Kẻ khéo dựng thì không nhổ, kẻ khéo ôm thì không tuột, con cháu lấy đó mà cúng tế không dứt.
Tu thân thì đức ấy mới chân, tu gia thì đức ấy mới dư, tu hương thì đức ấy mới dài, tu bang thì đức ấy mới phong, tu thiên hạ thì đức ấy mới phổ.
Cho nên lấy thân quan thân, lấy nhà quan nhà, lấy làng quan làng, lấy nước quan nước, lấy thiên hạ quan thiên hạ. Ta sao mà biết thiên hạ như thế nào? Là nhờ cái này.
Người khéo xây dựng thì thành quả xây dựng của họ không thể bị nhổ bỏ hay hủy bỏ. Người khéo nắm giữ thì vật họ nắm giữ không thể tuột mất hay bị tước đoạt. Người có con có cháu thì sự cúng tế mà họ thụ hưởng sẽ vĩnh viễn không bao giờ gián đoạn.
Chỉ khi tu tập Đại đạo vào bản thân, thành tựu sự nhất quán, hợp nhất giữa bản thân và Đại đạo, thì đức tính mới đạt đến bản chân. Chỉ khi tu tập Đại đạo vào gia đình, thành tựu sự nhất quán, hợp nhất giữa gia đình và Đại đạo, thì đức tính mới dư dả phong phú, nguồn nguồn không dứt. Chỉ khi tu tập Đại đạo tại làng xã, thành tựu sự nhất quán, hợp nhất giữa làng xã và Đại đạo, thì đức tính mới trường tồn, sinh sôi không ngừng. Chỉ khi tu tập Đại đạo tại bang quận, thành tựu sự nhất quán, hợp nhất giữa quốc gia và Đại đạo, thì đức tính mới phong doanh đầy đủ. Còn nếu có thể tu tập Đại đạo vào thiên hạ, thực hiện sự nhất quán, hợp nhất giữa thiên hạ và Đại đạo, thì đức tính mới bao trùm vạn dân, khiến thiên hạ cùng chia sẻ đức ấy.
Ta có thể tu dưỡng Đại đạo vào bản thân, mới có thể quan sát phán đoán từng thân người. Ta có thể tu dưỡng Đại đạo vào gia đình, mới có thể quan sát phán đoán từng gia đình gia tộc. Ta có thể tu dưỡng Đại đạo vào làng xã, thì có thể quan sát phán đoán từng làng xã thị trấn. Ta có thể tu dưỡng Đại đạo vào bang quận, mới có thể quan sát phán đoán từng bang quận hầu quốc. Ta có thể tu dưỡng Đại đạo vào thiên hạ, mới có thể quan sát và phán đoán thiên hạ. Tại sao ta có thể phán đoán đại sự đại thế của thiên hạ? Tu dưỡng Đại đạo, đây chính là chìa khóa then chốt.
Tại đây Lão Tử đang nói về sự thống nhất giữa Đại đạo và chủ thể nhận thức, sự thống nhất của bản thân, gia đình hoặc gia tộc, làng xã hoặc quê hương hoặc thị trấn nông thôn, bang quận hoặc vương quốc chư hầu, thiên hạ với Đại đạo. Tức là nói về sự Đại đạo hóa của con người, là nói về sự thống nhất giữa thế giới chủ quan của con người và thế giới khách quan của tự nhiên.
Lý tưởng của Lão Tử là sự hợp nhất giữa con người và Đại đạo. Mặc dù định nghĩa về sự hợp nhất này khá mơ hồ, không giống như sự hợp nhất của Liên minh châu Âu với các điều khoản rõ ràng, định nghĩa rành mạch, thì nó vẫn là một lý tưởng triết học - thần học.
Sự Đại đạo hóa của con người, chính là sự bản chất hóa của con người, chính là sự hợp nhất của con người với Đạo.
Đối với sự theo đuổi "Nhất" tức là tính thống nhất của thế giới, sự theo đuổi bản chất hoặc cứu cánh, là sự theo đuổi cao nhất của các bậc tiên tri người Trung Quốc, thành quả cuối cùng của sự theo đuổi này chính là Đại đạo. Thân cũng vậy, nhà cũng vậy, làng cũng vậy, nước cũng vậy, thiên hạ cũng vậy, cuối cùng đều thống nhất trong Đại đạo. Đại đạo, đây chính là khái niệm chung cực và khái niệm nguyên sơ về triết học, chính trị học, xã hội học và thần học của Lão Tử, là điểm khởi đầu cũng là điểm kết thúc, là sớm nhất cũng là cuối cùng, là cao nhất cũng là thấp nhất, là vô hạn lớn hoặc vĩ mô, cũng là sự vi mô, nhỏ bé nhất tiến dần về không.
"Thiện kiến bất bạt" không phải nói về kiến trúc học, mà là nói về sự tu dưỡng của Đạo. Tương tự, nói về sự "bão trì" cũng không phải là nói về lao động hay vận động, mà cũng là nói về Đạo, nói về việc làm thế nào để Đạo có thể như thân như tâm như linh hồn như bản ngã, chưa từng rời xa, chưa từng quên lãng, chưa từng giây phút nào trật đường ray, chưa từng sai lệch một hào ly.
Kết quả của "Thiện kiến" là sự hợp nhất giữa con người, Đại đạo và kiến trúc. Nghĩa là, thứ bạn xây dựng lên là thứ rễ sâu lá tốt, cùng tồn tại với trời đất, cùng trường tồn với Đại đạo, đã hợp nhất rồi, thì làm sao có thể nhổ bỏ được?
Kết quả của "Thiện bão" (nắm giữ) là sự hợp nhất giữa con người, Đại đạo và vật được nắm giữ, thì làm sao còn tồn tại vấn đề có tuột xuống hay không được nữa?
Hãy nghĩ đến những công trình kiến trúc vĩ đại cổ kim đông tây, ví như Vạn Lý Trường Thành, ví như Đô Giang Yển, ví như Thiên Đàn, Tùy Tháp, ví như Taj Mahal, ví như Kim Tự Tháp và đền Karnak, ví như Khải Hoàn Môn và Nhà thờ Đức Bà Paris, hãy nghĩ đến những tác phẩm và tư tưởng vĩ đại đó, hãy nghĩ đến những tấm gương mà các bậc tiền hiền để lại... Họ hoặc chúng đều là những thứ vĩnh viễn không bao giờ bị nhổ bỏ, không bao giờ tuột mất, không bao giờ bị con cháu đời sau lãng quên.
Hơn nữa, ý nghĩa của "tử tôn" là sự kéo dài của sinh mệnh, là sự bản chất hóa của sinh mệnh, tức là sự hợp nhất giữa sinh mệnh và Đại đạo, đương nhiên sẽ không còn tồn tại nghi vấn về việc có cúng tế không gián đoạn hay không nữa.
Khiến bản thân nhất quán, thống nhất, hợp nhất với Đại đạo, đây cũng là một tư duy tương tự "Thiên nhân hợp nhất", gọi là "Đạo thân hợp nhất". Tại sao trời và người có thể hợp nhất? Bởi vì con người vốn dĩ chính là một bộ phận, một phụ thuộc của trời. Con người là kiệt tác của trời, là sự thể hiện tập trung và linh động của trời. Tương tự, con người là sự phái sinh của Đạo, là kiệt tác của Đại đạo, là sự "tải xuống" của Đại đạo, là bằng chứng và thể hiện của sự tiến hóa của Đại đạo, là quả ngọt của Đại đạo. Con người thoát ly khỏi trời, thoát ly khỏi Đạo thực ra là điều không thể, con người làm sao có thể thoát ly khỏi tự nhiên? Con người điên cuồng, tự sát, phạm tội, thập ác bất xá, thì vẫn là một bộ phận của tự nhiên, một bộ phận bị đào thải hoặc bị vứt bỏ. Con người làm sao có thể thoát ly khỏi thời gian và không gian? Con người làm sao có thể thoát ly khỏi quy luật, bản chất và nguồn gốc của vạn vật vạn tượng thế gian? Mọi hành vi tự chuốc lấy diệt vong khi trái với Đại đạo của con người, cũng là một phiên bản phản diện của Đại đạo, một ví dụ cảnh báo, cũng là một lần hiện thân của Đại đạo: Tuyệt đối không được như thế.
Xét từ căn bản mà nói, Đạo, Trời, Người vốn dĩ là hợp nhất, thuở ban đầu là hợp nhất.
Vậy tại sao lại có nhiều sự việc và con người xa rời Đạo, bội nghịch Đạo, vô Đạo xuất hiện như vậy? Tại sao trong lịch sử lại có những hôn quân vô đạo, có những kẻ làm nhiều việc bất nghĩa tự chuốc lấy cái chết, có hàng loạt sự việc "quay lưng chạy ngược chiều" xuất hiện?
Vấn đề nằm ở chỗ, con người đôi khi vì tham dục, vì điên cuồng, vì vọng tưởng, chủ yếu là do đánh giá bản thân quá cao, do cưỡng ép cái không biết là biết, cưỡng ép lịch sử những điều khó khăn, cưỡng ép tự nhiên những điều khó khăn, cưỡng ép Đại đạo những điều khó khăn — ví dụ như theo đuổi trường sinh bất lão, theo đuổi bách chiến bách thắng, theo đuổi cơ nghiệp vạn thế, theo đuổi quyền uy tuyệt đối, theo đuổi gom góp sự giàu có của mọi người vào mình, theo đuổi bá quyền vạn đại... mà đi đến đối lập với Đại đạo, thế là "lộng xảo thành chuyết" (khéo quá hóa vụng), "họa hổ loại khuyển" (vẽ hổ thành chó), "duyên mộc cầu ngư" (trèo cây bắt cá), "nam viên bắc triệt" (xe nam chạy bắc), thông minh bị thông minh làm hại, hùng tâm bị hùng tâm làm hại, ý chí bị ý chí làm hại, hành vi bị hành vi làm hại. Con người ơi, các ngươi đã làm biết bao nhiêu chuyện ngu xuẩn! Kết cục chỉ có thể là thảm bại.
Thứ hai là do sự phát triển của văn hóa. Lão Tử là một trong những nhân vật đầu tiên trên thế giới có sự phản tư, bối rối và hoài nghi về văn hóa. Văn hóa không thể không cần, thế nhưng sự phát triển của văn hóa đã phải trả giá. Sự ô nhiễm môi trường, sự phá hoại sinh thái, sự phức tạp hóa nhân cách, sự căng thẳng thái quá của cạnh tranh, sự phức tạp hóa thái quá của sinh tồn và hưởng thụ khoái lạc, sự biến mất của điền viên tươi đẹp và tình điệu mục ca, sự không chân thành trong các mối quan hệ nhân sinh, sự sụt giảm dần dần niềm vui thuần phác của cuộc đời... Lão Tử đã sớm nhìn ra những vấn đề này, thậm chí hy vọng "lùi xe" lịch sử và sự tu dưỡng học tập cá nhân — mục tiêu cuối cùng mà ông đề xuất là sự "anh nhi hóa" (trẻ thơ hóa) của con người, điều này hơi có chút không tưởng (utopia).
"Lùi xe" là việc không làm được, thảo luận làm thế nào để giảm thiểu cái giá của sự phát triển văn hóa, thì lại là việc khá có ý nghĩa.
Không chỉ sự phát triển của văn hóa là có cái giá, sự trưởng thành của con người cũng có cái giá. Cái giá của mùa hoa thanh xuân là sự chia tay thời thơ ấu và thời niên thiếu; cái giá của sự trưởng thành là sự chia tay thanh xuân; cái giá của sự phong phú là sự chia tay sự thuần chân; cái giá của "tùy tâm sở dục bất du củ" (muốn gì làm nấy mà không vượt khuôn phép) là xóa bỏ tính thách thức và tính bất định của cuộc đời. Nhìn thấy quá nhiều cái giá, đương nhiên sẽ có sự xung động và yêu cầu muốn quay trở lại, sẽ có giấc mơ quay về trạng thái trẻ thơ.
Lão Tử cho rằng: Đối với việc tu hành tu dưỡng Đại đạo, thực ra cũng chính là quay trở lại, chính là "phản phác quy chân" (trở về với bản chất nguyên thủy). Một người tu dưỡng quay trở lại trong Đại đạo rồi, bạn liền trở nên bản chân, không cần phải làm màu, không cần phải bày tỏ, không cần phải cưỡng ép gồng mình nhẫn nhịn, bạn tự nhiên hợp với Đại đạo, cũng chỉ có tự nhiên hợp Đạo mới là Đại đạo chân chính. Gia đình bạn tu dưỡng quay trở lại trong Đại đạo rồi, gia đình này liền trở nên "du nhẫn hữu dư" (làm việc dễ dàng, dư dả), "niên niên hữu dư" (năm nào cũng dư dả), trọn đời sung túc, không cần phải giáo huấn công khóa, không cần phải gia quy gia pháp, không cần phải khổ tâm kinh doanh, không cần phải cạn kiệt tâm trí. Đây là cảnh giới lý tưởng biết bao.
Còn làng xã nơi bạn sinh sống, tu dưỡng quay trở lại trong Đại đạo rồi, đức tính của Đại đạo tức là công năng ân trạch liền tràn đầy phong phú, vĩnh viễn không lo thiếu thốn về vật chất hay tinh thần. Nhân dân sống trong Đại đạo, niềm vui đó như thế nào, vẻ đẹp đó như thế nào, biết đủ thường vui, sao có thể có chuyện gì không thỏa mãn được chứ?
Còn bang quận vương quốc của bạn thì sao? Nếu người thống trị và vạn dân quay trở lại tu dưỡng Đại đạo, vậy thì mọi cuộc sống tốt đẹp chẳng phải có thể trường tồn, có thể ổn định vĩnh viễn, có thể hạnh phúc vui vẻ một cách bền vững mãi sao?
Đến phía thiên hạ thì sao? Thiên hạ đều quay về trong Đại đạo rồi, vạn vật được Đại đạo tưới tẩm nuôi dưỡng, Đại đức của nó biến thành giá trị phổ quát chân chính, đây sẽ là một thế giới hài hòa biết bao, nhân gian thông tuệ biết bao!
Đây có thể nói là chủ nghĩa Đại đạo không tưởng của Lão Tử.
Đây là "tuy bất năng chí, tâm hướng vãng chi" (tuy không thể tới, nhưng lòng vẫn hướng về). Đây là một giả thuyết về giá trị phổ quát của các bậc tiền hiền người Trung Quốc từ hai ngàn sáu trăm năm trước. Đương nhiên thời đó con người đối với thiên hạ đối với thế giới còn chưa có khái niệm như ngày nay, con người thời đó không hề biết "thiên ngoại hữu thiên", bên ngoài Trung Quốc còn có các nước, bên ngoài thiên hạ còn có thiên hạ. Nhưng sự theo đuổi của Lão Tử là phổ quát và vĩnh cửu, chứ không phải nhất thời nhất địa, thì là điều không nghi ngờ. Đáng tiếc biết bao, nó không nhận được sự lắng nghe đầy đủ từ thiên hạ và ngay tại bản bang bản hương bản thổ của mình. Ngày nay, những "giá trị phổ quát" và "quy tắc" mà người ta thích nói đến, dường như là bằng sáng chế của Tây Âu Bắc Mỹ, dường như đều trở thành hàng ngoại nhập. Còn chúng ta tự mình làm gì không làm gì, chỉ có thể dùng "quốc tình đặc thù" để làm luận cứ, trông có vẻ như chúng ta đang không khỏi lúng túng trước các giá trị và quy tắc phổ quát. Ôi chao!
