Thấy Don Quixote vắt ngang lưng lừa, chủ quán liền hỏi Sancho xem ngài bị làm sao. Sancho đáp rằng không có gì nghiêm trọng, chỉ là ngài ngã từ trên mỏm đá xuống nên bị dập sườn đôi chút. Chủ quán có người vợ tính tình chẳng giống những kẻ cùng nghề cho lắm; nàng vốn bản tính lương thiện, hay thương xót nỗi đau khổ của người đời, liền lập tức ra tay chăm sóc Don Quixote và sai đứa con gái nhỏ, một thiếu nữ vô cùng xinh xắn, phụ giúp mình lo liệu cho vị khách quý.
Trong quán trọ lúc bấy giờ còn có một cô hầu người xứ Asturias mặt bẹt, đầu tẹt, mũi hếch, mù một bên mắt và con mắt kia cũng chẳng lành lặn gì cho cam. Bù lại, vóc dáng của cô nàng vô cùng thon thả: từ đầu đến chân chưa đầy bảy gang tay, còn đôi vai trĩu nặng khiến cô ngắm mặt đất nhiều hơn mức cô muốn. Thế là cô nàng duyên dáng ấy liền phụ giúp cô thiếu nữ, và cả hai hì hục chuẩn bị một chiếc giường vô cùng tồi tàn cho Don Quixote trên căn gác xép, nơi trông rõ mồn một dấu tích từng dùng làm kho chứa rơm suốt bao năm trời. Tại đây cũng có một gã phu xe đang trọ, giường của gã nằm chệch lên phía trên giường của Don Quixote nhà ta đôi chút; dẫu chỉ làm bằng những chiếc yên ngựa và vải lót của bầy la, giường của gã vẫn sung sướng chán so với chiếc giường của Don Quixote, vốn chỉ gồm bốn tấm ván thô kệch bắc trên hai con ngựa gỗ chẳng mấy phẳng phiu, một chiếc đệm mỏng tang đến mức trông chẳng khác gì cái mền chần bông, bên trong nhồi đầy những cục u cứng đơ mà nếu qua các vết rách không thấy đó là lông cừu thì chạm vào ai cũng ngỡ là sỏi đá, kèm theo đó là hai tấm vải trải giường bằng da thuộc cứng và một chiếc chăn mỏng mà đếm từng sợi cũng chẳng sót một sợi nào.
Trên chiếc giường quái quỷ ấy, Don Quixote duỗi thẳng người, mụ chủ quán và con gái liền phủ lên mình ngài những miếng cao dán từ đầu đến chân, trong khi Maritornes — đó là tên của cô gái xứ Asturias — cầm đèn soi cho họ. Vừa dán cao, mụ chủ quán vừa quan sát những vết bầm dập khắp nơi trên người Don Quixote và nhận xét rằng trông chúng giống vết thương do đòn roi hơn là do ngã.
Sancho thanh minh rằng đó không phải do đòn roi, mà vì mỏm đá lắm chông gai góc cạnh nên mỗi chỗ quệt đều để lại dấu tích. “Xin ngài phúc hậu,” hắn nói thêm, “hãy giữ lại chút ít bông băng, bởi thế nào cũng có lúc cần dùng đến, vì thắt lưng của tôi đây cũng đau nhức lắm rồi.”
Mụ chủ quán liền bảo: “Thế thì chắc ngươi cũng ngã rồi.”
Sancho Panza đáp: “Tôi nào có ngã, nhưng vì cái cú sốc lúc thấy chủ tôi ngã, người tôi đau ê ẩm cứ như vừa ăn đủ một ngàn trượng.”
Cô con gái tiếp lời: “Chuyện đó hoàn lắm chứ, vì có khối lần cháu mơ thấy mình rơi từ trên tháp cao xuống mà mãi chẳng chạm tới mặt đất, để rồi khi tỉnh dậy, người cháu mềm nhũn và bải hoải cứ như vừa ngã thật vậy.”
Sancho Panza đáp lại: “Cái sự tình nó nằm ở chỗ đó đấy, thưa bà, tôi đây chẳng mơ mộng gì sất, tỉnh táo hơn cả lúc này đây, thế mà thân hình chẳng kém bầm dập là bao so với chủ tôi là Don Quixote.”
Maritornes người xứ Asturias cất tiếng hỏi: “Vị quý ông này tên là gì thế?”
Sancho Panza đáp: “Don Quixote xứ La Mancha. Ngài là một hiệp sĩ giang hồ, đồng thời là một trong những bậc hào kiệt xuất sắc và dũng mãnh nhất xuất hiện trên cõi đời này từ bấy lâu nay.”
Cô hầu gái liền hỏi: “Hiệp sĩ giang hồ là cái gì hở ngài?”
Sancho Panza đáp: “Bộ cô khờ khạo đến mức chẳng biết gì về thế gian này sao? Vậy thì cô phải biết điều này, thưa cô em: hiệp sĩ giang hồ là một thân phận mà thoạt trông thì thấy bị đòn nhừ tử nhưng hóa ra lại là hoàng đế; hôm nay là kẻ khốn cùng, nghèo túng nhất thiên hạ, nhưng ngày mai lại có trong tay hai ba vương miện để ban phát cho bác hầu cận của mình.”
Mụ chủ quán thắc mắc: “Thế sao phụng sự một ông chủ tốt thế mà thoạt nhìn, ngươi lại chẳng có nổi dẫu chỉ một tước bá?”
Sancho đáp: “Còn sớm chán, vì chúng tôi mới chỉ lên đường đi tìm kiếm phiêu lưu có vỏn vẹn một tháng trời, và cho đến nay vẫn chưa gặp được chuyện gì đáng gọi là phiêu lưu cả; ngặt nỗi đời thường hay 'tìm trâu bắt được cột trâu'. Dù sao đi nữa, nếu chủ tôi là Don Quixote bình phục sau vết thương hay cú ngã này, và tôi cũng chẳng sứt mẻ gì, thì tôi đời nào chịu đổi hy vọng của mình lấy tước hiệu cao sang nhất ở Tây Ban Nha.”
Don Quixote lắng nghe toàn bộ câu chuyện với vẻ hết sức chăm chú. Ngồim dậy trên giường hết sức có thể, ngài cầm lấy tay mụ chủ quán và nói: “Xin người hãy tin tưởng, thưa phu nhân diễm lệ, rằng người có thể tự hào vì đã dung thân cho ta trong lâu đài này. Thân thế ta vốn cao quý, sở dĩ ta không tự ca ngợi chính mình là bởi người đời vẫn thường bảo 'tự khen là lố bịch'; dẫu vậy, bác hầu cận của ta sẽ cho ngươi biết ta là ai. Ta chỉ xin nói rằng ta sẽ khắc ghi mãi mãi trong tâm trí ơn huệ mà ngươi đã dành cho ta, để dâng lên lòng biết ơn chừng nào ta còn sống; và giá như ái tình không trói buộc ta quá chặt vào những luật lệ của nó cùng ánh mắt của giai nhân vô tình mà ta hằng cất tên trong kẽ răng, thì ta đã có thể để những tia mắt của vị tiểu thư kiều diễm này làm chủ tự do của mình rồi.”
Mụ chủ quán, cô con gái và nàng Maritornes đáng kính ngẩn ngơ lắng nghe từng lời của vị hiệp sĩ giang hồ; họ chẳng hiểu nổi một chữ, cứ như ngài đang nói tiếng Hy Lạp vậy, dẫu họ vẫn nhận ra đó toàn là những lời đường mật và tỏ bày thiện ý. Vốn chưa từng quen với lối văn phong hoa mỹ ấy, họ trân trân nhìn ngài với vẻ đầy kinh ngạc, bởi trong mắt họ, ngài chẳng giống bất cứ kẻ nào họ từng gặp. Sau khi cất lời cảm ơn ngài bằng thứ ngôn ngữ thô kệch của chốn quán rượu, họ quay người bước ra, để lại Maritornes tập trung chăm sóc cho Sancho — kẻ đang cần được cứu giúp chẳng kém gì chủ nhân của mình.
Gã phu xe đã thỏa thuận với nàng về một cuộc vui trong đêm nay, và nàng cũng hứa danh dự rằng khi khách khứa đã yên vị và gia đình đi ngủ, nàng sẽ sang tìm gã để chiều lòng gã đến nơi đến chốn. Người ta đồn rằng cô gái tốt bụng này chưa bao giờ hứa hẹn điều gì mà lại không giữ lời, dẫu cho cuộc hẹn có diễn ra giữa chốn rừng thiêng nước độc và chẳng có bóng người chứng kiến đi chăng nữa; bởi nàng rất hãnh diện vì bản thân là một trang giai nhân, và chẳng mảy may coi thường công việc làm thuê trong quán trọ, vì theo nàng, chính những giông bão và rủi ro cuộc đời đã đẩy đưa nàng vào hoàn cảnh ấy.
Chiếc giường cứng nhắc, chật chội, tồi tàn và xiêu vẹo của Don Quixote được đặt ở chính giữa cái chuồng ngựa ngập tràn ánh sao này; ngay sát bên cạnh, Sancho tự trải giường cho mình chỉ bằng một chiếc chiếu có cói và tấm chăn trông giống vải bố sờn rách hơn là len. Ngay sát hai chiếc giường ấy là chỗ ngủ của gã phu xe, như đã nói, được chất bằng yên ngựa và toàn bộ dây cương của hai con la lực lưỡng nhất trong số mười hai con béo tốt, mượt mà và sung sức của gã; bởi theo lời tác giả của cuốn sách này — người vốn quen biết rất rõ và thậm chí đồn rằng có họ hàng xa với gã phu xe ấy — thì gã là một trong những tay phu xe giàu có ở Arevalo. Hơn thế nữa, Cid Hamete Benengeli vốn là một sử gia cực kỳ uyên bác và cẩn trọng trong mọi chi tiết, điều đó rành rành ra đấy khi ông chẳng chịu bỏ qua dẫu chỉ là những chuyện vặt vãnh không tên tuổi; một tấm gương đáng để noi theo cho những bậc sử gia nghiêm cẩn, những kẻ thuật lại sự việc ngắn ngủi cụt ngủn khiến người đọc chẳng cảm nhận được hương vị gì, khi mà toàn bộ tinh hoa của tác phẩm đều bị bỏ quên trong lọ mực chỉ vì thói cẩu thả, bướng bỉnh hay dốt nát. Muôn vàn phước lành dành cho tác giả cuốn “Tablante de Ricamonte” cùng tác giả của cuốn sách kể về chiến tích của bá tước Tomillas! Họ mới tỉ mỉ làm sao khi miêu tả vạn vật!
Nói tiếp câu chuyện: sau khi đã ngó ngàng đến bầy gia súc và cho chúng ăn bữa thứ hai, gã phu xe ngả lưng lên đống yên ngựa và nằm chờ nàng Maritornes tận tụy của gã. Lúc này Sancho đã được dán cao và nằm xuống, nhưng dẫu cố gắng đến đâu, cơn đau ở sườn cũng chẳng để cho hắn ngủ, trong khi Don Quixote thì đau đớn đến mức trố mắt ra thao láo như thỏ đế.
Quán trọ chìm vào tĩnh mịch, khắp nơi chẳng còn chút ánh sáng nào ngoại trừ ngọn đèn lồng đang cháy lơ lửng giữa khung cửa ra vào. Sự tĩnh lặng kỳ lạ ấy, cùng với những suy nghĩ cứ trở đi trở lại trong tâm trí người hiệp sĩ về những tình huống nhan nhản trong các trang sách — nguyên nhân gây ra tai họa cho ngài — đã khơi gợi lên trong trí tưởng tượng của ngài một ảo tưởng kỳ quặc khôn cùng. Ngài đinh ninh rằng mình đã đặt chân đến một lâu đài tráng lệ (bởi như đã nói, mọi quán trọ ngài từng dừng chân đều biến thành lâu đài trong mắt ngài), rằng cô con gái chủ quán chính là ái nữ của vị chúa tể lâu đài, và rằng nàng, vì cảm mến phong thái hào hoa của ngài, đã đem lòng yêu tha thiết và hứa hẹn sẽ lẻn đến giường ngài trong chốc lát vào đêm nay mà không để cha mẹ hay biết. Đinh ninh ảo tưởng do chính mình dựng lên ấy là sự thật rành rành, ngài bắt đầu cảm thấy thấp thỏm, lo âu trước hiểm họa cận kề đe dọa trinh tiết của mình, và thề thẫm trong lòng rằng sẽ không bao giờ phản bội phu nhân Dulcinea del Toboso của ngài, dẫu cho chính hoàng hậu Guinevere và phu nhân Quintanona có hiện diện trước mặt đi chăng nữa.
Đúng lúc ngài đang miên man trong những mộng tưởng ấy thì thời khắc định mệnh — một thời điểm đầy xui xẻo đối với ngài — cuối cùng cũng điểm, khi cô gái xứ Asturias bước vào. Nàng chỉ mặc chiếc áo lót cộc, chân đất, đầu búi chiếc khăn vải thô, bước những bước rón rén và cẩn trọng vào căn phòng nơi ba người đang ngủ để tìm gã phu xe. Nhưng vừa bước tới cửa, nàng đã bị Don Quixote phát hiện. Bất chấp miếng cao dán và những cơn đau nhức ở sườn, ngài chồm dậy trên giường, dang rộng hai tay để đón lấy vị giai nhân kiều diễm của mình. Nàng hầu gái xứ Asturias bước đi khom lưng trong bóng tối, hai tay quơ quàng phía trước để dò tìm người tình, bỗng chạm ngay vào vòng tay của Don Quixote. Ngài tóm chặt lấy cổ tay nàng, kéo giật về phía mình và bắt nàng ngồi xuống giường trong lúc nàng chẳng dám thốt lên một tiếng nào. Ngài bắt đầu sờ soát chiếc áo lót của nàng, và dẫu nó chỉ bằng vải bố, ngài vẫn tưởng đó là thứ lụa là mềm mại và cao cấp nhất; cổ tay nàng đeo mấy hạt cườm thủy tinh, nhưng qua cảm nhận của ngài thì chúng lấp lánh chẳng khác nào trân châu phương Đông quý giá; mái tóc thoạt nhìn phảng phớt giống bờm ngựa thì ngài ca tụng là những sợi tơ vàng rực rỡ nhất xứ Ả Rập, thứ ánh hào quang đủ làm lu mờ cả vương dương thái dương; hơi thở của nàng, vốn dĩ thoang thoảng mùi salad thiu từ hôm trước, lại được ngài cảm nhận như một thứ hương thơm ngào ngạt lan tỏa từ vòm miệng; tóm lại, ngài đã vẽ nên dung mạo nàng trong tưởng tượng với những đường nét và phong thái hệt như những trang sách viết về các vị công chúa vì yêu mà xiêu lòng, mang theo bao xiêm y lộng lẫy đến thăm vị hiệp sĩ đang trọng thương. Sự mù quáng của vị quý ông tội nghiệp lớn đến mức dẫu là xúc giác, khứu giác hay bất cứ điều gì ở cô ả thừa sức khiến bất kỳ ai — ngoại trừ một gã phu xe — phải nôn thốc nôn tháo, vẫn chẳng tài nào đánh thức ngài khỏi ảo mộng. Trái lại, ngài đinh ninh rằng mình đang ôm trọn nữ thần sắc đẹp trong vòng tay, và siết chặt nàng trong nàh, ngài cất lời bằng một giọng trầm ấm, dịu dàng:
“Ước gì ta được vinh dự, hỡi phu nhân diễm kiều và cao quý, ở một vị thế xứng đáng để đáp đền ân huệ mà ngài vừa ban phát cho ta bằng dung nhan tuyệt mỹ ấy; ngặt nỗi số phận, vốn chưa bao giờ mỏi mệt trong việc đọa đày những người lương thiện, lại bắt ta phải nằm trên chiếc giường bầm dập và rã rời này. Dẫu lòng ta tha thiết muốn tuân theo ý nguyện của ngài, ngài cũng thấy đấy, điều đó là bất khả thi. Hơn thế nữa, bên cạnh sự bất khả thi ấy lại còn một thử thách lớn lao hơn gấp bội, đó chính là lời thề tín nghĩa mà ta đã đoan nguyện trao gửi cho tuyệt thế giai nhân Dulcinea del Toboso, bóng hình duy nhất ngự trị trong những suy nghĩ thầm kín nhất của ta. Giá như không vướng bận điều này, ta há lại là một vị hiệp sĩ vô cảm để đành lòng bỏ lỡ cơ hội hạnh phúc mà lòng tốt cao cả của ngài vừa ban ơn hay sao.”
Maritornes vô cùng bứt rứt và vã mồ họt hột khi thấy mình bị Don Quixote ôm siết cứng ngắc, chẳng hiểu ngài đang nói gì cũng chẳng màng để tâm, nàng vừa câm nín vừa giãy giụa tìm cách thoát thân. Gã phu xe đáng kính, vì những ý nghĩ đen tối khiến gã trằn trọc không ngủ được, đã nhận ra người tình ngay từ khoảnh khắc nàng bước qua ngưỡng cửa, và chăm chú lắng nghe mọi lời Don Quixote thốt lên. Cơn ghen lồng lộn khi thấy cô ả Asturias bội ước với mình vì kẻ khác đã thôi thúc gã tiến sát lại giường Don Quixote, đứng im lặng để xem màn kịch khó hiểu này sẽ ngã ngũ ra sao. Nhưng khi thấy ả tiểu thư đang vùng vẫy thoát thân còn Don Quixote thì cố ghìm chặt nàng lại, chẳng mảy làm trò cười nữa, gã vung tay giáng một cú đấm trời giáng vào quai hàm gân guốc của vị hiệp sĩ si tình, khiến máu trào ra ngập cả vòm miệng ngài. Vẫn chưa hả giận, gã trèo lên mảng sườn ngài và nện đôi giày rầm rập với tốc độ còn nhanh hơn cả nước kiệu. Chiếc giường vốn dĩ đã xiêu vẹo lại chẳng mấy vững chãi, nay phải è cổ gánh thêm trọng lượng của gã phu xe liền đổ sập xuống sàn. Tiếng động đinh tai nhức óc ấy đánh thức mụ chủ quán dậy, mụ lập tức đinh ninh rằng chắc lại có chuyện lôi thôi gì do Maritornes gây ra, bởi mụ gọi lớn mấy tiếng mà chẳng thấy nàng đáp lời. Nghi ngờ vậy, mụ châm đèn, vội vã chạy đến căn phòng vừa phát ra tiếng động. Cô hầu gái thấy chủ nhân sắp đến mà tính ném của mụ lại nổi đình nổi đám, hoảng sợ tái mặt liền lao về phía chiếc giường của Sancho Panza — kẻ vẫn đang ngủ say như chết — rồi cuộn tròn người lại ẩn nấp ở đó.
Chủ quán xăm xăm bước vào, quát lớn: “Mày ở xó nào rồi, con đĩ điếm kia? Chắc chắn lại là trò mèo của mày chứ gì!” Nghe tiếng thét, Sancho giật mình tỉnh giấc, cảm nhận thấy một khối lùm xùm đè nặng lên người liền tưởng mình bị bóng đè, thế là hắn vung tay đấm đá tứ tung. Một phần trong số những cú đấm ấy giáng trúng Maritornes; đau điếng người và vứt xó cả sự thẹn thùng, nàng ta đấm đá trả thưa Sancho không trượt phát nào, khiến hắn dù muốn hay không cũng phải tỉnh như sáo. Nhận ra mình bị hành hạ đủ điều bởi một kẻ ẩn mặt, Sancho rướn người dậy hết mức có thể rồi tóm lấy Maritornes, và thế là giữa hai kẻ ấy bùng nổ một trận chiến cay đắng và nực cười nhất trần đời. Trong khi đó, dưới ánh đèn lồng, gã phu xe nhận ra tình cảnh trớ trêu của người tình liền bỏ mặc Don Quixote, chạy bay lại để ứng cứu cho nàng. Chủ quán cũng hầm hập lao tới với một mục đích khác: nện cho con mụ hầu một trận bầm dập, bởi mụ ta đinh ninh rằng không trật đi đâu được, con mụ này chính là cội nguồn của mọi rắc rối. Cứ thế, theo đúng câu tục ngữ “mèo vờn chuột, chuột vờn thừng, thừng vờn gậy”, gã phu xe nện Sancho, Sancho nện cô hầu, cô hầu nện gã phu xe, và chủ quán thì nện cô hầu; tất cả hăng hái ra đòn chẳng mảy may cho nhau lấy một giây nghỉ ngơi. Đỉnh điểm là ngọn đèn lồng của chủ quán bị dập tắt, và khi chìm nghỉm trong bóng tối, họ cứ thế nhào vào táng nhau không thương tiếc đến nỗi chẳng còn lấy một tấc thịt nào trên người chưa dính đòn.
Đúng lúc ấy, trong quán trọ có trọ nhờ một tay tuần đinh thuộc cái gọi là Đoàn Huynh Đệ Cổ Tôn Kính xứ Toledo. Nghe thấy thứ âm thanh hỗn loạn kỳ lạ phát ra từ cuộc hỗn chiến, hắn ta vớ lấy gậy trượng cùng hộp thiếc đựng trát lệnh, lần mò trong bóng tối bước vào căn phòng vừa thét lớn: “Dừng tay! Nhân danh công quyền! Dừng tay! Nhân danh Đoàn Huynh Đệ Tôn Kính!”
Kẻ đầu tiên hắn va phải là Don Quixote đang nằm sóng xoài bất tỉnh nhân sự trên chiếc giường nát bét; tay hắn quơ quàng chạm phải bộ râu của ngài và tiếp tục gào lên: “Cứu với, công quyền đây!” Nhưng nhận ra kẻ mình đang tóm lấy chẳng cựa quậy hay phản ứng gì, hắn đinh ninh rằng gã đã chết và những kẻ trong phòng chính là hung thủ. Với mối nghi ngờ ấy, hắn càng gào to hơn nữa: “Đóng cửa quán lại! Canh chừng không cho ai trốn thoát! Có án mạng ở đây rồi!” Tiếng hét khiến tất cả giật mình thon thót, ai nấy dừng tay ngay tại khoảnh khắc nghe thấy giọng hét ấy. Chủ quán lủi thủi lui về phòng mình, gã phu xe quay về đống yên ngựa, cô hầu gái bò về góc chăn ấm nệm êm của mình; duy chỉ có kẻ bất hạnh Don Quixote và Sancho là chẳng tài nào nhúc nhích nổi khỏi nơi họ đang nằm. Nghe vậy, tay tuần đinh bèn buông bộ râu của Don Quixote ra, chạy đi tìm lửa để sục sạo và bắt giữ những kẻ đồng lõa. Ngặt nỗi chẳng tìm thấy ngọn lửa nào, bởi chủ quán đã chủ động dập tắt đèn lồng khi lùi về phòng, hắn đành phải lò mò ra lò sưởi, và sau bao hồi loay hoay vất vả, cuối cùng hắn cũng châm lên được một ngọn đèn khác.
