Đoạn nguyệt chính là tháng Giêng, nhà Tần lấy tháng Chạp làm đầu lịch, định tháng Mười làm tháng đầu năm, thế nhưng lại xem tháng Giêng là khởi đầu, cho nên gọi là đoạn nguyệt.

Khi bước vào đoạn nguyệt, liền đại diện cho việc chính thức vào xuân, vạn vật giữa đất trời hồi sinh, trên đồng nội một màu xanh non.

Mùa màng xuân bắt đầu, người trong hương mang những hạt giống đã nảy mầm hơn một tháng ra ngoài, xới tơi đất đai, gieo trồng mạ non.

Phương thức canh tác chủ đạo nhất thời Tần là cày bằng cày, hơn nữa hình thức vô cùng đa dạng, thường thấy có ba loại phương thức: một trâu kéo một mình, hai trâu gác đòn và hai trâu cùng cày, trong đó phương thức hai trâu gác đòn là phổ biến nhất.

Cái gọi là hai trâu gác đòn, chính là để hai con trâu cách nhau khoảng bảy tám thước, đặt cái đòn cày hình gậy lên cổ trâu, dùng dây thừng buộc chặt.

Chính giữa đòn cày nối với cái trục cày vuông góc với nó, phần cuối trục cày lại nối với lưỡi cày bằng sắt. Khi canh tác, vì hai con trâu dùng sức chung để kéo lưỡi cày sắt, cho nên về phần sức mạnh thì vượt trội hơn hẳn phương pháp cày nguyên thủy là một trâu kéo một mình và hai trâu cùng cày, không chỉ hiệu quả cao hơn mà còn thích hợp để cày sâu.

Thế nhưng giá trâu thời Tần rất cao, trâu cày cơ bản đều thuộc về quan phủ, trong hương Khổ Tử người thực sự có trâu riêng chỉ có phủ họ Tín và phủ họ Điền Lại Toàn ở Tị, còn lại như Lý Khác, lý điển Phục thì cũng chỉ có thể xếp hàng dùng trâu thuê.

Trâu thuê có hạn, ai cũng có nhu cầu, cho nên ở những mảnh ruộng có thể nhìn thấy trâu cày không quá nhiều, nhiều hơn vẫn là những bách tính trong hương vai vác cuốc cày, gieo trồng đậu đỗ.

Nhà Lý Khác là nhóm người đợt đầu tiên sử dụng trâu cày. Không phải nói tước vị Thượng tạo ở hương Khổ Tử cao sang gì cho cam, mà là vì Điền điển Phượng và Đán xuất môn đi lao dịch, nhà Đán thiếu nhân lực, bèn cùng nhà Lý Khác chia sẻ trâu thuê luân phiên.

Giờ khắc này, Lý Khác đang cùng Điền Tắc phu Hộc đứng trên bờ ruộng, trầm mặc nhìn khung cảnh lao động trong hương.

"Thời vụ nông nghiệp ngày một gấp gáp, trâu cày không đủ, vùng đất biên ải Bắc cảnh, người làm nông sao mà khổ cực!" Điền Tắc phu Hộc cảm thán nói.

"Tắc phu, nghe gia nhân nhà ta nói, dùng hai trâu cày, một người dắt trâu, một người giữ cày, hai người đập đất, thì một ngày có thể được một khoảnh. So với việc dùng cuốc cày canh tác, không biết đã nhanh hơn bao nhiêu rồi."

Điền Tắc phu Hộc lắc đầu: "Khổ Tử chính là hương giàu có nhất Câu Chú, trong một hương, nhìn thấy trâu cày cũng chỉ hơn hai mươi con, lại có bốn con là trâu con tập cày, chẳng có tác dụng mấy. Trâu cày vẫn còn ít..."

"Ngài cũng đánh giá quá cao hương Khổ Tử rồi." Lý Khác cười khổ nói, "Hương Khổ Tử giàu có thì không sai, nhưng ruộng đất một trăm hai mươi hai khoảnh, trâu cày của quan cũng chỉ có mười bốn con, trong đó còn bao gồm cả bốn con trâu con kia. Trâu thuê dẫu có không nghỉ một ngày, mỗi ngày cũng chỉ khoảng năm khoảnh, không thể nào nhiều hơn được nữa."

"Vậy số còn lại?"

"Phủ họ Tín... chính là lão gia Đồng Giả có bốn con trâu, ông ấy hứa cày xong ruộng nhà mình, liền giao cho trong hương sai sử như trâu quan. Điền Lại cũng tự chuẩn bị hai con, theo thói quen của nhà Tị, nghĩ là sẽ không màng tới người trong hương đâu."

"Nhà Tị..." Điền Tắc phu Hộc lẩm bẩm hai tiếng, đột nhiên hỏi, "Khác quân, nay ngài đã biết vị trí ruộng đất nhà mình ở đâu chưa?"

Lý Khác lườm một cái, giơ tay chỉ về phía bờ sông trị thủy: "Chỗ không có người đó, gia nhân trong nhà đang điều khiển trâu ở ruộng hàng xóm, ngày mai là đến lượt cày ruộng nhà ta rồi."

Điền Tắc phu Hộc nhìn theo tay Lý Khác, chỉ thấy giữa những thửa ruộng, Lao Lệ đang vịnh càng cày, Mãng dắt trâu, mà nữ nô mới nhận của nhà Đán thì cùng với chủ mẫu của nàng, xách cuốc đập nát những khối đất cứng lớn vừa được xới lên, để tiện cho mấy ngày sau cắm mạ gieo trồng.

Mấy người đều là những kẻ tay chân nhanh nhẹn, trâu cày thuê cũng là hai con trâu quan tốt nhất, chẳng mấy chốc đã cày qua một mẫu. Lao Lệ hô lớn một tiếng, nhấc càng cày lên, Mãng lúc này mới dẫn dắt trâu cày quay đầu, chuẩn bị cày mảnh ruộng tiếp theo.

Điền Tắc phu Hộc không khỏi gật đầu, nói: "Gia nhân ngài chọn không tồi, biết cày bừa, chăm chỉ, có thể dựa dẫm."

"Không nghĩ xem bình thường ta cho bọn họ ăn gì..." Lý Khác khẽ lầm bầm một câu, "Tắc phu, ngay gần đây có một cây cầu nhỏ, ta vừa mới nhìn qua, tình cờ là Tín tỷ tỷ và Hám Phu quân, chúng ta qua đó luôn chứ?"

Điền Tắc phu Hộc phấn chấn nói: "Liền qua xem thử, các ngươi định đo đạc thế núi sông thế nào!"

---❊ ❖ ❊---

Cầu nhỏ là một trong những công cụ đo đạc trắc địa do Lý Khác thiết kế, chủ yếu dùng để đo đạc độ chênh lệch mực nước và mặt đất, cũng như phối hợp với gậy dò để đo độ sâu của lòng sông.

Kiểu dáng của nó gần giống hình chữ Z, khi mang theo thì gấp lại, khi sử dụng thì mở ra. Sau khi mở ra, phần trên được đặt gác lên bờ sông, có thể chọn vật nặng đè lên để cố định, cũng có thể cố định bằng cách đóng chốt đồng thau vào mặt đất. Phần dưới thì vươn tới mặt nước, phát huy tác dụng cung cấp không gian đứng ổn định cho người đo đạc.

Ở giữa hai bộ phận này, được nối với nhiều thanh thẳng có răng cưa, thanh thẳng có thể điều chỉnh độ cao thông qua việc xoay các bánh xe ở hai bên, các ký hiệu kích thước trên thanh nối cũng có thể đồng thời đo đạc độ chênh lệch thực tế giữa mặt nước và mặt đất trong quá trình điều chỉnh.

Cho nên cầu nhỏ không phải là một cây cầu hoàn chỉnh, nó không thể nối đến bờ bên kia của sông, xét về kiểu dáng thì giống nền tảng nâng hạ đơn giản của đời sau hơn.

Lý Khác thiết kế ra một thứ kỳ quái như vậy là bởi vì theo quy chuẩn, độ sâu trị thủy cần phải đo đạc từng bước một, mà thuyền thì rất khó kiểm soát khoảng cách mỗi lần tiến lên đến mức độ này, hơn nữa về độ ổn định, thân thuyền tròng trành thì kém xa cây cầu nhỏ có cố định mặt đất.

Lúc Điền Tắc phu Hộc và Lý Khác đi qua, Tân Lăng và Hám Phu đang điều chỉnh độ cao mặt cầu.

Một mình Tân Lăng đứng ở tận cùng nền tảng, lưng quay về phía dòng nước xiết trị thủy, tháo chiếc khung gỗ đế rộng từ bên hông xuống, cẩn thận đặt lên mặt cầu. Đợi khung gỗ vững vàng, nàng lại tháo từ bên hông xuống một món đồ gốm kỳ quái to bằng quả dưa hấu, trên bề mặt chi chít các lỗ tròn, đặt ở đỉnh khung gỗ.

Đợi làm xong tất cả những điều này, nàng ngồi xổm xuống, nhặt một chiếc túi nước lớn từ mặt cầu, bắt đầu rót nước từ đỉnh đồ gốm xuống.

Rất nhanh đã có nước chảy ra theo các lỗ trên bề mặt đồ gốm, Tân Lăng mím môi chăm chú nhìn, nhìn một lúc, cao giọng hô lớn: "Phải dưới hai."

Hám Phu lập tức quay bánh xe bên phải, chỉ hai cái là dừng lại.

Đợi Hám Phu cố định xong bánh xe, Tân Lăng lại tiếp tục rót nước vào đồ gốm, dòng nước tràn qua các lỗ nhỏ, róc rách chảy không ngừng, nàng ngắm nghía hồi lâu, lúc này mới hài lòng gật đầu với Hám Phu.

Điền Tắc phu Hộc đứng trên bờ nhìn mà ngơ ngác không hiểu, khẽ hỏi Lý Khác: "Khác quân, cái món đồ gốm hình thù giống cái huân trước mặt nàng ấy dùng để làm gì? Sao lại phải đợi sau khi rót nước, mới nhớ đến việc điều chỉnh cao thấp?"

Lý Khác giải thích: "Món đồ gốm đó gọi là máy đo mực nước, một bên có tổng cộng sáu hàng với ba mươi sáu lỗ thủng. Sau khi rót nước, chỉ cần quan sát xem sáu lỗ thủng của mỗi hàng có đồng thời ngừng nước hay không, là có thể biết mặt cầu có phẳng hay không."

"Mặt phẳng thì có tác dụng gì?"

"Thứ nhất, mặt cầu phẳng phiu thì mới có thể đo ra độ chênh lệch thực tế giữa mặt nước và mặt đất. Thứ hai, mặt cầu phẳng có thể cung cấp sự đối chiếu cho gậy dò, khi đo độ sâu của nước, mới không vì nhất thời không chú ý, dẫn đến gậy dò bị nghiêng mà không tự biết."

"Các ngươi..." Điền Tắc phu Hộc nghe đến ngẩn người, trong lòng chỉ cảm thấy chuyện này thật hoang đường.

Việc đo đạc chính xác đến mức độ này, Lý Khác thực sự muốn dọn nguyên địa mạo hai bên bờ trị thủy lên sa bàn hay sao?

Trong lúc nói chuyện, Hám Phu đã thu thập xong số liệu độ chênh lệch, hắn hô lớn một tiếng về phía bờ, quay người đi giúp Tân Lăng dựng gậy dò.

Cấu trúc của gậy dò vô cùng đơn giản, mỗi đoạn dài năm thước, trên dưới đục lỗ mộng, khi sử dụng thì nối đầu trên với đầu dưới, cắm mộng vào nhau, cho đến khi dò tới đáy sông, rồi căn cứ vào mặt cầu để xác định có vuông góc hay không, cuối cùng ghi lại số liệu chiều dài của đoạn cuối cùng, cộng thêm phần chiều dài đã hoàn toàn chìm dưới nước, là ra được độ sâu của nước.

Lý Khác thở dài một hơi, hắn thực ra rất muốn sao chép cả môi trường dưới nước lên sa bàn, ngặt nỗi vắt óc suy nghĩ cũng không có cách nào đành phải lùi lại bước thứ hai, lấy độ sâu ở ba chỗ để chiết trung lấy số liệu.

Như vậy tuy rằng sẽ gây ra một mức độ ảnh hưởng nhất định đối với việc khôi phục thế nước, nhưng ít nhất có thể chọn ra khúc sông có thủy tình tương đối đơn giản. Mà thật khéo, đó cũng chính là đoạn đường thích hợp nhất để dựng xe nước...