Ngày 3 tháng Mười.—Hiện chỉ còn lại hai bệnh viện quân đội. Tôi đã đến bệnh viện lớn nhất trong số đó (Douglas) và dành cả buổi chiều cùng buổi tối ở đó. Nơi đây có biết bao trường hợp đau thương, những vết thương cũ, bệnh tật nan y, và cả vài người bị thương từ những trận chiến tháng Ba, tháng Tư trước Richmond. Ít ai thấu hiểu được những trận đánh kết thúc cuộc chiến đó đã khốc liệt và đẫm máu đến nhường nào. Phe ta liều lĩnh hơn thường lệ; xông pha tới trước mà không cần thúc giục. Còn quân miền Nam thì chiến đấu với sự tuyệt vọng tột cùng. Cả hai phe đều hiểu rằng với việc phe nổi dậy bị đánh đuổi khỏi Richmond và thành phố này bị quân đội quốc gia chiếm đóng, trò chơi đã hạ màn. Số người chết và bị thương nhiều đến mức bất thường. Những thương binh cuối cùng còn sót lại đã được đưa đến bệnh viện này. Tôi thấy nhiều người miền Nam bị thương ở đây, và hôm nay tôi đặc biệt bận rộn khi phải chăm sóc cả những ca nặng nhất trong số họ cùng với những người khác.
Tháng Mười, Mười Một và Mười Hai năm 65—Các ngày Chủ nhật—Mỗi Chủ nhật trong những tháng này, tôi đều ghé thăm bệnh viện Harewood nằm trong rừng, một nơi dễ chịu và vắng vẻ, cách tòa Quốc hội chừng hai dặm rưỡi hoặc ba dặm về phía bắc. Địa thế nơi đây thật trong lành, với mặt đất gập ghềnh, những sườn đồi phủ cỏ và các vạt rừng sồi, những gốc cây to lớn và đẹp đẽ. Đây từng là một trong những bệnh viện rộng lớn nhất, nay chỉ còn lại bốn hoặc năm khu điều trị được sử dụng một phần, vô số khu khác đều bỏ trống. Vào tháng Mười Một, nơi này trở thành bệnh viện quân sự cuối cùng được chính phủ duy trì, tất cả những bệnh viện khác đều đã đóng cửa. Những ca thương tích tồi tệ và nan y nhất, những căn bệnh dai dẳng, và cả những chàng trai tội nghiệp không còn nhà để về, đều tập trung cả ở đây.
Ngày 10 tháng Mười Hai—Chủ nhật—Lại dành phần lớn thời gian trong ngày tại Harewood. Tôi viết những dòng này khi mặt trời sắp lặn chừng một giờ. Tôi đã tản bộ vài phút ra bìa rừng để tâm hồn được xoa dịu bởi khung cảnh và thời khắc này. Đó là một buổi chiều huy hoàng, ấm áp, nhuốm màu nắng vàng và tĩnh lặng. Âm thanh duy nhất là tiếng đàn quạ kêu quang quác trên những rặng cây cách đó ba trăm thước. Từng đàn muỗi nhỏ bay lượn và nhảy múa trong không trung về mọi hướng. Lá sồi dày đặc dưới những tán cây trụi lá, tỏa ra mùi hương nồng đượm, dễ chịu. Bên trong các khu điều trị, mọi thứ đều ảm đạm. Cái chết hiện hữu nơi đây. Vừa bước vào, thứ đầu tiên đập vào mắt tôi là cảnh ấy; thi thể của một người lính tội nghiệp vừa mới qua đời vì bệnh thương hàn. Các hộ lý vừa nắn thẳng các chi, đặt đồng xu lên mắt người quá cố và đang khâm liệm cho anh.
Những con đường—Ba năm qua, một niềm tiêu khiển lớn của tôi là những chuyến đi bộ dài từ Washington, năm, bảy, có khi mười dặm rồi quay về; thường là cùng với người bạn Peter Doyle của tôi, người cũng thích thú những chuyến đi này chẳng kém gì tôi. Những đêm trăng thanh gió mát, trên những con đường quân sự hoàn hảo, cứng cáp và nhẵn nhụi—hay những ngày Chủ nhật—chúng tôi đã có những chuyến tản bộ tuyệt vời, không bao giờ quên được. Những con đường nối Washington với vô số đồn bốt quanh thành phố, dù sao đi nữa, cũng đã tạo nên một kết quả hữu ích từ cuộc chiến tranh này.
