Đến Moscow vào một buổi sáng bằng chuyến tàu hỏa, Levin đến trọ tại nhà người anh cùng cha khác mẹ, Koznishev. Sau khi thay trang phục, anh bước xuống phòng làm việc của anh trai với ý định sẽ thổ lộ ngay về mục đích chuyến đi cũng như xin lời khuyên; nhưng ngặt nỗi anh trai anh không ở một mình. Cùng có mặt với ông là một giáo sư triết học nổi tiếng, người đã lặn lội từ Kharkov đến đây cốt để làm sáng tỏ một bất đồng nảy sinh giữa hai người về một vấn đề triết học trọng đại. Vị giáo sư đang tiến hành một cuộc “thập tự chinh” vô cùng gay gắt chống lại phái duy vật. Sergey Koznishev vẫn luôn theo dõi cuộc tranh đấu ấy với sự quan tâm sâu sắc, và sau khi đọc bài viết mới nhất của vị giáo sư, ông đã gửi thư phản biện. Trong thư, ông cáo buộc vị giáo sư đã nhượng bộ quá nhiều cho phe duy vật. Thế là vị giáo sư lập tức thân chinh đến để tranh luận cho ra ngô ra khoai. Đề tài đang được bàn thảo chính là câu hỏi thời thượng lúc bấy giờ: Liệu có ranh giới nào phân định giữa hiện tượng tâm lý và hiện tượng sinh lý ở con người hay không, và nếu có thì ranh giới ấy nằm ở đâu?

Sergey Ivanovitch chào đón em trai bằng nụ cười khách khí, nhạt nhòa mà ông vẫn thường dành cho tất cả mọi người, rồi sau khi giới thiệu em mình với vị giáo sư, ông tiếp tục câu chuyện dang dở.

Một người đàn ông thấp lùn đeo kính cận, trán hẹp, rời khỏi cuộc tranh luận trong chốc lát để chào Levin, rồi lại tiếp tục trò chuyện mà chẳng mảy may để tâm đến anh nữa. Levin ngồi xuống đợi vị giáo sư ra về, nhưng chẳng mấy chốc anh đâm ra tò mò về chủ đề họ đang bàn tán.

Levin từng tình cờ đọc được những bài báo trên tạp chí đề cập đến vấn đề hai người đang tranh cãi; anh đọc chúng với sự tò mò của một cựu sinh viên khoa học tự nhiên từng quen thuộc với các nguyên lý nền tảng của khoa học tại trường đại học. Tuy nhiên, anh chưa bao giờ liên kết những suy luận khoa học ấy — vốn bàn về nguồn gốc con người dưới lạng động vật, về phản xạ, sinh học và xã hội học — với những trăn trở về ý nghĩa của sự sống và cái chết đối với bản thân, những điều mà dạo gần đây ngày càng xuất hiện nhiều hơn trong tâm trí anh.

Khi lắng nghe cuộc tranh luận giữa anh trai và vị giáo sư, anh nhận ra họ có kết nối các vấn đề khoa học ấy với những trắc trở tâm linh, thậm chí đôi lúc họ suýt chạm đến những vấn đề cốt lõi đó; thế nhưng, cứ mỗi lần sắp sửa tiến đến điều mà anh cho là điểm mưu chốt, họ lại nhanh chóng rút lui trong vội vã, để rồi lại đắm chìm trong biển cả của những phân biệt tinh vi, những lời rào đón, trích dẫn, ám chỉ cùng những lời viện dẫn các bậc bề trên, khiến anh phải chật vật lắm mới hiểu nổi họ đang nói về cái gì.

“Tôi không thể thừa nhận điều đó,” Sergey Ivanovitchất cất lời với sự mạch lạc, chuẩn xác trong diễn đạt và vẻ tao nhã trong câu chữ vốn có của ông. “Dù thế nào đi nữa, tôi cũng không thể đồng tình với Keiss rằng toàn bộ nhận thức của tôi về thế giới bên ngoài đều xuất phát từ cảm giác. Ý niệm nền tảng nhất, chính là ý niệm về sự tồn tại, chưa bao giờ truyền đến tôi thông qua cảm giác; quả thực, làm gì có cơ quan cảm giác chuyên biệt nào để truyền tải một ý niệm như vậy.”

“Vâng, nhưng họ — Wurt, Knaust và Pripasov — sẽ đáp lại rằng ý thức của anh về sự tồn tại bắt nguồn từ sự tổng hòa của tất cả các cảm giác, rằng ý thức về sự tồn tại ấy chính là kết quả của cảm giác. Thậm chí Wurt còn nói thẳng thừng rằng, giả sử không có cảm giác nào cả, thì tất nhiên cũng chẳng thể có ý niệm về sự tồn tại.”

“Tôi lại cho là ngược lại,” Sergey Ivanovitch bắt đầu.

Nhưng đến lúc này, Levin cảm thấy dường như vừa lúc họ sắp chạm đến bản chất thực sự của vấn đề, thì họ lại thoái lui một lần nữa, và anh quyết định đặt một câu hỏi với vị giáo sư.

“Theo như lập luận đó, nếu các giác quan của tôi bị tiêu hủy, nếu thể xác tôi chết đi, thì tôi sẽ chẳng còn bất kỳ sự tồn tại nào nữa sao?” anh thắc mắc.

Vị giáo sư tỏ vẻ khó chịu, tựa như đang phải chịu đựng nỗi thống khổ về tinh thần vì bị ngắt lời, ngước mắt nhìn kẻ chất vấn kỳ lạ có vẻ giống một kẻ kéo thuyền trên sông hơn là một triết gia, rồi quay sang Sergey Ivanovitch như muốn hỏi: Phải trả lời kẻ này ra sao đây? Thế nhưng Sergey Ivanovitch, người vẫn trò chuyện với thái độ điềm đạm và bớt phiến diện hơn hẳn vị giáo sư, lại sở hữu tầm nhìn đủ rộng để vừa có thể đối đáp với vị giáo sư vừa thấu hiểu góc nhìn mộc mạc, tự nhiên từ đó câu hỏi được đặt ra, liền mỉm cười đáp:

“Câu hỏi đó, chúng ta vẫn chưa có quyền đưa ra câu trả lời vào lúc này.”

“Chúng ta chưa có đủ dữ liệu cần thiết,” vị giáo sư hùa theo, rồi quay trở lại với mạch tranh luận của mình. “Không,” ông nói; “Tôi muốn chỉ ra một thực tế rằng nếu, như Pripasov đã khẳng định thẳng thừng, nhận thức dựa trên cảm giác, thì chúng ta buộc phải phân định rạch ròi giữa hai khái niệm ấy.”

Levin không thèm nghe thêm nữa, anh chỉ kiên nhẫn chờ đợi cho vị giáo sư ra về.