“Thưa ngài, chắc chắn bãi cỏ này là bằng chứng cho thấy ở ngay gần đây thế nào cũng có một con suối hoặc dòng nước nhỏ tưới ẩm cho nó; vì vậy, tốt hơn là chúng ta nên tiến lên thêm một chút để tìm nơi làm dịu cơn khát cháy cổ đang hành hạ này, mà chắc chắn là còn khổ sở hơn cả cơn đói.”
Don Quixote thấy lời khuyên ấy phải phép; ngài dắt cương Rocinante, còn Sancho dắt dây lừa sau khi đã chất lên lưng nó phần thức ăn thừa của bữa tối, rồi cả hai tiến vào bãi cỏ, dò dẫm bước đi vì bóng đêm mịt mùng khiến chẳng thể thấy gì. Nhưng họ đi chưa được hai trăm bước thì bỗng nghe thấy tiếng nước chảy ầm ầm như đổ từ những vách đá lớn xuống tai. Âm thanh ấy khiến họ vô cùng phấn chấn; thế nhưng, khi họ dừng lại lắng nghe xem nó phát ra từ hướng nào thì ngài lại bất chợt nghe thấy một thứ âm thanh khác phá hỏng niềm vui mà tiếng nước vừa mang lại, nhất là đối với Sancho, kẻ có bản tính vốn nhút nhát và gan dạ kém cỏi. Ta có thể nói rằng họ nghe thấy những tiếng nện vang lên đều đặn, cùng với tiếng lạch cạch của sắt và xích, thứ âm thanh ấy, hòa với tiếng nước gầm thét cuồng nộ, hẳn sẽ gieo rắc kinh hoàng vào bất kỳ trái tim nào ngoại trừ trái tim của Don Quixote. Đêm hôm ấy, như đã nói, trời tối đen như mực, và họ tình cờ đến được một đám cây cao, những chiếc lá rung rinh theo làn gió nhẹ tạo ra một âm thanh trầm đục đầy điềm gở; thế nên, nào sự cô quạnh, khung cảnh, bóng tối, tiếng nước róc rách và tiếng lá xào xạc, mọi thứ đều gợi lên nỗi sợ hãi và kinh hoàng; nhất là khi họ nhận ra những tiếng nện không hề dứt, gió không hề lặng, và trời cũng chẳng chịu sáng; thêm vào đó là sự mù tịt không biết mình đang ở đâu.
Nhưng Don Quixote, được phò tá bởi trái tim bất khuất, liền nhảy lên lưng Rocinante, kẹp chặt chiếc khiên vào tay, chĩa ngọn giáo xuống rồi cất lời: “Hỡi người bạn Sancho, hãy biết rằng theo ý trời, ta sinh ra trong thời đại đồ sắt này để hồi sinh lại thời đại vàng son, hay còn gọi là thời hoàng kim; ta chính là người mà hiểm nguy, những chiến công hiển hách và hành động anh dũng đã chọn lựa; ta, ta xin nhắc lại, chính là người sẽ khôi phục lại các Hiệp sĩ Bàn tròn, Mười hai dũng sĩ Pháp và Chín vĩ nhân; chính là người sẽ đẩy vào quên lãng những Platir, Tablantes, Olivante và Tirant, Phoebus và Belianis, cùng toàn bộ bầy đàn các hiệp sĩ giang hồ lừng lẫy thuở trước, bằng cách thực hiện trong thời đại ta đang sống những chiến tích, phép màu và kỳ công binh nghiệp làm lu mờ cả những hành động chói lọi nhất của họ. Hỡi người quản gia trung thành và đáng tin cậy, ngươi có nhận ra bóng tối của đêm nay, sự im lặng kỳ lạ của nó, tiếng rì rầm mơ hồ nặng nề của những hàng cây kia, âm thanh đáng sợ của dòng nước mà ta cất công tìm kiếm, thứ âm thanh tựa như đang tuôn trào và lao bổ xuống từ những dãy núi cao chót vót của Mặt Trăng, cùng với tiếng búa nện không ngừng nghỉ đang giày vò và làm tổn thương tai ta hay không? Tất cả những điều ấy, gộp lại hay đứng riêng rẽ, cũng đủ để gieo rắc nỗi sợ hãi, kinh hoàng và hoảng loạn vào tâm can của thần Chiến tranh Mars, huống chi là vào kẻ chưa từng quen với những hiểm họa và phiêu lưu kiểu này. Vậy thì, tất cả những điều ta bày tỏ trước mắt ngươi đây chỉ là nguồn kích thích và khơi gợi tinh thần ta, khiến lồng ngực ta như muốn vỡ tung vì nôn nóng dấn thân vào cuộc phiêu lưu này, dẫu nó hứa hẹn đầy gian khổ; thế nên, hãy siết nhẹ dây nương của Rocinante lại, và cầu Chúa phù hộ cho ngươi; hãy đợi ta ở đây đúng ba ngày không hơn, và nếu trong khoảng thời gian đó ta không trở về, ngươi có thể quay về làng của chúng ta, rồi từ đó, để làm ơn và chu toàn nghĩa vụ với ta, ngươi hãy tới El Toboso, nơi ngươi sẽ nói với người thiếu phụ vô song của ta là Dulcinea rằng hiệp sĩ bị giam cầm của nàng đã hy sinh khi mưu cầu những điều có thể khiến chàng xứng đáng được gọi là của nàng.”
Khi Sancho nghe những lời của chủ nhân, hắn bắt đầu khóc lóc thảm thiết và cất giọng van xin:
“Thưa ngài, con không hiểu tại sao ngài lại muốn dấn thân vào cuộc phiêu lưu đáng sợ nhường này; trời bây giờ đã tối, ở đây chẳng có ai thấy chúng ta cả, chúng ta hoàn toàn có thể quay đầu lại và tự đưa mình ra khỏi chốn hiểm nguy, dẫu cho ba ngày tới chúng ta có phải chịu khát đi nữa; và vì chẳng có ai trông thấy, nên sẽ càng chẳng có ai coi chúng ta là kẻ nhát gan cả; vả lại, con đã nhiều lần nghe cha xứ ở làng mình, người mà ngài biết rất rõ, giảng rằng kẻ nào tìm kiếm hiểm nguy thì sẽ bỏ mạng trong đó; thế nên thật chẳng phải đạo chút nào khi thách thức Thiên Chúa bằng cách thử sức với một kỳ công lớn lao đến mức chỉ có phép màu mới cứu thoát nổi, mà Thiên Chúa cũng đã làm đủ phép màu cho ngài rồi khi cứu ngài khỏi việc bị tung lên chăn như con đây, và đưa ngài thoát nạn ra về an toàn vô sự giữa bao nhiêu kẻ thù từng vây quanh cái xác chết ấy; và nếu tất cả những điều đó vẫn không thể lay chuyển hay làm mềm lòng dạ sắt đá ấy, thì xin ngài hãy nghĩ đến điều này mà suy ngẫm: ngài vừa rời khỏi nơi này là con đây vì quá sợ hãi sẽ xin dâng linh hồn mình cho bất cứ kẻ nào muốn lấy nó ngay lập tức. Con đã rời bỏ nhà cửa, vợ con để đến phục vụ ngài, với niềm tin là sẽ khá hơn chứ không phải tàn tệ hơn; nhưng ngụm tham thâm thì thâm cái túi, nó đã xé toạc mọi hy vọng của con ra thành từng mảnh, bởi ngay lúc con đang hy vọng tràn trề nhất về việc nhận được cái hòn đảo khốn khổ xui xẻo mà ngài đã hứa hẹn bao lần, thì con lại thấy thay vì thế, ngài lại định bỏ rơi con ở một nơi xa xôi không một bóng người thế này: vì ơn Chúa, hỡi chủ nhân của con, xin đừng đối xử bất công với con như vậy, và nếu ngài không chịu từ bỏ hẳn ý định thử sức với kỳ công này, thì chí ít cũng hãy hoãn nó lại đến sáng mai, vì theo những kiến thức con học được khi còn làm nghề chăn cừu thì bây giờ chỉ còn chớm ba tiếng nữa là trời sáng, bởi miệng chòm sao Cái Gáo đang nằm ngay đỉnh đầu và chỉ đúng nửa đêm theo hướng tay trái.”
“Làm sao mà ngươi có thể thấy được, hỡi Sancho,” Don Quixote nói, “nơi nào là đường chỉ ấy, hay nơi nào là cái miệng hay cái gáy mà ngươi đang huyên thuyên, khi mà đêm tối mịt mờ đến mức chẳng mọc nổi một ngôi sao trên bầu trời?”
“Điều đó thì đúng ạ,” Sancho đáp, “nhưng sự sợ hãi có con mắt rất tinh tường, nó nhìn thấy cả những thứ dưới lòng đất, huống chi là trên bầu trời; vả lại, có rất nhiều lý do cho thấy bây giờ trời chỉ còn cách lúc sáng chẳng bao nhiêu nữa.”
“Mặc cho trời còn cách bao nhiêu đi nữa,” Don Quixote đáp lại, “cũng sẽ không có chuyện người ta nói về ta, bây giờ hay bất cứ lúc nào, rằng nước mắt hay những lời van xin có thể làm ta xao lãng khỏi việc thực hiện những gì phù hợp với phép tắc hiệp sĩ; và vì thế ta cầu xin ngươi, hỡi Sancho, hãy giữ lấy sự tĩnh lặng, bởi Thiên Chúa, Đấng đã đặt vào lòng ta quyết tâm đảm nhận cuộc phiêu lưu chưa từng có và đầy kinh hoàng này, sẽ tự biết cách trông nom sự an toàn của ta và an ủi nỗi buồn của ngươi; việc ngươi phải làm là siết chặt dây cương của Rocinante cho tốt, và đợi ở đây, vì ta sẽ trở lại chẳng mấy chốc, dù sống hay chết.”
Sancho nhận thấy đây là quyết tâm cuối cùng của chủ nhân, và những giọt nước mắt, lời khuyên can hay van nài của hắn chẳng thể lay chuyển được ngài chút nào, liền quyết định dùng đến mưu mẹo của riêng mình để buộc ngài phải chờ cho đến khi trời sáng bằng được; và thế là, nhân lúc siết dây cương ngựa, hắn lẳng lặng và không để ai phát hiện, dùng sợi dây thừng dắt lừa trói chặt hai chân sau của Rocinante lại, để khi Don Quixote cố gắng tiến lên thì ngài không sao đi được vì con ngựa chỉ có thể nhảy lò cò. Thấy mưu kế của mình đã thành công, Sancho Panza liền nói:
“Ngài thấy chưa kìa! Thiên Chúa, động lòng trước những giọt nước mắt và lời cầu nguyện của con, đã sắp đặt để Rocinante không thể nhúc nhích được; và nếu ngài cứ bướng bỉnh thúc ép hay quất roi nó, thì ngài chỉ đang chuốc lấy sự phũ phàng của vận mệnh, và người ta vẫn thường nói là 'đá ông giò lên miểng sành' đấy thôi.”
Trước tình cảnh ấy, Don Quixote trở nên tuyệt vọng, nhưng ngài càng cắm gót giày vào hông ngựa bao nhiêu, nó lại càng đứng ì ra bấy nhiêu; và vì không hề ngờ ngợi gì về chuyện bị trói, ngài đành phải nén lòng chờ cho đến khi trời hửu sáng hoặc cho đến khi Rocinante có thể dịch chuyển, ngài đinh ninh cho rằng tất cả những chuyện này bắt nguồn từ một lý do nào đó chứ không phải do mưu mẹo của Sancho. Thế nên ngài bảo hắn rằng: “Đã thế thì, hỡi Sancho, và vì Rocinante không thể bước đi, ta đành bằng lòng chờ cho đến khi ánh bình minh mỉm cười với chúng ta, dẫu cho ta có phải rơi lệ trong lúc chờ đợi nó ló dạng.”
“Chẳng cần phải khóc lóc đâu ạ,” Sancho đáp, “vì con sẽ giải trí cho ngài bằng cách kể chuyện từ giờ cho đến sáng, trừ phi ngài thích xuống ngựa và nằm dài trên bãi cỏ xanh nghỉ ngơi đôi chút theo đúng điệu của các hiệp sĩ giang hồ, để giữ sức cho tươi tỉnh khi ngày mới đến và đến thời điểm thực hiện cuộc phiêu lưu kỳ lạ mà ngài đang mong ngóng.”
“Ngươi đang nhảm nhí cái gì thế, chuyện xuống ngựa với ngủ nghỉ gì ở đây?” Don Quixote phàn nàn. “Ngươi nghĩ ta là một trong những tên hiệp sĩ biết ngơi nghỉ khi đối mặt với hiểm nguy chắc? Hãy ngủ đi, kẻ nào sinh ra vốn để ngủ, hoặc muốn làm gì thì làm, còn ta sẽ hành động theo cách mà ta cho là phù hợp nhất với nhân phẩm của mình.”
“Xin chủ nhân chớ giận,” Sancho đáp lời, “con đâu có ý nói thế ạ;” rồi tiến sát lại gần ngài, hắn đặt một tay lên cái nạm yên đằng trước, tay kia đặt lên phía sau để vòng tay ôm lấy đùi trái của chủ nhân, không dám dời ra dù chỉ là một lóng tay; hắn sợ hãi những tiếng nện vẫn đang vang lên đều đặn kia đến nhường nào. Don Quixote bảo hắn hãy kể câu chuyện gì đó để giải khuây như hắn vừa đề nghị, và Sancho đáp rằng hắn sẽ kể nếu sự sợ hãi những gì tai đang nghe cho phép hắn làm điều đó; tuy nhiên, hắn nói: “Dẫu vậy, con sẽ cố gắng kể một câu chuyện mà nếu con có thể thốt ra trọn vẹn và không ai ngắt lời, thì đó sẽ là câu chuyện tuyệt vời nhất; xin ngài hãy chú ý lắng nghe, vì con xin bắt đầu đây. Chuyện là thế, và mong những điều tốt đẹp sắp tới sẽ đến với tất cả mọi người, còn điều rủi ro hãy dành cho kẻ đi tìm kiếm nó—ngài phải biết rằng câu mở đầu mà người xưa hay dùng cho những tích truyện của họ không phải cứ tùy tiện thích gì nói nấy; đó là một châm ngôn của nhà thông thái người La Mã Cato Censorino, câu 'điều rủi ro dành cho kẻ đi tìm nó', và nó ứng vào hoàn cảnh lúc này đúng như khít chiếc nhẫn vào ngón tay, để chứng minh rằng ngài nên ngồi yên một chỗ và đừng đi tìm rủi ro ở bất cứ xó xỉnh nào nữa, và rằng chúng ta nên quay về bằng con đường khác, vì chẳng có ai ép chúng ta phải đi theo lối về đầy rẫy những nỗi khiếp đảm này cả.”
“Cứ tiếp tục câu chuyện của ngươi đi, hỡi Sancho,” Don Quixote giục, “còn việc chọn đường đi thì hãy để ta lo.”
Sancho tiếp tục: “Con xin thưa rằng, ở một ngôi làng thuộc xứ Estremadura có một lão chăn dê—ý con là một kẻ chuyên chăn dắt bầy dê—và người mục tử hay gã chăn dê ấy, theo như câu chuyện con được nghe kể, tên là Lope Ruiz, và lão Lope Ruiz này đang đem lòng yêu say đắm một cô nàng chăn cừu tên là Torralva, mà cô nàng chăn cừu tên là Torralva ấy lại chính là con gái của một tay chủ trại giàu có, và tay chủ trại giàu có ấy—”
“Nếu mà ngươi cứ kể chuyện theo cái kiểu này, hỡi Sancho,” Don Quixote ngắt lời, “cứ lặp đi lặp lại hai lần mọi điều muốn nói, thì suốt hai ngày trời ngươi cũng chẳng thể xong nổi đâu; hãy đi thẳng vào vấn đề, và kể nó giống như một người có lý trí, bằng không thì đừng nói gì nữa.”
“Ở quê con, người ta toàn kể chuyện đúng theo cái cách mà con đang kể đây thôi,” Sancho cãi lại, “và con chẳng thể kể theo cách nào khác được, cũng chẳng phải phép khi ngài cứ bắt con phải tạo ra những lề thói mới.”
“Thôi, muốn kể thế nào thì tùy ngươi,” Don Quixote đáp; “và vì định mệnh trớ trêu khiến ta không thể không nghe ngươi lải nhải, cứ tiếp tục đi.”
“Và thế là, hỡi người chủ của đời con,” Sancho tiếp lời, “như con đã thưa, chàng mục tử ấy đem lòng yêu cô nàng chăn cừu Torralva, một ả đàn bà hoang dã, vạm vỡ trông có vẻ nam tính vì có chút ria mép; hình như con đang tưởng tượng ra ả ngay lúc này đây.”
“Thế ra ngươi từng quen ả à?” Don Quixote hỏi.
“Con nào có quen biết gì ả,” Sancho đáp, “nhưng kẻ kể câu chuyện này cho con nghe bảo rằng nó chuẩn xác và chân thực đến mức khi con kể lại cho người khác, con hoàn toàn có thể lớn tiếng tuyên bố và thề thốt rằng chính mắt con đã chứng kiến tất cả. Rồi qua thời gian, con quỷ dữ vốn chẳng bao giờ ngủ quên và luôn khuấy đảo mọi chuyện, đã xui khiến cho tình yêu mà chàng mục tử dành cho cô nàng chăn cừu biến thành lòng thù hận và sự căm ghét, nguyên do là vì, theo những kẻ nhiều chuyện đồn đại, cô ta đã gây ra chút ghen tuông khi vượt qua ranh giới và bước vào vùng đất cấm; và từ đó trở đi gã mục tử căm ghét ả đến mức để trốn tránh ả, gã quyết định rời khỏi quê nhà đi đến một nơi mà gã sẽ chẳng bao giờ phải nhìn thấy mặt ả nữa. Còn Torralva, khi nhận ra mình bị Lope ruồng rẫy, thì ngay lập tức nàng lại đâm ra yêu gã say đắm, dẫu trước đó chưa từng mảy may yêu thương gì.”
“Đó là bản tính tự nhiên của phụ nữ,” Don Quixote bình luận: “họ khinh miệt kẻ yêu mình và lại yêu thương kẻ căm ghét mình; cứ kể tiếp đi, Sancho.”
Sancho tiếp tục: “Câu chuyện xảy ra là gã mục tử đã thực hiện đúng ý định của mình, gã lùa đàn dê đi trước và bước đi xuyên qua các đồng bằng xứ Estremadura để sang vương quốc Bồ Đào Nha. Torralva hay tin liền đuổi theo gã, cứ đi bộ chân trần theo sau từ phía xa, tay cầm gậy hành hương và đeo cái bị ở cổ, trong đó người ta bảo có giấu một mảnh gương soi, một mẩu lược chải đầu và một cái hũ nhỏ đựng phấn son gì đó để trang điểm mặt mũi; nhưng dẫu ả có mang theo thứ gì đi nữa, con cũng chẳng buồn bận tâm đi xác thực làm gì; điều duy nhất con muốn nói là gã mục tử, theo lời kể, đã dẫn đàn vật đến bờ sông Guadiana để vượt sông, lúc ấy nước sông đang dâng cao và suýt ngập cả bờ, nhưng tại điểm gã tới lại chẳng có đò cũng chẳng có thuyền hay bất cứ ai đưa gã cùng đàn dê sang bờ bên kia, khiến gã vô cùng phiền muộn, vì nhận ra Torralva đang tiến đến gần và sẽ làm gã phát điên với những giọt nước mắt cùng lời van xin; thế nhưng gã cứ lùng sục khắp nơi mãi cho đến khi phát hiện ra một tay ngư dân đang đậu một chiếc thuyền nhỏ xíu cạnh bên, chiếc thuyền chỉ vừa chỗ cho một người và một con dê; dẫu vậy gã vẫn tới bàn bạc và thỏa thuận để hắn chở gã cùng ba trăm con dê sang sông. Tên chèo thuyền bước xuống thuyền và chở một con dê qua; hắn quay lại và chở thêm con nữa; hắn lại quay về, rồi lại tiếp tục đưa thêm một con nữa—xin ngài hãy tiếp tục đếm số con dê mà lão ngư dân đang chở qua sông đấy nhé, vì nếu sổng mất một con trong trí nhớ thì coi như chấm dứt câu chuyện, và chẳng thể thốt thêm một lời nào nữa đâu. Để kể tiếp, con phải nói rằng chỗ cập bến ở bên kia bờ vừa sình lầy vừa trơn trượt, và lão ngư dân mất rất nhiều thời gian cho việc đi qua đi lại; dẫu thế hắn vẫn quay lại để chở con dê tiếp theo, rồi con nữa, rồi con nữa.”
“Cứ coi như là hắn đã chở hết bọn chúng qua đi,” Don Quixote giục giã, “và đừng có cứ đi qua đi lại thế nữa, bằng không thì suốt cả năm khối ngươi mới chở xong đám dê đấy.”
“Tính đến lúc này là có bao nhiêu con qua sông rồi ạ?” Sancho hỏi lại.
“Quỷ tha ma bắt tao sao mà biết được?” Don Quixote đáp.
“Thế đấy,” Sancho bảo: “đúng như con đã nói với ngài từ đầu, là ngài phải giữ kỹ số đếm; và giờ thì, lạy Chúa, câu chuyện chấm dứt tại đây thôi, vì chẳng thể đi tiếp được nữa.”
“Sao lại thế được?” Don Quixote thốt lên; “biết chính xác số dê đã qua sông lại là chuyện cốt yếu đến mức nếu sai sót một con trong cách tính toán thì ngươi không thể kể tiếp cơ à?”
“Dạ thưa ngài, chẳng phải vậy đâu ạ,” Sancho đáp; “bởi vì khi con vừa hỏi ngài có bao nhiêu con dê đã qua sông, và ngài trả lời là không biết, thì ngay khoảnh khắc ấy, tất cả những gì con định nói đều bay biến sạch khỏi trí nhớ của con mất rồi, mà thà rằng thế lại hay, trong đó còn có biết bao điều hay ho và giải trí nữa chứ.”
“Thế hóa ra,” Don Quixote kết luận, “câu chuyện đã chấm dứt rồi ư?”
“Nó chấm dứt hệt như cái cách cuộc đời mẹ con chấm dứt vậy,” Sancho đáp.
“Thật tình mà nói,” Don Quixote phán: “ngươi vừa kể một trong những câu chuyện, sự tích hay truyền kỳ kỳ quặc nhất mà bất kỳ ai trên thế giới này có thể tưởng tượng ra, và cái cách ngươi kể cũng như kết thúc nó thì quả là xưa nay chưa từng thấy và chẳng bao giờ có trong đời; dẫu rằng ta chẳng mong chờ gì hơn ở trí tuệ xuất chúng của ngươi. Nhưng ta cũng chẳng thấy làm lạ, vì biết đâu những tiếng nện không dứt kia đã làm rối trí ngươi rồi cũng nên.”
“Chuyện đó thế nào thì con không rõ,” Sancho đáp, “nhưng con chỉ biết rằng về phần câu chuyện của con, tất cả những gì có thể nói là nó kết thúc ngay tại chỗ sự nhầm lẫn trong việc đếm số dê qua sông bắt đầu.”
“Nó kết thúc ở đâu thì tùy, miễn là tốt đẹp,” Don Quixote nói; “và giờ hãy xem Rocinante có đi được không nào.” Ngài lại thúc ngựa, và Rocinante lại nhảy lò cò rồi đứng im tại chỗ, vì nó bị trói quá chặt.
Đúng lúc ấy, chẳng biết là do cái lạnh của buổi sáng đang chớm đến, hay do tối qua hắn đã ăn phải thứ gì gây nhuận tràng, hay chỉ là nhu cầu tự nhiên (điều này có vẻ đúng nhất), Sancho cảm thấy muốn làm một việc mà không ai có thể làm thay cho mình; nhưng nỗi sợ hãi đã ngấm sâu vào tim quá lớn khiến hắn không dám tách rời khỏi chủ nhân dù chỉ bằng bề dày một móng tay; tuy nhiên, việc nhịn không giải quyết nhu cầu ấy cũng là điều bất khả kháng; thế nên để cầu bình yên, hắn đành rút bàn tay phải đang giữ phần sau yên ngựa ra, lẳng lặng tự tay gỡ nhẹ chiếc dây rút đang giữ chiếc quần dài của mình, để rồi khi vừa nới lỏng, nó liền tuột phăng xuống tận chân hệt như chiếc còng xiềng; sau đó hắn kéo vạt áo sơ mi lên cao hết mức có thể để lộ phần mông lực lưỡng của mình ra. Nhưng khi đã xoay sở xong xuôi bước này, điều mà hắn tưởng là tất cả những gì phải làm để thoát khỏi tình cảnh ngặt nghèo và bẽ bàng này, thì một rắc rối thậm chí còn lớn hơn lại xuất hiện, vì hắn thấy hình như mình chẳng thể trút bỏ gánh nặng mà không gây ra chút tiếng động nào, thế là hắn nghiến chặt răng, bặm môi và nín thở hết sức có thể; nhưng dẫu đã cẩn trọng hết mức, hắn vẫn vô cùng xui xẻo khi cuối cùng vẫn phát ra một tiếng động nhỏ, hoàn toàn khác với thứ âm thanh đang gây ra cho hắn nỗi sợ hãi tột cùng lúc trước.
Don Quixote nghe thấy thế liền hỏi: “Tiếng động gì thế hỡi Sancho?”
“Con chẳng biết nữa, thưa ngài,” hắn đáp; “chắc là có chuyện lạ gì rồi, vì những cuộc phiêu lưu và tai họa chẳng bao giờ bắt đầu bằng một chuyện cỏn con cả.” Một lần nữa hắn thử vận may, và lần này thành công mĩ mãn đến mức chẳng phát ra thêm tiếng động hay sự xáo trộn nào nữa, hắn cảm thấy nhẹ nhõm hẳn vì đã trút bỏ được gánh nặng gây cho mình bao khó chịu. Nhưng vì khứu giác của Don Quixote nhạy bén chẳng kém thính giác, và vì Sancho lại đứng sát rạt bên cạnh đến mức làn hơi bốc lên gần như theo một đường thẳng, nên không đời nào mà một ít mùi hương ấy lại không bay đến mũi ngài, và ngay khi ngửi thấy, ngài liền đưa tay bóp chặt mũi lại, cất giọng hơi nghẹt nghẹt mà rằng: “Sancho, ta có cảm giác như ngươi đang vô cùng sợ hãi thì phải.”
“Con sợ thật đấy,” Sancho đáp; “nhưng sao ngài lại nhận ra điều đó vào lúc này rõ hơn bao giờ hết?”
“Bởi vì lúc này ngươi nặng mùi hơn bao giờ hết, và chẳng hề thơm tho chút mùi hổ phách nào cả,” Don Quixote đáp.
“Chắc là thế rồi,” Sancho thưa, “nhưng đó chẳng phải lỗi của con, mà là lỗi của ngài, vì cứ lôi con đi lang thang vào những giờ ngặt nghèo và với cái tốc độ kỳ quặc như thế.”
“Thế thì lùi lại ba bốn bước đi, anh bạn,” Don Quixote vừa nói vừa đưa tay bị lấy mũi; “và từ nay về sau hãy chú ý hơn đến thân thể của mình cũng như những gì ngươi nợ đối với thân thể ta; chính vì sự quá ư thân mật của ta với ngươi mới sinh ra cái kiểu nhờn mặt này đấy.”
“Con cá cược rằng ngài đang nghĩ là con vừa làm chuyện gì đó không phải phép với thân thể mình,” Sancho cãi lại.
“Càng bàn đến nó lại càng thối tha hơn đấy, hỡi anh bạn Sancho,” Don Quixote đáp trả.
Cứ thế, với câu chuyện này và những lời qua tiếng lại tương tự, chủ và tớ trải qua suốt quãng thời gian còn lại của đêm dài, cho đến khi Sancho nhận thấy trời đang hừng sáng rất nhanh, hắn bèn cẩn trọng thắt lại dây quần và cởi trói cho Rocinante. Ngay khi thấy mình được tự do, dù bản tính vốn dĩ chẳng mấy hăng hái, Rocinante cũng tỏ ra vô cùng phấn chấn và bắt đầu cào cào móng xuống đất—vì còn chuyện nhảy nhót kiểu cách thì xin lỗi nó, nó chẳng biết thế nào là nhảy nhót cả. Don Quixote quan sát thấy Rocinante đã có thể di chuyển, liền coi đó là một điềm lành và là tín hiệu để ngài dấn thân vào cuộc phiêu lưu đầy hiểm trở. Lúc này trời đã sáng hẳn và mọi vật hiện lên rõ mồn một, Don Quixote nhìn quanh và thấy mình đang đứng giữa một khu rừng toàn những cây hạt dẻ cao lớn tỏa bóng râm mát rượi; ngài cũng nhận ra tiếng búa nện vẫn không hề dứt, nhưng vẫn chẳng tài nào tìm ra nguyên nhân gây ra nó, thế là chẳng chần chừ thêm giây phút nào nữa, ngài thúc mạnh gót giày vào hông Rocinante, một lần nữa chào tạm biệt Sancho và dặn hắn hãy đợi mình ở đó tối đa là ba ngày như đã nói trước, và nếu đến thời hạn đó mà vẫn không thấy ngài quay về, hắn có thể đinh ninh rằng đó là ý Chúa muốn ngài kết thúc những ngày tháng đời mình trong cuộc phiêu lưu đầy hiểm họa ấy. Ngài lại nhắc lại những lời nhắn gửi và sứ mệnh mà hắn phải thay mặt ngài thực hiện với phu nhân Dulcinea, đồng thời dặn hắn đừng lo lắng về tiền công phục vụ, vì trước khi rời nhà ngài đã lập di chúc, trong đó hắn sẽ nhận được đầy đủ tiền lương tương xứng với thời gian đã phụng sự; nhưng nếu Chúa cứu giúp ngài bình an vô sự bước ra khỏi chốn hiểm nghèo ấy, hắn hoàn toàn có thể xem phần thưởng là hòn đảo đã hứa hẹn là chắc như đinh đóng cột. Sancho lại bắt đầu khóc sướt mướt khi nghe những lời đầy cảm động ấy của người chủ nhân tốt bụng, và quyết định ở lại cùng ngài cho đến tận kết cục cuối cùng của sự việc. Từ những giọt nước mắt và quyết định đáng trân trọng ấy của Sancho Panza, tác giả của bộ truyện này suy ra rằng hắn hẳn phải là người có dòng dõi và ít nhất cũng là một tín đồ Kitô giáo lâu năm; và tình cảm mà hắn thể hiện đã động đến tâm can ngài, nhưng chưa đến nỗi khiến ngài bộc lộ sự yếu đuối nào; ngược lại, kìm nén cảm xúc trong lòng hết mức có thể, ngài bắt đầu tiến về hướng mà âm thanh của dòng nước và tiếng búa nện dường như phát ra.
Sancho lẽo đẽo bước theo sau ngài, vẫn dắt theo con lừa bằng sợi dây thừng quen thuộc như mọi khi, người bạn đồng hành không rời trong cả hoạn nạn lẫn lúc vinh quang; và tiến sâu một đoạn qua những tán cây hạt dẻ râm mát, họ bắt gặp một bãi cỏ nhỏ nằm dưới chân những vách đá cao chót vót, nơi có một dòng nước xiết cuồn cuộn đổ ụp xuống. Dưới chân vách đá là vài ngôi nhà được dựng lên một cách thô sơ trông giống những đống đổ nát hơn là nhà cửa, và chính từ giữa chốn ấy, họ nhận ra tiếng ồn ào và lách cách của những nhát búa vẫn đang vang lên không ngừng nghỉ. Rocinante hoảng sợ trước tiếng nước chảy và tiếng búa đập, nhưng sau khi vỗ về nó, Don Quixote từng bước tiến đến gần những ngôi nhà, thành kính cầu nguyện với phu nhân của mình, khẩn khoản xin nàng phù hộ trong hiểm cảnh và sứ mệnh này, đồng thời trên đường đi ngài cũng cầu Chúa đừng quên lãng mình. Sancho, kẻ chưa từng rời nửa bước khỏi bên cạnh ngài, bèn rướn cổ hết mức có thể qua hai chân của Rocinante để dò xem liệu lúc này hắn có thể phát hiện ra thứ gì đang gây cho mình nỗi sợ hãi và kinh hoàng tột độ kia không. Họ đi thêm chừng một trăm bước nữa, thì khi vừa rẽ qua một khúc cua, nguyên nhân thực sự — rành rành không thể chối cãi — của thứ âm thanh vang dội đáng sợ và đầy khiếp đảm đã giam hãm họ suốt cả đêm trong nỗi sợ hãi và hoang mang ấy, bỗng hiện ra rõ mồn một trước mắt; và đó chính là (nếu ngài, hỡi độc giả, không cảm thấy chán nản hay thất vọng) sáu chiếc cối giặm vải đang tạo ra tất cả sự huyên náo ấy bằng những nhát đập luân phiên.
Khi Don Quixote nhận ra đó là cái gì, ngài sững sờ đến mức câm lặng và cứng đờ cả người từ đầu đến chân. Sancho liếc nhìn ngài và thấy đầu ngài đang gục xuống ngực vì vẻ bẽ bàng không giấu giếm; rồi Don Quixote liếc nhìn Sancho và thấy hai má hắn phồng to, miệng cười toe toét như chực chờ nổ tung ra, và dẫu đang bực bội ngài vẫn không tài nào nhịn được cười trước bộ dạng ấy của hắn; và khi Sancho thấy chủ nhân bắt đầu cười, hắn buông thả cơn phấn khích đến mức phải lấy cả hai tay ôm lấy sườn để ngăn mình không bị bùng nổ vì cười. Bốn lần hắn nén lại, và cũng ngần ấy lần tràng cười của hắn lại bùng lên với cường độ dữ dội như cũ, khiến Don Quixote nổi giận lôi đình, nhất là khi nghe hắn nhại lại bằng giọng giễu cợt: “Ngươi phải biết rằng, hỡi người bạn Sancho, theo ý trời, ta sinh ra trong thời đại đồ sắt này để hồi sinh lại thời đại vàng son hay hoàng kim; ta chính là người mà hiểm nguy, những chiến công hiển hách, những hành động anh dũng đã chọn lựa;” và cứ thế hắn tiếp tục lặp lại từng câu chữ mà Don Quixote từng thốt lên trong lần đầu tiên họ nghe thấy những tiếng nện đáng sợ ấy.
Thế là Don Quixote, nhận ra Sancho đang đem mình ra làm trò cười, vô cùng bẽ bàng và tức giận đến mức nâng ngọn giáo lên phang thẳng vào người hắn hai cú trời giáng, nếu như thay vì hứng chịu bằng bả vai, hắn mà lĩnh trọn trên đầu thì chắc chẳng còn khoản tiền công nào phải trả nữa, trừ phi là trả cho những người thừa kế của hắn. Sancho thấy mình vừa nhận lại một bài học đắng ngắt mang tính hiện thực cho trò đùa cợt nhả, lại sợ chủ nhân sẽ làm tới bến hơn nữa, bèn ngoan ngoãn hạ giọng van xin: “Xin ngài hãy nguôi giận, vì lạy Chúa, con chỉ đùa chút thôi mà.”
“Ồ thế à, nếu ngươi đùa thì ta lại không đùa,” Don Quixote đáp lại. “Nghe đây, hỡi cái tên ranh mãnh hoạt ngôn này, nếu đám cối giặm vải này thay vì thế lại là một cuộc hiểm nguy thực sự, thì ngươi nghĩ ta đã chẳng thể hiện đủ sự can đảm cần thiết để thử sức và giành chiến thắng đấy chứ? Ta đường đường là một quý tộc, lẽ nào lại buộc phải biết và phân biệt được những thứ âm thanh xem chúng có phát ra từ các nhà máy giặm vải hay không; nhất là khi, đúng như thực tế, ta chưa từng nhìn thấy cái nào trong đời giống như ngươi, một tên nhà quê thấp hèn sinh ra và lớn lên giữa đống đó? Nhưng cứ biến sáu cái cối này thành sáu tên khổng lồ đi, rồi dẫn chúng đến thách thức ta, từng đứa một hay tất cả cùng lúc cũng được, và nếu ta không đánh cho chúng phơi thây cắm đầu xuống đất, thì lúc ấy ngươi muốn chế nhạo ta thế nào tùy thích.”
“Thôi xin ngài đừng nói nữa ạ,” Sancho đáp lại; “con nhận là mình đã đi quá giới hạn với trò đùa vừa rồi. Nhưng xin ngài cho con hỏi, giờ khi đôi bên đã giảng hòa rồi (và cầu mong Chúa giúp ngài bước ra khỏi mọi cuộc phiêu lưu sắp tới an toàn vô sự hệt như cách ngài vừa vượt qua cuộc phiêu lưu này), chẳng phải đó là một chuyện rất đáng cười và là một câu chuyện hay ho sao, cái nỗi sợ hãi tột cùng mà chúng ta vừa trải qua ấy?—ít nhất là nỗi sợ của con; vì về phần ngài, bây giờ con mới thấy ngài chẳng hề biết hay hiểu sợ hãi cùng hoảng loạn là gì cả.”
“Ta không phủ nhận rằng,” Don Quixote nói, “những gì xảy ra với chúng ta có thể rất đáng cười, nhưng nó chẳng đáng để đem ra thành câu chuyện kể, bởi không phải ai cũng đủ tinh tế để nắm bắt đúng trọng tâm của một sự việc.”
“Dù sao đi nữa,” Sancho cãi, “ngài cũng đã biết cách tóm trúng trọng tâm bằng ngọn giáo của mình đấy thôi, nhắm vào đầu con mà lại phang trúng bả vai, ơn Chúa và nhờ tài né tránh nhanh nhẹn của con cả đấy. Nhưng thôi bỏ qua chuyện đó đi; rồi đâu sẽ đóng đó cả thôi; vì con từng nghe người ta nói 'ai yêu ngươi lắm thì mới hay làm ngươi khóc'; và hơn thế nữa, đó cũng là thói quen của các bậc đại nhân sau khi mắng mỏ nặng lời với gia nhân thì sẽ thưởng cho họ một chiếc quần dài; dẫu rằng con chẳng biết sau những trận đòn roi thì họ sẽ thưởng gì, trừ phi các hiệp sĩ giang hồ sau khi nện đòn sẽ ban phát những hòn đảo hay vương quốc trên đại lục.”
“Biết đâu mọi điều ngươi nói sẽ trở thành hiện thực thì sao,” Don Quixote đáp; “thôi hãy bỏ qua chuyện cũ đi, vì ngươi cũng đủ khôn ngoan để hiểu rằng những phản ứng đầu tiên của chúng ta vốn chẳng nằm trong tầm kiểm soát; và từ nay về sau hãy ghi nhớ một điều là phải kìm hãm và tiết chế sự ba hoa của mình khi ở cạnh ta; bởi trong tất cả các sách kiếm hiệp mà ta từng đọc, mà số lượng thì đếm không xuể, ta chưa từng thấy một tên quản gia nào lại dám ba hoa với chủ nhân nhiều như ngươi đối với ta cả; và thực tế ta cảm thấy đó là một lỗi lầm lớn của cả ngươi lẫn ta: về phần ngươi, vì ngươi thiếu tôn trọng ta; về phần ta, vì ta đã không tự rèn luyện để khiến bản thân được tôn trọng hơn. Gandalin, người quản gia của Amadis xứ Gaul, từng là Bá tước đảo Insula Firme, sử sách ghi lại rằng hắn luôn thưa chuyện với chủ nhân trong tư thế tay cầm mũ, đầu cúi găm xuống đất và thân mình gập đôi lại theo kiểu người Thổ Nhĩ Kỳ. Rồi chúng ta sẽ nói gì về Gasabal, người quản gia của Galaor, kẻ trầm tính đến mức để minh họa cho chúng ta thấy sự vĩ đại trong đức tính kiệm lời đáng kinh ngạc của hắn, tên hắn chỉ được nhắc đến đúng một lần duy nhất trong toàn bộ bộ sử dài đằng đẵng ấy? Từ tất cả những gì ta vừa nói, hỡi Sancho, ngươi sẽ rút ra được kết luận rằng phải có sự khác biệt giữa chủ và tớ, giữa người bề trên và kẻ hầu cận, giữa hiệp sĩ và quản gia: thế nên từ ngày mai trở đi trong mối quan hệ giữa chúng ta, chúng ta phải giữ phép tắc hơn và bớt suồng sã lại, bởi dẫu ta có bị kích động đến đâu với ngươi đi nữa thì cái bình vỡ vẫn là thiệt cho ngươi thôi. Những ân huệ và bổng lộc mà ta đã hứa hẹn với ngươi sẽ đến vào thời điểm thích hợp, và nếu chúng không đến thì chí ít tiền lương của ngươi cũng sẽ không bị mất đâu, như ta đã nói với ngươi rồi đấy.”
“Tất cả những điều ngài vừa nói thì rất phải phép,” Sancho đáp, “nhưng con chỉ muốn biết (trong trường hợp thời điểm của những bổng lộc ấy không đến, và bắt buộc phải quay về với tiền lương) thì quản gia của một hiệp sĩ giang hồ thời đó nhận được bao nhiêu tiền, và họ thỏa thuận trả theo tháng, hay trả theo ngày giống như thợ xây vậy?”
“Ta tin rằng,” Don Quixote đáp lại, “những người quản gia kiểu đó chưa từng nhận lương định kỳ, mà họ sống dựa vào sự ban ơn; và nếu lúc này ta có nhắc đến phần thưởng của ngươi trong bản di chúc niêm phong để lại ở nhà, thì đó là để phòng hờ cho những chuyện bất trắc có thể xảy ra; vì cho đến lúc này ta vẫn chưa biết con đường hiệp sĩ sẽ trôi dạt về đâu trong thời buổi khốn khó này của chúng ta, và ta không muốn linh hồn mình phải gánh chịu tội lỗi vì những chuyện vặt vãnh ở thế giới bên kia; bởi ta muốn ngươi biết rằng, hỡi Sancho, ở cõi đời này chẳng có điều kiện nào bấp bênh hơn là làm kẻ phiêu lưu.”
“Điều đó thì đúng ạ,” Sancho tiếp lời, “khi mà chỉ riêng tiếng búa của cối giặm vải cũng đủ làm rung động và xáo trộn trái tim của một tráng sĩ giang hồ dũng cảm như ngài; nhưng ngài cứ yên tâm là từ nay trở đi con sẽ không bao giờ hé môi xem nhẹ bất cứ điều gì của ngài nữa, mà sẽ chỉ tôn kính ngài như chủ nhân và chúa tể tự nhiên của con mà thôi.”
“Bằng cách làm thế,” Don Quixote đáp, “ngươi sẽ sống lâu trên mặt đất này; bởi vì bên cạnh đấng sinh thành, các bậc chủ nhân cũng phải được tôn trọng hệt như cha mẹ vậy.”
