Không một ai, ngoại trừ những người thân cận nhất với Alexey Alexandrovitch, biết rằng dù bề ngoài là một người lạnh lùng và lý trí nhất mực, ông lại có một điểm yếu hoàn toàn trái ngược với xu hướng tính cách chung của mình. Alexey Alexandrovitch không thể nghe hoặc nhìn thấy một đứa trẻ hay người phụ nữ nào khóc mà không động lòng. Cảnh tượng giàn giụa nước mắt đẩy ông vào trạng thái xao xuyến thần kinh, khiến ông hoàn toàn mất đi mọi khả năng suy xét. Vị chánh văn phòng và thư ký riêng của ông đều biết rõ điều này, và thường căn dặn những người phụ nữ đến nộp đơn xin xỏ rằng tuyệt đối không được để nước mắt tuôn rơi, nếu họ không muốn tự tay phá hỏng cơ hội của mình. “Ông ấy sẽ nổi giận và không thèm nghe cô nói đâu,” họ thường nhắc nhở như vậy. Và quả thực, trong những trường hợp ấy, cơn chấn động cảm xúc bùng lên trong lòng Alexey Alexandrovitch khi nhìn thấy những giọt nước mắt đã biến thành sự giận dữ vội vã. “Tôi không thể làm gì cả. Xin vui lòng rời khỏi phòng!” – thường thì ông sẽ quát lên như thế.
Khi trở về từ trường đua, Anna đã thông báo cho ông biết về mối quan hệ giữa cô và Vronsky, rồi ngay sau đó bật khóc nức nở, lấy hai tay che mặt lại. Mặc cho cơn thịnh nộ bùng cháy trong lòng đối với cô, Alexey Alexandrovitch đồng thời cũng cảm nhận được luồng chấn động cảm xúc quen thuộc vẫn luôn trỗi dậy ở ông mỗi khi nhìn thấy nước mắt. Nhận thức được điều đó, và biết rằng bất kỳ sự bộc lộ cảm xúc nào vào phút này cũng đều không phù hợp với hoàn cảnh, ông bèn cố nén mọi biểu hiện sự sống trong con người mình, nên chẳng hề nhúc nhích hay đưa mắt nhìn cô. Chính điều này đã tạo nên vẻ kỳ lạ đờ đẫn như xác chết trên khuôn mặt ông, khiến Anna vô cùng ấn tượng.
Khi xe về đến nhà, ông đỡ cô bước xuống, rồi cố gắng tự chủ để chào tạm biệt cô bằng vẻ lịch thiệp thường ngày, đồng thời thốt ra câu nói chẳng ràng buộc điều gì; ông bảo rằng ngày mai ông sẽ cho cô biết quyết định của mình.
Những lời của người vợ, xác nhận những ngờ vực tồi tệ nhất của ông, đã giáng một nhát dao tàn nhẫn vào trái tim Alexey Alexandrovitch. Vết thương lòng ấy càng trở nên nhức nhối hơn bởi cảm giác xót xa mang tính thể xác đầy kỳ lạ đối với cô do những giọt nước mắt gây ra. Thế nhưng, khi chỉ còn lại một mình trong cỗ xe, Alexey Alexandrovitch – vừa ngạc nhiên vừa vui sướng – lại cảm thấy hoàn toàn nhẹ nhõm, trút bỏ được cả niềm thương cảm ấy lẫn những mối hoài nghi và nỗi thống khổ của cơn ghen tuông.
Ông trải qua cảm giác của một người vừa nhổ xong chiếc răng sau quãng thời gian dài chịu đựng cơn đau nhức. Sau một nỗi thống khổ kinh hoàng cùng cảm giác có thứ gì đó to lớn, to hơn cả đầu mình, đang bị dứt ra khỏi hàm, người bệnh – khó lòng tin nổi vào vận may của mình – bỗng nhận ra rằng thứ vốn đã gặm nhấm cuộc đời và kìm hãm sự chú ý của họ bấy lâu nay nay không còn nữa, rằng họ lại có thể sống, có thể suy nghĩ và quan tâm đến những điều khác ngoài cái răng của mình. Alexey Alexandrovitch đang trải qua chính cảm giác đó. Nỗi đớn đau vừa rồi thật kỳ dị và khủng khiếp, nhưng giờ đây nó đã qua đi; ông cảm thấy mình có thể sống lại và suy nghĩ về những chuyện khác ngoài người vợ.
“Không liêm sỉ, không trái tim, không tôn giáo; một ả đàn bà đồi bại. Ta vẫn luôn biết điều đó và luôn nhìn thấu nó, dẫu ta từng cố tự dối lòng để tha thứ cho cô ta,” ông tự nhủ. Và quả thực ông có cảm giác như thể mình vẫn luôn nhìn thấu điều đó: ông hồi tưởng lại những sự việc trong quá khứ, những chuyện mà trước đây ông chưa từng thấy có gì là sai trái – thế mà giờ đây, những sự việc ấy lại chứng minh rõ ràng rằng cô ta vốn dĩ là một ả đàn bà đồi bại. “Ta đã lầm khi gắn cuộc đời mình với cuộc đời cô ta; nhưng sai lầm của ta chẳng có gì là đáng trách cả, thế nên ta không thể bất hạnh được. Kẻ phải gánh lỗi không phải là ta,” ông tự nhủ, “mà là cô ta. Nhưng ta chẳng còn dính líu gì đến cô ta nữa. Cô ta không còn tồn tại đối với ta....”
Mọi thứ liên quan đến cô và đứa con trai – kẻ mà tình cảm của ông đối với nó cũng đã thay đổi chẳng khác gì đối với cô – đều ngừng thu hút sự quan tâm của ông. Điều duy nhất khiến ông bận tâm lúc này là làm thế nào để có thể, một cách đường hoàng và thoải mái nhất cho bản thân, và nhờ thế mà cũng công minh nhất, tự gỡ khỏi vũng bùn mà cô ta đã vấy lên người mình trong lúc ngã ngựa, rồi tiếp tục bước đi trên con đường sự nghiệp hoạt động tích cực, đáng kính và hữu ích.
“Ta không thể bị làm cho bất hạnh chỉ vì một ả đàn bà đê tiện đã phạm tội ác. Ta chỉ phải tìm lối thoát tốt nhất khỏi hoàn cảnh khó khăn mà cô ta đã đẩy ta vào. Và ta sẽ tìm được nó,” ông tự nhủ, đôi mày ngày càng nhíu lại. “Ta không phải là kẻ đầu tiên cũng chẳng phải là người cuối cùng.” Và chưa cần nhắc đến những điển tích lịch sử bắt nguồn từ nàng “Helen xinh đẹp” của Menelaus vốn vừa được gợi nhắc lại trong ký ức của mọi người, cả một loạt dẫn chứng đương thời về những người chồng có vợ ngoại tình trong giới thượng lưu đã hiện lên trong trí tưởng tượng của Alexey Alexandrovitch. “Daryalov, Poltavsky, Hoàng tử Karibanov, Bá tước Paskudin, Dram.... Vâng, thậm chí cả Dram, một con người chính trực và tài năng đến thế... Semyonov, Tchagin, Sigonin,” Alexey Alexandrovitch hồi tưởng. “Dẫu cho một sự chế giễu hoàn toàn phi lý nào đó có giáng xuống đầu những người này, thì ta vẫn chưa từng coi đó là gì ngoài một tai họa, và luôn cảm thấy đồng cảm với nó,” Alexey Alexandrovitch tự nhủ, dẫu thực tế không phải vậy và ông chưa từng cảm thấy đồng cảm với những tai họa kiểu đó; trái lại, hễ nghe nói đến những trường hợp vợ ngoại tình phản bội chồng bao nhiêu lần, ông lại càng đánh giá cao bản thân bấy nhiêu. “Đó là tai họa có thể giáng xuống bất kỳ ai. Và tai họa này đã giáng xuống đầu ta. Việc duy nhất cần làm là tận dụng hoàn cảnh này theo cách tốt nhất có thể.”
Và ông bắt đầu điểm lại những cách hành xử của những người từng rơi vào hoàn cảnh giống như mình.
“Daryalov đã đấu súng....”
Cuộc đấu súng từng thu hút một cách đặc biệt những suy nghĩ của Alexey Alexandrovitch thời niên thiếu, chính bởi vì ông là một kẻ hèn nhát về mặt thể xác và bản thân ông thừa thừa nhận điều đó. Alexey Alexandrovitch không thể ngắm nhìn mà không thấy khiếp sợ viễn cảnh một khẩu súng lục chĩa thẳng vào mình, và trong đời ông chưa từng sử dụng bất kỳ thứ vũ khí nào. Nỗi sợ hãi này thời trẻ đã khiến ông suy ngẫm về việc đấu súng, tự hình dung bản thân trong một hoàn cảnh mà ông sẽ phải đặt sinh mạng mình vào vòng hiểm nguy. Khi đã đạt được thành công và một địa vị vững chắc trên đời, ông đã quên đi cảm giác đó từ lâu; nhưng thói quen suy nghĩ ấy lại trỗi dậy, và nỗi sợ sự hèn nhát của chính mình giờ đây vẫn tỏ ra mạnh mẽ đến mức Alexey Alexandrovitch đã dành một khoảng thời gian dài để nghiền ngẫm vấn đề đấu súng dưới mọi góc độ, ôm ấp ý tưởng về một cuộc đấu súng dẫu từ trước ông đã thừa biết rằng trong bất kỳ hoàn cảnh nào mình cũng sẽ không bao giờ đấu súng cả.
“Rõ ràng là xã hội chúng ta vẫn còn quá ư dã man (ở Anh thì không như vậy) khi mà rất nhiều người” – và trong số đó có những người mà Alexey Alexandrovitch đặc biệt coi trọng ý kiến – “lại nhìn nhận cuộc đấu súng theo chiều hướng thuận lợi; nhưng kết quả đạt được từ đó là gì? Giả sử ta thách đấu hắn,” Alexey Alexandrovitch tiếp tục tự nhủ, và khi hình dung rõ mồn một cái đêm mà ông sẽ phải trải qua sau lời thách đấu cùng khẩu súng lục chĩa vào mình, ông rùng mình và biết chắc rằng mình sẽ chẳng bao giờ làm thế – “giả sử ta thách đấu hắn. Giả sử ta được dạy,” ông trầm ngâm tiếp tục, “cách bắn; ta siết cò,” ông tự nhủ, nhắm nghiền mắt lại, “và hóa ra ta đã giết chết hắn,” Alexey Alexandrovitch tự nhủ, rồi ông lắc đầu như để xua đi những ý nghĩ ngớ ngẩn ấy. “Có ý nghĩa gì đâu khi sát hại một con người chỉ để định hình mối quan hệ của mình với một người vợ và đứa con trai phạm lỗi? Ta vẫn sẽ phải quyết định xem mình nên làm gì với cô ta. Nhưng điều có khả năng xảy ra hơn và chắc chắn sẽ xảy ra – đó là ta sẽ bị giết hoặc bị thương. Ta, một kẻ vô tội, sẽ thành nạn nhân – bị giết hoặc bị thương. Điều đó lại càng vô nghĩa hơn nữa. Nhưng ngoài ra, một lời thách đấu sẽ là một hành động khó lòng coi là trung thực từ phía ta. Chẳng lẽ ta không biết thừa rằng bạn bè ta sẽ không bao giờ cho phép ta đấu súng – sẽ không bao giờ cho phép sinh mạng của một nhà chính trị mà nước Nga đang cần lại bị đặt vào vòng hiểm nguy sao? Biết rõ từ trước rằng mọi chuyện sẽ chẳng bao giờ đi đến mức nguy hiểm thực sự, thì hành động ấy cũng chỉ cốt để ta cố gắng vớt vát một thứ danh hão qua lời thách đấu mà thôi. Như thế là bất lương, như thế là giả dối, như thế là tự dối mình dối người. Đấu súng hoàn toàn là chuyện phi lý, và chẳng có ai mong đợi ta làm thế cả. Mục tiêu của ta đơn giản là bảo vệ uy tín của bản thân, điều tối quan trọng để ta có thể tiếp tục theo đuổi các nhiệm vụ công quyền của mình mà không bị gián đoạn.” Những nhiệm vụ công vụ, từ trước đến nay vẫn luôn có trọng lượng lớn trong mắt Alexey Alexandrovitch, bỗng trở nên vô cùng quan trọng đối với tâm trí ông vào khoảnh khắc này. Cân nhắc rồi gạt bỏ chuyện đấu súng, Alexey Alexandrovitch chuyển sang ly hôn – một giải pháp khác được chọn bởi một số người chồng mà ông nhớ tới. Hồi tưởng lại trong tâm trí tất cả những trường hợp ly hôn mà ông biết (có rất nhiều trường hợp như thế ngay trong giới thượng lưu mà ông vô cùng quen thuộc), Alexey Alexandrovitch không thể tìm ra nổi một trường hợp nào mà mục đích ly hôn lại trùng khớp với mục đích mà ông đang hướng tới. Trong tất cả các trường hợp ấy, người chồng trên thực tế đã nhường hoặc bán đi người vợ ngoại tình của mình, và chính cái bên lẽ ra không có quyền kết hôn mới do có lỗi, lại đi dựng lên những mối quan hệ giả hiệu, tựa như hôn nhân với một kẻ tự xưng là chồng. Trong trường hợp của chính mình, Alexey Alexandrovitch thấy rằng một vụ ly hôn hợp pháp, nghĩa là một vụ mà trong đó chỉ có người vợ tội lỗi bị ruồng bỏ, là điều không tài nào đạt được. Ông thấy rằng các điều kiện phức tạp của lối sống mà họ đang trải qua khiến cho những bằng chứng thô thiển về tội lỗi của người vợ – thứ mà luật pháp yêu cầu – là điều không thể có được; ông thấy rằng một sự tinh tế nhất định trong lối sống ấy sẽ không cho phép đem những bằng chứng đó ra ánh sáng, dẫu cho ông có trong tay đi nữa, và rằng việc đưa ra những bằng chứng ấy sẽ làm hại danh tiếng của ông trước công chúng nhiều hơn là làm hại cô ta.
Một nỗ lực ly hôn sẽ chẳng dẫn đến đâu ngoài một vụ bê bối công khai, thứ sẽ trở thành món quà trời cho đối với kẻ thù của ông để họ vu khống và tấn công địa vị cao quý của ông trong xã hội. Mục tiêu chính của ông là xác định rõ cục diện với mức độ xáo trộn ít nhất có thể, cũng sẽ không đạt được thông qua ly hôn. Hơn nữa, trong trường hợp ly hôn, hoặc thậm chí là một nỗ lực nhằm tiến hành ly hôn, hiển nhiên là người vợ sẽ cắt đứt mọi quan hệ với chồng và phó mặc số phận mình cho tình nhân. Và bất chấp sự khinh miệt và thờ ơ hoàn toàn mà ông tưởng mình đang dành cho vợ, tận đáy lòng Alexey Alexandrovitch vẫn còn sót lại một cảm giác đối với cô – sự bất mãn khi thấy cô được tự do để gắn kết số phận với Vronsky, nhờ đó mà tội lỗi của cô lại mang đến lợi ích cho cô. Chỉ riêng ý nghĩ này thôi cũng đã khiến Alexey Alexandrovitch giận dữ đến độ ngay khi nó vừa nảy sinh trong đầu, ông đã rên rỉ vì nỗi đau đớn cào xé bên trong, rồi đứng dậy đổi chỗ ngồi trên xe, và suốt một thời gian dài sau đó, ông ngồi cau mày, quấn chiếc thảm lông cừu quanh đôi chân tê cứng và trơ xương của mình.
“Ngoài ly hôn chính thức ra, người ta vẫn có thể làm như Karibanov, Paskudin và anh chàng tốt tính Dram đó – nghĩa là ly thân với vợ,” ông tiếp tục ngẫm nghĩ sau khi đã lấy lại được bình tĩnh. Nhưng bước đi này cũng vấp phải trở ngại về tiếng xấu chốn quan trường chẳng khác gì ly hôn, và hơn thế nữa, một cuộc ly thân, cũng y hệt như một vụ ly hôn thông thường, sẽ đẩy thẳng người vợ vào vòng tay Vronsky. “Không, hoàn toàn không được, không thể nào được!” ông lại tự lẩm bẩm, tiếp tục xoắn chiếc thảm cho thật chặt quanh người. “Ta không thể bất hạnh, nhưng cả cô ta lẫn hắn ta cũng không được phép hạnh phúc.”
Cảm giác ghen tuông từng tra tấn ông trong suốt giai đoạn bất định đã tan biến vào đúng khoảnh khắc chiếc răng bị nhổ phăng đi trong đau đớn bởi những lời của người vợ. Thế nhưng cảm giác ấy lại được thay thế bằng một thứ khác: mong muốn không chỉ để cô ta không được đắc thắng, mà là để cô ta phải nhận lấy sự trừng phạt thích đáng cho tội lỗi của mình. Ông không thừa nhận cảm giác này, nhưng tận đáy lòng ông khao khát cô ta phải chịu đựng đau khổ vì đã phá vỡ sự bình yên trong tâm hồn lẫn danh dự của ông. Và khi ngẫm lại một lần nữa những điều kiện gắn liền với đấu súng, ly hôn, ly thân, rồi lại một lần nữa gạt bỏ chúng, Alexey Alexandrovitch cảm thấy vô cùng đinh ninh rằng chỉ có duy nhất một giải pháp – đó là giữ cô ta lại bên mình, che giấu những gì đã xảy ra trước thiên hạ, và sử dụng mọi biện pháp trong tầm tay để cắt đứt mối quan hệ gian phu dâm phụ, đồng thời – dẫu điều này ông không thừa nhận với chính mình – là để trừng phạt cô ta. “Ta phải thông báo cho cô ta biết kết luận của mình, rằng sau khi cân nhắc tình cảnh khủng bố mà cô ta đã đẩy gia đình mình vào, mọi giải pháp khác đều sẽ tồi tệ hơn cho cả hai phía so với việc duy trì hiện trạng bề ngoài như cũ, và ta đồng ý giữ lại hiện trạng ấy, với điều kiện nghiêm ngặt là cô ta phải tuân thủ mọi mong muốn của ta, nghĩa là phải chấm dứt mọi quan hệ qua lại với tình nhân.” Khi quyết định này đã được thông qua dứt khoát, một cân nhắc nặng ký khác đã nảy ra trong đầu Alexey Alexandrovitch để ủng hộ cho nó. “Chỉ bằng cách này ta mới hành động đúng theo những mệnh lệnh của tôn giáo,” ông tự nhủ. “Khi áp dụng cách này, ta không hề ruồng bỏ một người vợ tội lỗi, mà đang cho cô ta cơ hội sửa chữa lỗi lầm; và quả thực, dẫu nhiệm vụ này sẽ vô cùng khó khăn đối với ta, ta vẫn sẽ cống hiến một phần sức lực của mình để cải tạo và cứu rỗi cô ta.”
Mặc dù Alexey Alexandrovitch thừa biết rõ rằng mình không thể gây ra bất kỳ ảnh hưởng đạo đức nào đối với vợ, rằng một nỗ lực cải tạo như thế sẽ chẳng dẫn đến đâu ngoài sự giả dối; mặc dù trong suốt khoảng thời gian trải qua những giây phút khó khăn này, ông chưa từng một lần nghĩ đến việc tìm kiếm sự dẫn dắt nơi tôn giáo, thế nhưng giờ đây, khi kết luận của ông dường như phù hợp với những đòi hỏi của tôn giáo, thì sự chuẩn y mang tính tôn giáo này đối với quyết định của ông đã mang lại cho ông sự thỏa mãn hoàn toàn, và phần nào khôi phục lại sự bình yên trong tâm hồn. Ông cảm thấy hài lòng khi nghĩ rằng, ngay cả trong một cuộc khủng hoảng lớn đến thế của cuộc đời, sẽ chẳng có ai có thể nói rằng ông đã hành động không đúng theo các nguyên tắc của tôn giáo mà ông vẫn luôn giương cao ngọn cờ giữa bầu không khí lạnh lẽo và thờ ơ chung. Khi ngẫm nghĩ về những diễn biến tiếp theo, Alexey Alexandrovitch thực ra không thấy có lý do gì để mối quan hệ giữa ông và vợ lại không thể tiếp tục duy trì thực chất như trước đây. Chắc chắn là cô ta sẽ không bao giờ có thể giành lại được sự kính trọng của ông, thế nhưng chẳng có, và cũng không thể có, bất kỳ lý do gì để cuộc đời ông bị quấy rầy, và để ông phải chịu khổ sở chỉ vì cô ta là một người vợ tồi tệ và bội bạc. “Được rồi, thời gian sẽ trôi qua; thời gian, thứ sẽ sắp xếp ổn thỏa mọi chuyện, rồi những mối quan hệ cũ sẽ được thiết lập lại,” Alexey Alexandrovitch tự nhủ; “thiết lập lại theo cái nghĩa là ta sẽ không cảm thấy sự đứt đoạn nào trong dòng chảy liên tục của cuộc đời mình. Cô ta buộc phải bất hạnh, nhưng ta không có lỗi, thế nên ta không thể bất hạnh được.”
