Trong lúc nàng đang sắp xếp những chiếc lá rộng để làm nền cho thỏi bơ nhạt màu thơm ngát, rực rỡ như hoa anh thảo được bao bọc trong đám lá xanh, tôi e rằng Hetty đang bận nghĩ đến những ánh mắt mà Đại úy Donnithorne đã dành cho mình nhiều hơn là Adam và những muộn phiền của anh. Những tia nhìn rạng rỡ, đầy ngưỡng mộ từ một chàng trai trẻ khôi ngô có đôi bàn tay trắng trẻo, chiếc dây chuyền vàng, đôi lúc khoác chiến bào, cùng sự giàu sang và quyền quý vô biên — đó chính là những tia nắng ấm áp khiến trái tim tội nghiệp của Hetty rung lên và tấu đi tấu lại những khúc ca ngớ ngẩn của nó. Ta chưa từng nghe nói pho tượng của Memnon cất lên giai điệu dưới sức cuồn cuộn của trận cuồng phong dữ dội nhất, hay hưởng ứng bất kỳ ảnh hưởng nào khác, dù là thần thánh hay phàm trần, ngoại trừ những tia nắng mai ngắn ngủi; và chúng ta phải học cách chấp nhận sự thật rằng một vài nhạc cụ được chế tác tinh vi mang tên linh hồn con người ấy chỉ có một biên độ âm thanh vô cùng hạn chế, và sẽ chẳng mảy may rung động trước một cái chạm vốn có thể khiến những kẻ khác tràn ngập trong ngây ngất run rẩy hay nỗi đau đớn quằn quại.
Hetty đã quá quen thuộc với ý nghĩ rằng mọi người thích ngắm nhìn mình. Nàng không hề mù mờ trước thực tế rằng cậu thanh niên Luke Britton ở Broxton đã đến nhà thờ Hayslope vào chiều Chủ nhật cốt để được ngắm nàng; và rằng anh ta hẳn đã tiến xa hơn rất nhiều nếu như bác Poyser của nàng — vốn chẳng mảy nào coi trọng một thanh niên có gia thế đất đai nhế nhác như lão Luke Britton — không cấm dì nàng khích lệ anh ta bằng bất kỳ sự niềm nở nào. Nàng cũng biết rằng ông Craig, người làm vườn tại khu dinh thự The Chase, đã yêu nàng đến tận xương tủy, và gần đây đã bày tỏ tình ý một cách không thể chối cãi qua những quả dâu tây ngọt ngào cùng những lời bóng gió xa xôi. Nàng lại càng biết rõ rằng Adam Bede — cao lớn, ngay thẳng, tháo vát, dũng cảm — người có uy tín lớn với tất cả mọi người quanh vùng, và được bác nàng luôn vui mừng chào đón mỗi khi tối đến, miệng xuýt xoa rằng “Adam hiểu biết về bản chất sự vật nhiều hơn hẳn những kẻ tự cho mình là hơn người” — nàng biết rằng con người ấy, dẫu thường khá nghiêm khắc với người khác và chẳng mảy mê đuổi theo tụi con gái, cũng có thể trở nên tái mét hoặc đỏ bừng mặt bất cứ lúc nào chỉ vì một lời nói hay một cái liếc nhìn từ nàng. Tầm nhìn so sánh của Hetty không rộng lớn gì, nhưng nàng không thể không nhận ra rằng Adam đúng là “ra dáng” một đàn ông; lúc nào cũng biết phải nói gì về mọi chuyện, biết chỉ cho bác nàng cách chống đỡ túp lều, đã sửa chiếc thùng bơ trong nháy mắt; chỉ nhìn qua là biết giá trị của cây dẻ bị gió quật ngã, biết vì sao tường bị thấm ẩm và phải làm gì để diệt chuột; lại viết chữ đẹp như in, nhẩm tính trong đầu nhanh vèo vèo — một mức độ tài năng hoàn toàn xa lạ đối với những tay nông dân giàu có nhất ở vùng quê ấy. Trông anh chẳng giống chút nào với gã Luke Britton lừ đừ kia — kẻ mà khi nàng từng đi cùng suốt quãng đường từ Broxton về Hayslope, chỉ mở miệng đúng một câu để nhận xét rằng con ngỗng xám đã bắt đầu đẻ trứng. Còn về phần ông Craig người làm vườn, quả thực ông ta cũng đủ điều kiện là một người khôn ngoan, ngặt nỗi lại bị chân chữ X và có cái giọng điệu nhang nhác như ngâm thơ khi nói chuyện; hơn thế nữa, dù có nghĩ theo hướng thiện lương nhất, ông ta chắc hẳn cũng đã đi được nửa đường đến tuổi bốn mươi.
Hetty hoàn toàn chắc chắn rằng bác nàng muốn nàng khuyến khích Adam, và sẽ rất vui lòng nếu nàng kết hôn với anh. Bởi đó là những thời điểm mà ranh giới giai cấp giữa người nông dân và người thợ thủ công đáng kính chưa hề rạch ròi cứng nhắc, và bên ngọn lửa gia đình cũng như tại các quán rượu, người ta có thể bắt gặp họ cùng nhau thưởng thức vại bia; người bác nông dân mang trong mình ý thức ngấm ngầm về tư bản và trọng lượng trong các vấn đề của giáo xứ, điều giúp ông duy trì phong độ dù thua kém rõ rệt về khoản trò chuyện. Martin Poyser không phải là khách quen của các quán rượu, nhưng ông thích một buổi trò chuyện thân mật bên vại bia tự nấu tại nhà; và dẫu việc ban bố chân lý cho một gã hàng xóm đần độn chẳng có chút khái niệm nào về cách canh tác hiệu quả mang lại niềm vui, thì việc học hỏi điều gì đó từ một kẻ thông minh như Adam Bede lại mang đến một sự đổi gió dễ chịu. Cứ thế, trong suốt ba năm qua — kể từ khi anh giám sát việc xây dựng nhà kho mới — Adam luôn được chào đón nồng nhiệt tại trang trại Hall Farm, đặc biệt là vào những buổi tối mùa đông, khi cả gia đình sum họp theo phong cách gia trưởng, từ chủ nhân, bà chủ, con cái cho đến người hầu, quây quần bên lò sưởi rực hồng với khoảng cách được sắp xếp rất vừa vặn. Và ít nhất trong hai năm qua, Hetty đã quen nghe bác mình nói rằng: “Bây giờ Adam Bede có thể đang đi làm công ăn lương, nhưng nhất định thằng bé sẽ làm chủ một ngày nào đó, chắc chắn như việc tôi đang ngồi trên chiếc ghế này đây. Lão Mester Burge thật có lý khi muốn nhận nó làm đối tác và gả con gái cho, nếu những gì người ta đồn là thật; người phụ nữ nào lấy được nó sẽ có một món hời lớn, dù là vào lễ Lady day hay Michaelmas,” — một nhận xét mà bà Poyser luôn tiếp lời bằng sự đồng tình số sả. “À,” bà thường nói, “có sẵn một kẻ giàu có thì hay thật đấy, nhưng khéo lại vớ phải một kẻ ngốc sẵn sàng; và chẳng ít ỏi gì khi nhét đầy tiền vào túi nếu góc túi bị thủng một lỗ. Chẳng ích gì khi được ngồi trên chiếc xe ngựa nhún của riêng mình nếu kẻ cầm cương lại là một tên đần: hắn sẽ sớm hất cổ cô xuống mương thôi. Tôi vẫn luôn tự nhủ sẽ không bao giờ lấy một người đàn ông không có bộ óc; bởi phụ nữ sinh ra bộ óc để làm gì nếu lại đi buộc đời mình vào một tên hề bị thiên hạ cười chê? Thà cô ta ăn vận lộng lẫy rồi ngồi ngược trên lưng lừa còn hơn.”
Những lời lẽ này, dẫu mang tính hình tượng, cũng đủ cho thấy khuynh hướng suy nghĩ của bà Poyser đối với Adam; và dẫu vợ chồng bà có thể nhìn nhận vấn đề khác đi nếu Hetty là con ruột của họ, thì rõ ràng họ vẫn sẽ nhiệt liệt chào đón mối lương duyên với Adam cho một đứa cháu gái tay trắng. Bởi nếu bác nàng không đùm bọc và nuôi nấng Hetty làm người giúp việc cho dì — người mà kể từ khi sinh ra bé Totty đã không đủ sức khỏe để cáng đáng những công việc nặng nhọc hơn là quản lý người hầu và con cái — thì nàng còn có thể làm gì ngoài việc đi ở đợ nhà khác? Thế nhưng, Hetty chưa từng dành cho Adam bất kỳ sự khích lệ kiên định nào. Ngay cả trong những khoảnh khắc nàng nhận thức rõ ràng nhất sự vượt trội của anh so với những kẻ theo đuổi khác, nàng chưa bao giờ ép mình nghĩ đến việc chấp nhận anh. Nàng thích cảm giác người đàn ông lực lưỡng, tháo vát, tinh tường này nằm trong tầm kiểm soát của mình, và hẳn đã phẫn nộ biết bao nếu anh tỏ chút dấu hiệu muốn thoát khỏi ách thống trị kiêu kỳ của nàng để gắn bó với cô Mary Burge hiền lành — người vốn dĩ sẽ vô cùng biết ơn dù chỉ nhận được từ anh chút chú ý nhỏ nhoi nhất. “Mary Burge ấy à? Đúng là một cô nàng da xám xịt: nếu cô ta cài thêm mảnh ruy băng hồng lên, trông sẽ vàng như bông cúc dại, và mái tóc thì thẳng tuột như mộth mớ chỉ bông.” Và hễ khi nào Adam vắng bóng suốt mấy tuần liền tại Hall Farm, hay có những hành động kháng cự lại mối tình si mà anh cho là dại dột ấy, Hetty lại tìm cách lụa là giăng bẫy anh trở lại bằng những điệu bộ ngoan hiền, rụt rè, cứ như thể nàng đang vô cùng đau khổ vì bị anh lạnh nhạt. Nhưng chuyện kết hôn với Adam ư, lại là một câu trả lời hoàn toàn khác! Chẳng có gì trên đời này có thể cám dỗ nàng làm điều đó. Đôi gò má nàng chưa bao giờ ửng thêm chút sắc nào mỗi khi tên anh được nhắc đến; nàng chẳng hề cảm thấy xốn xang khi thấy anh bước qua lối đi nhỏ bên cửa sổ, hay bất ngờ tiến về phía nàng trên con đường mòn băng qua đồng cỏ; nàng chẳng cảm thấy gì khi ánh mắt anh dừng lại trên nàng, ngoại trừ cảm giác đắc thắng lạnh lùng khi biết rằng anh yêu nàng và chẳng màng liếc nhìn Mary Burge. Anh chẳng thể nào khơi dậy trong nàng những cảm xúc tạo nên sự say đắm ngọt ngào của tình yêu tuổi trẻ, cũng giống như bức tranh vẽ mặt trời chẳng thể làm chồi non bật dậy trong những thớ thịt vi tế của loài thực vật. Nàng nhìn nhận anh đúng như con người thật — một kẻ nghèo khó phải phụng dưỡng cha mẹ già, kẻ mà trong một thời gian dài sắp tới sẽ chẳng thể cho nàng nổi những xa hoa mà nàng đang được tận hưởng dưới mái nhà của bác. Và những giấc mơ của Hetty toàn những điều xa xỉ: được ngồi trong phòng khách trải thảm, lúc nào cũng mang tất trắng; có những chiếc khuyên tai thật lớn và đẹp mắt, hệt như mốt đang thịnh hành; có ren Nottingham viền quanh cổ áo, và chút hương thơm thoảng qua chiếc khăn tay hệt như của tiểu thư Lydia Donnithorne mỗi khi cô rút nó ra ở nhà thờ; cùng với việc không phải dậy sớm hay bị bất kỳ ai mắng mỏ. Nàng thầm nghĩ, nếu Adam giàu có và có thể cho nàng những thứ ấy, nàng hẳn đã yêu anh đủ nhiều để kết hôn với rồi.
Thế nhưng trong vài tuần qua, một luồng ảnh hưởng mới đã bao trùm lấy Hetty — mơ hồ, bàng bạc, chưa từng định hình thành những hy vọng hay viễn cảnh rõ ràng nào do chính nàng thừa nhận, nhưng lại tạo ra một hiệu ứng gây tê dễ chịu, khiến nàng bước đi trên mặt đất và làm việc như trong một giấc mơ, quên đi trọng lượng hay sự nhọc nhằn, và nhìn ngắm vạn vật qua một lớp màn mỏng manh, mềm mại, như thể nàng không sống trong thế giới gạch đá vững chãi này, mà ở một thế giới diễm lệ được ánh mặt trời thắp lên trong làn nước. Hetty đã nhận ra rằng anh chàng Arthur Donnithorne sẵn sàng chịu đựng không ít phiền toái chỉ để đổi lấy cơ hội được nhìn ngắm nàng; rằng anh luôn chọn chỗ ngồi trong nhà thờ sao cho có thể thu vào tầm mắt trọn vẹn hình bóng nàng dù lúc ngồi hay lúc đứng; rằng anh luôn tìm kiếm lý do để ghé qua Hall Farm, và lúc nào cũng khéo léo thốt lên điều gì đó chỉ để nàng phải cất lời nói với anh và ngước nhìn anh. Đứa tội nghiệp ấy hoàn toàn chưa từng mường tượng ra viễn cảnh vị thiếu gia đài các kia có thể trở thành người tình của mình, cũng giống như cô con gái xinh xắn của người thợ làm bánh đứng giữa đám đông — kẻ được một vị hoàng đế trẻ tuổi ban cho nụ cười đầy quyền uy nhưng sủng ái — lại dám tơ tưởng rằng mình sẽ được phong làm hoàng hậu. Thế nhưng cô con gái thợ làm bánh ấy vẫn trở về nhà và mơ mộng về vị hoàng đế khôi ngô, để rồi có lẽ đã đong nhầm bột mì trong lúc mải nghĩ về cái phước phần thiên thu khi có được anh ta làm chồng. Cứ thế, tội nghiệp Hetty cũng bị một gương mặt và bóng hình ám ảnh trong những giấc mơ thức lẫn ngủ; những cái nhìn rạng rỡ, dịu dàng đã thấm sâu vào lòng nàng, tưới tẩm cuộc đời nàng bằng một thứ cảm giác uể oải kỳ lạ mà hạnh phúc. Những đôi mắt trao đi cái nhìn ấy thực ra chẳng đẹp bằng một nửa đôi mắt của Adam — vốn thỉnh thoảng nhìn nàng với sự dịu dàng buồn bã, van nài — thế nhưng chúng lại tìm được một lối đi dễ dàng vào trí tưởng tượng ngây ngô của Hetty, trong khi ánh mắt của Adam chẳng thể nào vượt qua được lớp bầu không khí ấy. Trong ít nhất ba tuần qua, thế giới nội tâm của nàng xoay quanh việc hoài niệm lại những ánh mắt và lời nói mà Arthur đã hướng về phía nàng — xoay quanh việc nhớ nhung cảm giác khi nghe thấy giọng nói của anh bên ngoài ngôi nhà, nhìn thấy anh bước vào, nhận thức được rằng đôi mắt anh đang dán chặt vào mình, rồi lại nhận thức được rằng một bóng dáng cao lớn đang cúi nhìn nàng bằng ánh mắt tựa như chạm đến cả thể xác, đang tiến lại gần hơn trong bộ trang phục bằng vải vóc tuyệt đẹp thoảng hương thơm như của một khu vườn hoa theo gió chiều cuốn đến. Thật là những ý nghĩ ngớ ngẩn! Nhưng bạn phải nhớ rằng, tất cả những điều này đã diễn ra từ gần sáu mươi năm trước, và Hetty hoàn toàn là một thiếu nữ thôn quê chưa từng qua đèn sách — một cô gái nông dân ngây thơ, đối với người đàn ông có đôi bàn tay trắng trẻo thì rực rỡ chẳng khác nào một vị thần trên đỉnh Olympus. Cho đến tận hôm nay, nàng chưa từng nhìn xa hơn tương lai đến lần tới khi Đại úy Donnithorne ghé thăm Nông trại, hay ngày Chủ nhật tới khi nàng được ngắm anh ở nhà thờ; thế nhưng giờ đây, nàng nghĩ rằng biết đâu anh sẽ tìm cách gặp nàng khi nàng đến khu dinh thự The Chase vào ngày mai — và nếu anh cất lời với nàng, cùng đi một đoạn đường ngắn khi vắng bóng người qua lại! Điều đó chưa từng xảy ra bao giờ; và giờ đây trí tưởng tượng của nàng, thay vì lần giấu quá khứ, lại bận rộn thêu dệt những gì sẽ diễn ra vào ngày mai — rằng nàng sẽ gặp anh bước đến từ góc nào trong The Chase, nàng sẽ diện chiếc ruy băng màu hồng thắm mới toanh mà anh chưa từng thấy ra sao, và anh sẽ nói với nàng những gì để khiến nàng phải đáp lại cái nhìn ấy — cái nhìn mà nàng sẽ sống đi sống lại trong ký ức suốt cả quãng thời gian còn lại của ngày hôm đó.
Trong tâm trạng ấy, làm sao Hetty có thể bận tâm đến những nỗi buồn của Adam, hay nghĩ ngợi nhiều về việc lão Thias tội nghiệp bị chết đuối? Những tâm hồn trẻ tuổi đang chìm đắm trong cơn mê sảng ngọt ngào như nàng vốn vô cảm hệt như loài bướm đang nhấm nháp mật hoa; họ bị cô lập khỏi mọi tiếng gọi bởi một bức tường giấc mơ — bởi những cái nhìn vô hình và những vòng tay vô ảnh.
Trong lúc đôi tay Hetty bận rộn gói bơ còn tâm trí thì ngập tràn những bức tranh về ngày mai ấy, Arthur Donnithorne, khi đang cưỡi ngựa sóng đôi cùng mục sư Irwine hướng về thung lũng Willow Brook, cũng ôm trong đầu một vài dự cảm mơ hồ — như một dòng chảy ngầm ẩn trong tâm trí khi anh đang lắng nghe ông Irwine kể chuyện về Dinah — mơ hồ nhưng đủ sức mạnh để khiến anh cảm thấy hơi chột dạ khi mục sư bỗng cất lời: “Điều gì đã mê hoặc cậu ở phòng sữa của bà Poyser thế, Arthur? Cậu lại đâm ra đam mê những hầm đá ẩm thấp và những chiếc chậu hớt váng sữa từ bao giờ vậy?”
Arthur hiểu rõ vị mục sư đến mức biết rằng một lời bịa đặt khéo léo chẳng mang lại tích sự gì, thế nên anh bèn đáp với vẻ thẳng thắn quen thuộc: “Không, cháu vào ngắm cô thợ làm bơ xinh đẹp Hetty Sorrel thôi. Cô ấy hệt như một nàng Hebe hoàn hảo; và nếu cháu là họa sĩ, cháu nhất định sẽ vẽ cô ấy. Thật đáng kinh ngạc khi người ta có thể bắt gặp những cô gái xinh đẹp nhường ấy giữa các gia đình nông dân, trong khi đàn ông thì toàn một lũ hề. Cái vẻ ngoài thô kệch, tròn trịa, đỏ au mà ta thỉnh thoảng thấy ở đàn ông — toàn má là má chẳng có nét gì, hệt như Martin Poyser — lại kết tinh nơi phụ nữ trong gia đình thành một khuôn mặt duyên dáng không tưởng.”
“Chà, ta không phản đối việc cậu ngắm nhìn Hetty dưới lăng kính nghệ thuật, nhưng ta không muốn cậu nuôi dưỡng sự kiêu căng của cô nhóc hay nhồi nhét vào cái đầu bã đậu ấy ý nghĩ rằng nó là một đại mỹ nhân, có sức hút với các bậc trâm anh thế phiệt, bằng không cậu sẽ làm hỏng mất một người vợ lý tưởng cho một người lao động nghèo — chẳng hạn như anh chàng Craig chân chất mà ta từng thấy đang bắn tín hiệu tình tứ với cô ta. Con ranh con xem chừng đã đủ đỏng đảnh để làm cho một người chồng khốn khổ hệt như bản chất muôn thuở của một người đàn ông điềm tĩnh khi lấy phải vợ đẹp. Nhắc đến chuyện cưới xin, ta hy vọng anh chàng Adam của chúng ta sẽ sớm yên bề gia thất, giờ thì ông cụ tội nghiệp đã qua đời. Sắp tới anh ta sẽ chỉ phải phụng dưỡng mỗi mình người mẹ, và ta có cảm giác giữa anh ta và cô gái Mary Burge nết na, thùy mị kia đang có một mối tình ý, dựa trên vài lời hé lộ của lão Jonathan vào hôm ta trò chuyện với ông ấy. Nhưng khi ta nhắc đến chủ đề đó, Adam liền tỏ ra lãng tránh và đổi hướng câu chuyện. Ta đoán đường tình duyên của họ không được suôn sẻ lắm, hoặc có lẽ Adam đang chần chừ cho đến khi có được một cơ sở vững chắc hơn. Cậu ta có lòng tự trọng đủ cho hai người — thậm chí còn hơi dư thừa sự kiêu hãnh nữa là khác.”
“Đó sẽ là một mối lương duyên tuyệt vời cho Adam. Cậu ấy sẽ tiếp quản sự nghiệp của lão Burge và phất lên rực rỡ trong lĩnh vực xây dựng đó cho mà xem, tôi dám đảm bảo đấy. Tôi rất muốn thấy cậu ấy ổn định cuộc sống tại giáo xứ này; khi đó cậu ấy sẽ sẵn sàng làm tể tướng cho tôi bất cứ khi nào tôi cần. Chúng tôi có thể vạch ra vô số kế hoạch sửa chữa và cải tạo cùng nhau. Mà hình như tôi chưa từng gặp cô gái đó — hay ít ra là chưa từng ngắm nhìn cô ấy bao giờ.”
“Hãy ngắm cô ấy vào Chủ nhật tới ở nhà thờ đi — cô ấy ngồi cùng cha ở bên trái bục đọc sách. Khi đó cậu sẽ không cần phải dán mắt vào Hetty Sorrel nhiều đến thế đâu. Khi ta đã tự nhủ rằng mình không đủ khả năng mua một con chó hấp dẫn, ta sẽ phớt lờ nó đi, bởi nếu nó bỗng đem lòng yêu mến ta và nhìn ta đắm đuối, cuộc giằng xé giữa toán học và sở thích sẽ trở nên gay go một cách khó chịu. Ta tự hào về sự khôn ngoan của mình ở điểm đó, hỡi Arthur, và với tư cách là một kẻ từng trải đã mua được sự khôn ngoan với giá rẻ, ta xin truyền đạt lại cho cậu.”
“Cảm ơn bác. Nó có thể sẽ hữu dụng với cháu vào một ngày nào đó, dù cháu chẳng biết hiện tại mình có dùng gì đến nó không. Trời ạ! Con suối tràn bờ dữ thật. Hay chúng ta phi nước đại một đoạn đi, giờ thì đã tới chân đồi rồi.”
Đó chính là ưu điểm tuyệt vời của những cuộc trò chuyện trên yên ngựa; chúng có thể chuyển hóa thành một nhịp nước kiệu hay nước đại bất cứ lúc nào, và người ta hoàn thành việc trốn tránh cả triết gia Socrates ngay trên lưng ngựa. Hai người bạn đã được giải thoát khỏi sự cần thiết phải tiếp tục trò chuyện cho đến khi họ dừng vó ở lối đi nhỏ phía sau ngôi nhà tranh của Adam.
