Trời vừa hửng sáng thì Don Quixote rời quán trọ, lòng sung sướng, hân hoan và phơi phới biết bao khi thấy mình giờ đây đã được phong hiệp sĩ, đến nỗi niềm vui ấy suýt làm đứt cả đai ngựa. Tuy nhiên, nhớ lại lời khuyên của người chủ quán về những vật dụng cần mang theo, nhất là tiền bạc và áo sơ mi, ông quyết định quay về nhà để sắm sửa đầy đủ, đồng thời tìm một người hầu cận. Ông tính sẽ nhận một tá điền ở cùng làng, một người nghèo có gia đình nhưng rất thích hợp cho chức vụ giám mã của một hiệp sĩ. Với ý định đó, ông quay đầu ngựa hướng về làng mình; và chú ngựa Rocinante, như được nhắc nhở về chốn cũ, bước đi nhanh nhẹn đến mức dường như chẳng chạm đất.
Ông chưa đi được bao xa thì từ một lùm cây bên tay phải dường như vẳng lại tiếng kêu la yếu ớt của ai đó đang gặp hoạn nạn. Vừa nghe thấy, ông liền thốt lên: “Tạ ơn trời vì ân huệ Người ban, đã sớm trao cho tôi cơ hội thực hiện nghĩa vụ đã gặt hái và thu lấy trái ngọt từ hoài bão của mình. Những tiếng kêu này chắc chắn phát ra từ một người nam hay người nữ đang cần sự giúp đỡ và cần đến sự bảo vệ của tôi”; rồi quây đầu, ông điều khiển Rocinante hướng về phía phát ra tiếng kêu. Ông chỉ vừa đi vài bước vào trong rừng thì nhìn thấy một con ngựa cái buộc vào cây sồi, và buộc vào một cây sồi khác, bị lột trần từ eo trở lên, là một thiếu niên khoảng mười lăm tuổi - chính là người phát ra những tiếng kêu cứu. Và tiếng kêu ấy không phải là không có lý, bởi một tên nông dân lực lưỡng đang quất cậu ta bằng một chiếc dây nịt, bồi theo sau mỗi cú đánh là những lời la mắng và ra lệnh, lặp đi lặp lại rằng: “Ngậm miệng lại và mở mắt ra!”, trong khi cậu thiếu niên đáp lời: “Tôi không dám tái phạm nữa đâu, thưa ngài chủ của tôi; vì cuộc khổ nạn của Chúa, tôi không dám tái phạm nữa, và từ nay tôi sẽ coi chừng đàn cọc cẩn thận hơn”.
Chứng kiến cảnh tượng ấy, Don Quixote cất giọng giận dữ nói: “Hỡi kẻ hiệp sĩ thất lễ, thật không xứng đáng chút nào khi ngươi tấn công một kẻ không thể tự vệ; hãy lên yên ngựa và cầm lấy ngọn giáo của ngươi” (vì có một cây giáo dựa vào cây sồi buộc con ngựa cái), “và ta sẽ cho ngươi biết rằng hành động của ngươi chẳng khác nào một kẻ hèn nhát”. Tên nông dân, nhìn thấy trước mặt mình một kẻ mặc giáp kín mít đang múa may ngọn giáo trên đầu, tưởng rằng mình đã cầm chắc cái chết nên rụt rè đáp lời: “Thưa Ngài Hiệp sĩ, đứa trẻ mà tôi đang trừng phạt này là đầy tớ của tôi, được tôi thuê để trông nom một đàn cừu tôi có ở gần đây; nhưng nó vô ý đến mức ngày nào tôi cũng mất một con, và khi tôi trừng phạt vì thói cẩu thả cùng sự gian xảo của nó, nó lại bảo rằng tôi làm thế vì tính bủn xỉn để trốn tránh việc trả tiền công mà tôi còn thiếu nó; trước mặt Chúa và trên linh hồn tôi, nó đang nói dối”.
“Dám nói dối trước mặt ta hả, tên tôi tớ đê tiện!” Don Quixote nói. “Vì ánh mặt trời chiếu rọi chúng ta đây, ta chỉ muốn lấy ngọn giáo này đâm thủng người ngươi. Hãy trả tiền công cho nó ngay lập tức không ngậm tus; bằng không, vì danh Chúa tể trị chúng ta, ta sẽ kết liễu đời ngươi và tiêu diệt ngươi tại chỗ; hãy thả nó ra ngay tức khắc”.
Tên nông dân cúi gằm mặt, không nói một lời nào liền cởi trói cho người đầy tớ. Don Quixote liền hỏi cậu thiếu niên rằng chủ nợ cậu bao nhiêu.
Cậu đáp rằng làm công chín tháng, mỗi tháng bảy đồng real. Don Quixote tính nhẩm, thấy tổng cộng là sáu mươi ba đồng real, bèn bảo tên nông dân phải thanh toán ngay lập tức, nếu không muốn mất mạng vì chuyện đó.
Tên nhà quê run lẩy bẩy đáp rằng, nhân danh mạng sống của hắn và lời thề hắn đã thề (mặc dù hắn chẳng thề thốt gì sất), số tiền không nhiều đến thế; bởi vì phải tính toán và khấu trừ ba đôi giày hắn đã cho cậu ta, và một đồng real cho hai lần trích máu khi cậu ta lâm bệnh.
“Tất cả điều đó đều hợp lý”, Don Quixote nói; “nhưng hãy coi như giày dép và việc trích máu ấy là để bù trừ cho những trận đòn mà ngươi đã giáng xuống người cậu ta một cách vô cớ; bởi vì nếu cậu ta làm hỏng da giày mà ngươi đã trả tiền, thì ngươi cũng đã làm tổn hại da thịt của cậu ta rồi, và nếu người thợ cạo lấy máu của cậu ta khi bệnh tật, thì chính ngươi cũng đã rút máu cậu ta khi khỏe mạnh; thế nên xét về khoản đó, cậu ta chẳng nợ nần gì ngươi cả”.
“Khốn nỗi là thế này, thưa Ngài Hiệp sĩ, tôi không mang theo tiền ở đây; xin hãy để Andres theo tôi về nhà, tôi sẽ trả đủ từng đồng real”.
“Tôi mà đi theo hắn á!” Cậu thiếu niên lên tiếng. “Trời đất quỷ thần ơi, xin chớ! Không, thưa ngài, đời nào tôi chịu; vì một khi chỉ có hai người với nhau, hắn sẽ lột da tôi như thể Thánh Bartholomew cho mà xem”.
“Nó sẽ không đời nào làm thế”, Don Quixote nói; “ta chỉ cần ra lệnh là nó phải tuân theo; và vì nó đã thề với ta theo sắc lệnh hiệp sĩ mà nó đã nhận được, nên ta thả cho nó được tự do, và ta đứng ra bảo lãnh khoản thanh toán này”.
“Xin ngài hãy suy nghĩ kỹ những gì mình đang nói”, cậu thiếu niên thưa; “ông chủ này của tôi không phải là hiệp sĩ, cũng chẳng thụ phong tước hiệu nào cả; hắn là Juan Haldudo giàu có ở Quintanar”.
“Điều đó chẳng có gì là quan trọng”, Don Quixote đáp; “haldudo cũng có thể là hiệp sĩ; hơn nữa, ai nấy đều là con cháu của những việc làm của chính mình”.
“Điều đó đúng ạ”, Andres nói; “nhưng ông chủ này của tôi - ông ấy là con cháu của việc làm nào, khi mà ông ấy từ chối trả tiền công cho những giọt mồ hôi và lao động của tôi?”
“Ta đâu có từ chối, hỡi người anh em Andres”, tên nông dân phân trần, “cứ làm ơn đi cùng ta, và ta thề trước mọi tước hiệu hiệp sĩ trên đời này sẽ trả cho ngươi đúng như chúng ta đã thỏa thuận, sòng phẳng từng đồng real, thậm chí còn thơm tho nữa cơ”.
“Về khoản thơm tho thì ngươi được miễn”, Don Quixote nói; “hãy trả cho cậu ta bằng tiền mặt là ta mãn nguyện rồi; và hãy nhớ làm đúng như lời ngươi đã thề; bằng không, nhân chính lời thề ấy, ta thề sẽ quay lại lùng sục và trừng phạt ngươi; ta sẽ tìm ra ngươi dẫu ngươi có ẩn nấp kỹ hơn cả loài thằn lằn đi chăng nữa. Và nếu ngươi muốn biết kẻ nào đang ra lệnh cho ngươi, để ngươi càng thêm phần vâng lời, thì hãy biết rằng ta là hiệp sĩ dũng cảm Don Quixote xứ La Mancha, kẻ chuyên dẹp bỏ những điều bất công và oan trái; thôi, chúc ngươi bình an, và hãy nhớ kỹ những gì ngươi đã hứa và thề nguyện dưới những hình phạt đã được tuyên bố từ trước”.
Nói đoạn, ông thúc mạnh chân vào bụng Rocinante và chẳng mấy chốc đã đi khuất dạng. Tên nông dân dõi mắt theo, và khi thấy ông đã vượt qua khỏi khu rừng và không còn bóng dáng nữa, hắn quay sang bảo cậu đầy tớ Andres: “Lại đây con trai, ta muốn trả cho con số tiền ta còn thiếu, đúng như vị trừ gian diệt bạo kia đã ra lệnh cho ta”.
“Xin thề có Chúa chứng giám”, Andres nói, “ngài khôn hồn thì hãy vâng lệnh vị hiệp sĩ nhân hậu ấy - chúc ngài sống lâu cả trăm tuổi - bởi vì ngài ấy là một vị quan tòa dũng cảm và công minh, thưa ngài Roque, nếu ngài không trả tiền, ngài ấy sẽ quay lại và làm đúng như lời đã hứa đấy”.
“Ta cũng xin thề có Chúa chứng giám”, tên nông dân đáp; “nhưng vì ta quá ư quý mến ngươi, nên ta muốn cộng thêm vào món nợ để tăng thêm phần thanh toán”; rồi túm lấy tay Andres, hắn trói thốc cậu ta lên lần nữa và quất cho một trận nhừ tử đến mức suýt bỏ mạng tại chỗ.
“Nào, thưa ngài Andres”, tên nông dân chế nhạo, “giờ thì hãy gọi vị hiệp sĩ trừ gian diệt bạo ấy ra đi; ngươi sẽ thấy ngài ấy chẳng thể trừ nổi cú này đâu, dẫu ta chưa chắc đã buông tha cho ngươi đâu đấy, vì ta đang muốn lột da sống ngươi lắm đây”. Cuối cùng hắn cũng cởi trói cho cậu, và ban ơn cho phép cậu đi tìm vị quan tòa của mình để thi hành bản án đã tuyên.
Andres lủi thủi bỏ đi với vẻ mặt ỉu xìu, miệng nguyền rủa rằng hắn sẽ đi tìm vị hiệp sĩ dũng cảm Don Quixote xứ La Mancha để kể lại tường tận mọi chuyện, và rồi tên kia sẽ phải trả lại gấp bảy lần; thế nhưng dẫu vậy, cậu vẫn vừa đi vừa khóc mếu, trong khi ông chủ thì đứng cười ha hả.
Cứ thế, vị hiệp sĩ dũng cảm Don Quixote đã rửa sạch nỗi oan khiên ấy, và hoàn toàn mãn nguyện với những gì đã diễn ra, vì ông cho rằng mình đã có một khởi đầu vô cùng tốt đẹp và cao cả cho sự nghiệp hiệp sĩ của mình, ông tiếp tục lên đường về làng với một tâm trạng hoàn toàn mãn nguyện, miệng lầm bầm: “Hỡi Dulcinea del Toboso, người đẹp nhất trong những mỹ nhân, ngày hôm nay nàng hoàn toàn có thể tự hào gọi mình là người phụ nữ may mắn nhất trên cõi đời này! Bởi vì số phận đã đưa đẩy nàng thu phục và khiến cho một vị hiệp sĩ lừng danh như Don Quixote xứ La Mancha - người mà thiên hạ đều biết, hôm qua vừa thụ phong tước hiệu hiệp sĩ, và hôm nay đã rửa sạch nỗi oan khiên lớn lao nhất mà bất công từng nung nấu và tàn ác từng gây ra - phải quy phục và tuân thủ theo trọn vẹn ý muốn cùng sở thích của nàng: người mà hôm nay đã giật lấy ngọn roi từ tay kẻ bạo chúa tàn nhẫn kia khi hắn đang vô cớ quất roi tơi tả lên thân thể non nớt của đứa trẻ ấy”.
Bấy giờ ông đi đến một ngã tư đường chia thành bốn ngả, và ngay lập tức ông liên tưởng đến những ngã tư mà các hiệp sĩ giang hồ thường dừng chân để suy tính xem nên đi con đường nào. Noi gương họ, ông dừng lại một lát, và sau khi suy nghĩ đắn đo kỹ lưỡng, ông bèn buông lơi dây cương, phó mặc ý chí của mình cho con chiến mã, và chú ngựa đã làm theo ý định ban đầu là đi thẳng về chuồng của nó. Sau khi đi được khoảng hai dặm, Don Quixote trông thấy một nhóm đông người, mà sau này mới rõ hóa ra là mấy thương gia Toledo đang trên đường đi mua lụa ở Murcia. Có sáu kẻ đang đi bên dưới những chiếc lọng che nắng, cùng với bốn người hầu cưỡi ngựa và ba kẻ dắt la đi bộ. Don Quixote vừa thoáng trông thấy họ thì trong đầu liền nảy sinh ý nghĩ rằng đây chắc hẳn là một cuộc phiêu lưu mới lạ nào đó; và để giúp bản thân bắt chước càng nhiều càng tốt những tình tiết mà ông từng đọc trong sách vở, thì ở đây dường như có sẵn một màn kịch được tạo ra dành riêng cho ông, và ông quyết tâm thử sức. Thế là với vẻ mặt kiêu hãnh và quyết tâm cao độ, ông ngồi vững chãi trên bàn đạp, sẵn sàng tư thế cầm giáo, đưa khiên chắn ra trước ngực, rồi nghênh ngang đứng chặn giữa đường, chờ đợi sự tiến lại của những vị hiệp sĩ giang hồ này - vì giờ đây ông đinh ninh họ chính là những hiệp sĩ như vậy; và khi họ đã tiến lại đủ gần để có thể nhìn thấy và nghe rõ, ông bấy giờ với một cử chỉ cao ngạo liền cất giọng hô lớn: “Tất cả thiên hạ hãy dừng bước lại, trừ phi tất cả đều thừa nhận rằng trên khắp thế gian này chẳng có thiếu nữ nào xinh đẹp hơn Hoàng hậu xứ La Mancha, người đẹp vô song Dulcinea del Toboso”.
Bọn thương gia liền dừng bước trước âm thanh của những lời ấy và hình thù kỳ dị của kẻ thốt ra chúng, và từ cả dáng vẻ lẫn câu chữ, họ lập tức đoán ra sự điên rồ của chủ nhân nó; tuy nhiên, họ vẫn muốn tìm hiểu xem mục đích của lời đòi hỏi thú nhận này là gì một cách ôn hòa, và một trong số họ, kẻ vốn thích đùa cợt và rất nhanh trí, liền cất lời nói với ông: “Thưa Ngài Hiệp sĩ, chúng tôi không biết vị quý bà tốt bụng mà ngài đang nhắc tới là ai; xin hãy cho chúng tôi diện kiến, vì nếu bà ấy thực sự xinh đẹp như ngài gợi ý, chúng tôi sẽ hoàn toàn tự nguyện và chẳng cần phải ép uổng gì mà vẫn vui vẻ thừa nhận sự thật mà ngài đòi hỏi”.
“Nếu ta cho các ngươi diện kiến nàng”, Don Quixote đáp, “thì công trạng gì cho các ngươi khi thừa nhận một sự thật rành rành ra đó? Điều cốt yếu là dù không được nhìn thấy nàng, các ngươi vẫn phải tin tưởng, thú nhận, khẳng định, thề nguyện và bảo vệ điều đó; bằng không, các ngươi sẽ phải giao chiến với ta, hỡi lũ dân đen ngạo mạn và tâm địa xấu xa kia; hãy xông lên, hoặc là từng tên một theo đúng phép tắc hiệp sĩ, hoặc là tất cả cùng một lúc theo thói quen và lề thói đê tiện của giống nòi các ngươi, ở đây ta vẫn đứng chờ và đón tiếp các ngươi dựa vào chính nghĩa mà ta đang phò tá”.
“Thưa Ngài Hiệp sĩ”, tên thương gia đáp lại, “tôi xin ngài - nhân danh đoàn tùy tùng vương giả có mặt ở đây - để cứu chúng tôi khỏi việc gánh tội vào lương tâm khi phải thừa nhận một điều mà chúng tôi chưa từng thấy hay nghe bao giờ, hơn nữa lại là điều xúc phạm nặng nề đến các Hoàng hậu và Nữ hoàng xứ Alcarria và Estremadura, xin ngài vui lòng cho chúng tôi xem một bức chân dung nào đó của vị quý bà này, dù nó có nhỏ bằng hạt lúa đi chăng nữa; bởi vì nhìn sợi chỉ mới suy ra cuộn len, và bằng cách đó chúng tôi sẽ vừa lòng thỏa dạ, còn ngài cũng cảm thấy vui vẻ và bằng lòng; hơn nữa, tôi tin rằng chúng tôi đã có thể đồng tình với ngài đến mức dẫu cho bức chân dung ấy có vẽ bà ấy chột một mắt, và từ con mắt còn lại rỉ ra chất chu sa cùng diêm sinh đi chăng nữa, thì để làm vừa lòng ngài, chúng tôi vẫn sẽ nói tất cả những lời ngợi ca theo đúng ý ngài muốn”.
“Bà ấy chẳng rỉ ra thứ nào như thế cả, lũ dân đen đê tiện”, Don Quixote nổi giận đùng đùng lên tiếng, “ta nhắc lại là chẳng có thứ gì giống như thế cả, mà chỉ có hương hổ phách và xạ hương đựng trong bông gòn thôi; nàng cũng chẳng hề chột mắt hay gù lưng, mà thẳng tắp như chiếc thoi cửi xứ Guadarrama: nhưng các ngươi sẽ phải trả giá cho sự báng bổ mà các ngươi vừa thốt ra đối với một vẻ đẹp nhường ấy của quý bà ta”.
“Nói đoạn, ông giương ngọn giáo nhắm thẳng vào kẻ vừa lên tiếng mà lao tới với một sự cuồng nộ và hung hãn đến mức, nếu may mắn không xui khiến cho con Rocinante vấp phải một cái hố giữa đường mà ngã khụy xuống, thì tình hình của tên thương gia lỗ mãng kia đã vô cùng tồi tệ rồi. Rocinante ngã nhào, và chủ nhân của nó cũng văng theo, lăn lóc trên mặt đất một khoảng xa; và khi ông cố gắng đứng dậy thì đành bất lực, bởi vì vướng víu quá nhiều thứ nào là giáo, khiên, cựa ngựa, mũ giáp và sức nặng của bộ giáp cổ; và trong suốt lúc đang giãy giụa để gượng đứng dậy, ông vẫn không ngớt miệng la lối: “Đừng có chạy trốn, hỡi lũ hèn nhát và đê tiện kia! Hãy ở lại, ta ngã ở đây không phải do lỗi của ta, mà là tại con ngựa đấy”.
Một trong số những kẻ dắt la đi theo, vốn chẳng phải là người hiền lành gì, khi nghe gã ngã ngựa khốn khổ cứ lớn tiếng huênh hoang như vậy, liền không kìm được mà giáng cho hắn một bài học vào mười hai sườn; hắn tiến lại, tước lấy ngọn giáo của Don Quixote, bẻ gãy ra thành từng mảnh, rồi dùng một trong những khúc gãy đó bắt đầu nện cho hiệp sĩ của chúng ta một trận nhừ tử đến mức, bất chấp bộ giáp trên người, hắn cứ giã ông như giã cối. Các ông chủ của hắn lớn tiếng kêu lên đừng có đánh mạnh tay nữa và hãy để mặc ông ta, nhưng cơn giận của gã nài la đã bốc lên ngùn ngụt, và hắn chẳng màng buông tha cho đến khi trút sạch phần giận dữ còn lại; hắn lượm nốt những mảnh giáo vụn vỡ còn sót lại rồi bồi thêm một đòn chí mạng cuối cùng lên người nạn nhân bất hạnh - kẻ mà suốt trong trận mưa gậy trút xuống người vẫn không ngớt mắng nhiễu trời đất cùng đám cướp bóc, vì trong mắt ông chúng chẳng khác nào bọn cướp. Cuối cùng thì gã nài la cũng mệt mỏi buông tay, và đoàn thương gia tiếp tục lên đường, mang theo câu chuyện để bàn tán về gã khốn khổ vừa bị ăn đòn nhừ tử. Về phần Don Quixote, khi thấy mình chỉ còn lại trơ trọi một mình, ông lại gắng sức đứng dậy; nhưng nếu lúc còn lành lặn nguyên vẹn mà ông còn chẳng thể đứng nổi, thì sau khi bị nện cho một trận tơi bời hoa lá đến suýt tan xương nát thịt như thế, làm sao ông có thể gượng dậy được đây? Thế nhưng ông vẫn tự hào thấy mình thật may mắn, vì ông cho rằng đây là một tai nạn đích thực của một hiệp sĩ giang hồ, và hoàn toàn là lỗi do con ngựa của ông gây ra. Mặc dù thân thể bầm dập đau đớn, việc đứng lên đã vượt quá sức lực của ông.
