không đoái hoài nhiều đến lợi ích và quyền lợi của người dân. Dùng phương pháp làm yếu dân, ngu dân để thống trị, có thể đạt được sự ổn định tạm thời ở bên trong, nhưng kết quả của nó chỉ có thể là sự suy nhược của quốc gia, dân tộc, tộc quần (chủng tộc). Dùng sự suy nhược để mưu cầu sinh tồn với dùng sự tự cường để mưu cầu sinh tồn, cái nào hiệu quả hơn? Điều này không cần phải trả lời.
Ở Trung Quốc, một số kẻ nắm quyền thực ra từ lâu đã tiếp nhận bộ này của Lão Tử, chỉ là họ không lớn tiếng tuyên truyền như khi tiếp nhận Khổng Tử — nó không đường hoàng, chính trực, đẹp đẽ như những lời giảng dạy của Khổng Tử. Lấy chính sách bế quan tỏa cảng làm ví dụ, chính là có sự cân nhắc ngu dân, yếu dân như vậy. Phương thức quản lý kiểu đóng cửa, cũng từ đó mà có được sự tham khảo. Điều cần phải làm rõ ở đây là, trong một số trường hợp đặc biệt, việc quản lý đóng cửa là cần thiết, như đối với bệnh nhân cai nghiện, như một số trường hợp trường nội trú, một số đơn vị quân sự, thậm chí một số câu lạc bộ VIP ở nước ngoài, đều là quản lý theo kiểu đóng cửa. Tôi không hề chung chung đả kích việc đóng cửa.
Tôi còn biết lý thuyết trị quân của một vị quân phiệt thời Dân Quốc: không thể để binh lính rảnh rỗi, không có việc gì khác thì phải chạy bộ, không thể để các cậu có thời gian rảnh mà sinh ra vấn đề tư tưởng. Trong nhà tù ở đảo Robben ở Nam Phi — nơi Mandela từng ngồi tù, tôi cũng nhìn thấy những hòn đá được Mandela khiêng từ chỗ này sang chỗ khác. Việc vận chuyển những hòn đá này hoàn toàn vô nghĩa, mục đích chỉ có một: cường kỳ cốt, nhược kỳ chí, thực kỳ phúc, hư kỳ tâm. Đương nhiên, nhà tù như thế này vẫn tốt hơn nhiều so với nơi giam cầm khiến bạn phải chịu đói khát và thương tổn xương cốt.
Việc phán xét (tăng phì) các lý thuyết chính trị của Trung Quốc cổ đại cách đây hai, ba ngàn năm chưa chắc đã có căn cứ. Chúng ta có lẽ có thể coi những luận thuật trong chương này của Lão Tử là một sự thảo luận mang tính tư biện, tính lý luận với giá trị trung lập. Nó là sự tuyên bố công khai về chính sách ngu dân, nhưng đồng thời cũng là hồi chuông cảnh tỉnh cho chính sách ngu dân. Tùy thuộc vào cách bạn đọc "Lão Tử" thế nào mà thôi.
Nhìn ngang thành dãy, nhìn dọc thành đỉnh. Luận thuật trong chương này của Lão Tử mang màu sắc chủ nghĩa phê phán văn hóa hậu hiện đại. Tri thức, mưu chước, dục vọng, theo đuổi, tâm tư, chí hướng — tất cả những thứ được sự phát triển của văn hóa làm cho phong phú, lớn mạnh lên, những thứ được mở rộng và kéo dài ra rất nhiều đó, liệu có thực sự tốt đẹp đến vậy không? Chỉ số hạnh phúc của người có tri thức cao nhất định sẽ cao hơn người có ít tri thức sao? Thành tựu của người có nhiều mưu chước nhất định sẽ lớn hơn người có ít mưu chước sao? Tại sao tình huống phần lớn lại ngược lại? Thậm chí, chỉ số thông minh rốt cuộc cao đến mức độ nào thì thích hợp nhất đối với bản thân và người khác? Một chính trị gia có chỉ số thông minh siêu cao, một siêu nhân có thể đùa cợt toàn thể nhân dân trong lòng bàn tay; một nghệ sĩ có chỉ số thông minh siêu cao, một thiên tài cơ bản mà những người cùng thời không thể hiểu và chấp nhận được, liệu có thể mang lại cho nhân dân và bản thân đủ phúc lợi không?
Lại nhìn, rất nhiều bi kịch, rất nhiều phiền toái của xã hội hiện đại, chẳng hạn như tội phạm, hút ma túy, bệnh trầm cảm, xung đột chủng tộc và tôn giáo, vũ khí hủy diệt hàng loạt, chủ nghĩa cực đoan, chủ nghĩa khủng bố, chủ nghĩa ly khai, chính trị chuyên chế và bá quyền, kiểm soát truyền thông, việc sản xuất hàng loạt các sản phẩm tinh thần và bàn tay vô hình, chủ nghĩa đồng tiền và sự thị trường hóa... rốt cuộc là do sự phát triển của văn hóa gây ra hay do chưa đủ phát triển gây ra? Dưới sự thôi thúc của dục vọng để phát triển văn hóa một cách mạnh mẽ, đặc biệt là phát triển lực lượng sản xuất, hậu quả của nó rốt cuộc có bao nhiêu tiến bộ và thu hoạch, có bao nhiêu sự tự tàn hại và tổn thương, có cần phải tiến hành xem xét toàn diện hay không?
Những luận thuật tương tự như chính trị ngu dân của Lão Tử (phía sau còn có rất nhiều) thoạt nhìn có vẻ tàn nhẫn, nhưng vẫn rất đáng để đối mặt, nhìn nhận thẳng thắn và suy ngẫm sâu sắc.
Còn về luận điểm làm trống rỗng tâm trí, làm no bụng người dân, nó có tính thực tế rõ rệt của nó. Tức là bạn không thể cứ mãi tôn sùng chính trị lên hàng đầu, không thể cứ mãi tôn sùng hệ tư tưởng lên hàng đầu, mà trước tiên phải quan tâm đến đời sống nhân dân. Điều này đã được chứng minh bởi rất nhiều sự việc ở rất nhiều nơi.
